پاسخ محمد صدر به سخنان خوئينيها
امامموسي صدر با انقلاب بود يا نبود
شرق: امامموسي صدر انقلابي بود يا نبود؟ بعد از گذشت نزديک به بيش از 40 سال از ربايش و سرنوشت نامعلوم امامموسي صدر، سال گذشته آيتالله موسويخوئينيها درباره او گفته بود که انقلابي نبود. اين سخن خوئينيها واکنشهاي زيادي را تا کنون به دنبال داشته است. در آخرين اظهار نظر محمد صدر، عضو مجمع تشخيص مصلحت نظام که ارتباط خويشاوندي هم با امامموسي صدر دارد، به اين سخنان خوئينيها پاسخ داده و سعي کرده است با قرائن و مستنداتي آن را رد کند. صدر معتقد است که مکتب صدر و امام خميني تفاوتهايي داشتند و صدر بيشتر نگاه اصلاحي فرهنگي داشت و امام سياسي- انقلابي. موسويخوئينيها چندي پيش درباره سفري که در سالهاي 53-54 به لبنان داشته و با چمران و امامموسي صدر ديدار کرده است، گفته بود: «آقا موسي صدر هيچ نوع همراهي با انقلاب نداشت». او همچنين گفت که چمران به او گفته بود: «کار شما اصلا نتيجه ندارد، اصل کار اينجا در لبنان است و کاري که آقاموسي ميکند، اصل است. اگر اين به نتيجه برسد و ما در اينجا موفق شويم، خودبهخود مسئله ايران هم حل ميشود. اگر اينجا درست نشود، آن هم به نتيجه نميرسد». حالا محمد صدر ميگويد که براي نقد و نقض سخنان خوئينيها کدهايي دارد. او ميگويد: «جناب آقاي موسويخوئينيها و هم برخي دوستان را که ميخواهند در جريان افکار و نظريات امامموسي صدر قرار گيرند، به کتاب «اديان در خدمت انسان؛ جستارهايي درباره دين و مسائل جهان امروز» ارجاع ميدهم که بخشي از مجموعه سخنرانيهاي امامموسي صدر در طول چندين سال است. فکر ميکنم اطلاعات جناب آقاي موسويخوئينيها درباره امامموسي صدر به زمان خيلي دور برميگردد که ايشان ظاهرا سفري به لبنان و ديداري با امامموسي صدر داشتند؛ بنابراين ميتوان گفت که برداشتهاي ايشان خيلي مطابق با واقعيت نيست البته هر شخصي آزاد است که نظر خود را داشته باشد». او ميگويد که از ديگر مطالب اثباتگر نقش امامموسي در پيروزي انقلاب اسلامي ايران مقالهاي به قلم آقاي عليرضا محمودي است که در سايت امامموسي صدر هم وجود دارد. ايشان نقل ميکند که «در سال ۱۳۴۱ چندي بود که امامموسي صدر به لبنان مهاجرت کرده بود اما کاملا به اوضاع ايران توجه داشت و مسائل را دنبال ميکرد، ايشان از آغاز تا لحظه ربودهشدن در ليبي هيچگاه از ايران و انقلاب ايران غافل نبود و همواره با رهبران روحاني و غيرروحاني نهضت همچون حضرت امام، شهيد بهشتي، شهيد مطهري، مهندس بازرگان و دکتر يزدي در خارج ارتباط داشت و پناهگاه مبارزان ايراني بود که به علت فشار رژيم شاه از ايران ميگريختند». صدر ميگويد: «کد ديگري که اظهارات درباره انقلابينبودن امامموسي صدر را نقض ميکند، اسناد ساواک درباره فعاليتهاي ضدسلطنت امامموسي صدر است که براي وزارت خارجه و ساواک و شاه ارسال ميشده است. درپي همين گزارشها بود که در سالهاي آخر، شاه نسبت به امامموسي صدر حساس شده و حتي دستور داده بود مليت ايراني امامموسي صدر را لغو کنند». صدر در انتها بر اين نکته صحه ميگذارد که نگاه و مکتب موسي صدر و امام خميني باهم تفاوتهايي داشته و اين تفاوتها يحتمل خوئينيها را به اين ذهني رسانده که امامموسي صدر با انقلاب همراهي نداشته است: «مکتب فرهنگي- سياسي صدر بر اصلاحات استوار است؛ آن هم اصلاحات جامعهمحور. يعني بر اين باور است که در جامعه بايد اصلاح به وجود بيايد و بعد از اينکه جامعه اصلاح شد خودبهخود اصلاحات به سمت بالا حرکت کرده و باعث تغيير سياسي ميشود منتهي به صورت مسالمتآميز يعني ممکن است در اين جريان انقلابي صورت گيرد و ممکن است نگيرد؛ به عبارتي مکتب صدر معتقد است قبل از اينکه اصلاح در قدرت صورت گيرد بايد در جامعه و بدنه صورت گيرد اما مکتب امام خمینی میگوید بايد زودتر ديکتاتورها را ساقط کرد. در مجموع هر دو مکتب صدر و امام خميني معتقد به تغييرات بودند و اينکه رژيم شاه به عنوان رژيمي ديکتاتور و وابسته بايد از بين ميرفت به همين دليل در زمان وقوع انقلاب اين دو مکتب به هم نزديک شدند و امامموسي صدر کاملا با انقلابيون ايران همکاري و همراهي داشت و بسياري از انقلابيون ايران با سفر به لبنان از ايشان، چه در کارهاي سياسي- انقلابي و چه کارهاي مسلحانه و آموزشهاي چريکي کمک ميگرفتند». محمد توسلي، عضو جبهه ملي و دبيرکل نهضت آزادي، هم درباره همين مناقشهاي که خوئينيها مطرح کرده است، به سفرش در سال 57 به لبنان و آمريکا همراه با دکتر چمران اشاره کرده و گفته بود: «اوايل سال 57 موفق شدم سفري به لبنان داشته باشم و از نزديک با خدمات امامموسي صدر و دکتر چمران و ديدگاههاي آنان درباره جنبش اجتماعي ايران آشنا شوم. آنان درحاليکه با درايت مسائل شيعيان لبنان را مديريت ميکردند، همزمان با دقت مسائل جنبش اجتماعي ايران را با علاقهمندي دنبال ميکردند و در مقاطعي حساس نقش پشتيباني هم داشتند». محمد عطايي، دانشجوي دکتراي تاريخ در دانشگاه ماساچوست، پيش از اين به سايت تاريخ ايراني گفته بود که در نگاهي وسيعتر و تاريخي، در تحليل روابط امامموسي صدر با انقلابيون ايران و رابطه او با امام خميني، نبايد فراموش کرد که از دو بستر تاريخي و سياسي سخن ميگوييم. اولويت اساسي صدر در لبنان ساماندادن به وضعيت شيعيان آن کشور بود و اولويت آيتالله خميني مبارزه با شاه ايران و متحدان بينالمللي او بود. اين سخن به معناي اين نيست که امامموسي صدر فرقهگرايانه عمل ميکرد يا آيتالله خميني به شيعيان در جهان اهميت نميداد؛ بلکه سخن بر سر دو رويکرد با دو خاستگاه تاريخي متفاوت است: يکي در بستر جامعه لبنان که در آن شيعيان به عنوان يک گروه اجتماعي سرکوبشده به دنبال رسيدن به حقوق برابر در درون ساختاري سياسي بودند که در اوايل قرن بيستم با مشارکت مارونيها و سنيها بنيان گذاشته شده بود. خاستگاه جريان سياسي و فکري پيرامون امام خميني، جامعهاي بود که مسئله اساسي آن نه رقابت فرقهاي، بلکه مبارزه با رژيمي بود که اتفاقا ادعاي شيعهگري ميکرد ولي در داخل دست به سرکوب ميزد و در جهان همگام با منافع آمريکا و اسرائيل عمل ميکرد. درک اين دو بستر تاريخي، فهم بهتري درباره دلايل واگرايي و اختلافهايي به دست ميدهد که ميان جريان صدر و انقلابيون ايراني به وجود آمد.
شرق: امامموسي صدر انقلابي بود يا نبود؟ بعد از گذشت نزديک به بيش از 40 سال از ربايش و سرنوشت نامعلوم امامموسي صدر، سال گذشته آيتالله موسويخوئينيها درباره او گفته بود که انقلابي نبود. اين سخن خوئينيها واکنشهاي زيادي را تا کنون به دنبال داشته است. در آخرين اظهار نظر محمد صدر، عضو مجمع تشخيص مصلحت نظام که ارتباط خويشاوندي هم با امامموسي صدر دارد، به اين سخنان خوئينيها پاسخ داده و سعي کرده است با قرائن و مستنداتي آن را رد کند. صدر معتقد است که مکتب صدر و امام خميني تفاوتهايي داشتند و صدر بيشتر نگاه اصلاحي فرهنگي داشت و امام سياسي- انقلابي. موسويخوئينيها چندي پيش درباره سفري که در سالهاي 53-54 به لبنان داشته و با چمران و امامموسي صدر ديدار کرده است، گفته بود: «آقا موسي صدر هيچ نوع همراهي با انقلاب نداشت». او همچنين گفت که چمران به او گفته بود: «کار شما اصلا نتيجه ندارد، اصل کار اينجا در لبنان است و کاري که آقاموسي ميکند، اصل است. اگر اين به نتيجه برسد و ما در اينجا موفق شويم، خودبهخود مسئله ايران هم حل ميشود. اگر اينجا درست نشود، آن هم به نتيجه نميرسد». حالا محمد صدر ميگويد که براي نقد و نقض سخنان خوئينيها کدهايي دارد. او ميگويد: «جناب آقاي موسويخوئينيها و هم برخي دوستان را که ميخواهند در جريان افکار و نظريات امامموسي صدر قرار گيرند، به کتاب «اديان در خدمت انسان؛ جستارهايي درباره دين و مسائل جهان امروز» ارجاع ميدهم که بخشي از مجموعه سخنرانيهاي امامموسي صدر در طول چندين سال است. فکر ميکنم اطلاعات جناب آقاي موسويخوئينيها درباره امامموسي صدر به زمان خيلي دور برميگردد که ايشان ظاهرا سفري به لبنان و ديداري با امامموسي صدر داشتند؛ بنابراين ميتوان گفت که برداشتهاي ايشان خيلي مطابق با واقعيت نيست البته هر شخصي آزاد است که نظر خود را داشته باشد». او ميگويد که از ديگر مطالب اثباتگر نقش امامموسي در پيروزي انقلاب اسلامي ايران مقالهاي به قلم آقاي عليرضا محمودي است که در سايت امامموسي صدر هم وجود دارد. ايشان نقل ميکند که «در سال ۱۳۴۱ چندي بود که امامموسي صدر به لبنان مهاجرت کرده بود اما کاملا به اوضاع ايران توجه داشت و مسائل را دنبال ميکرد، ايشان از آغاز تا لحظه ربودهشدن در ليبي هيچگاه از ايران و انقلاب ايران غافل نبود و همواره با رهبران روحاني و غيرروحاني نهضت همچون حضرت امام، شهيد بهشتي، شهيد مطهري، مهندس بازرگان و دکتر يزدي در خارج ارتباط داشت و پناهگاه مبارزان ايراني بود که به علت فشار رژيم شاه از ايران ميگريختند». صدر ميگويد: «کد ديگري که اظهارات درباره انقلابينبودن امامموسي صدر را نقض ميکند، اسناد ساواک درباره فعاليتهاي ضدسلطنت امامموسي صدر است که براي وزارت خارجه و ساواک و شاه ارسال ميشده است. درپي همين گزارشها بود که در سالهاي آخر، شاه نسبت به امامموسي صدر حساس شده و حتي دستور داده بود مليت ايراني امامموسي صدر را لغو کنند». صدر در انتها بر اين نکته صحه ميگذارد که نگاه و مکتب موسي صدر و امام خميني باهم تفاوتهايي داشته و اين تفاوتها يحتمل خوئينيها را به اين ذهني رسانده که امامموسي صدر با انقلاب همراهي نداشته است: «مکتب فرهنگي- سياسي صدر بر اصلاحات استوار است؛ آن هم اصلاحات جامعهمحور. يعني بر اين باور است که در جامعه بايد اصلاح به وجود بيايد و بعد از اينکه جامعه اصلاح شد خودبهخود اصلاحات به سمت بالا حرکت کرده و باعث تغيير سياسي ميشود منتهي به صورت مسالمتآميز يعني ممکن است در اين جريان انقلابي صورت گيرد و ممکن است نگيرد؛ به عبارتي مکتب صدر معتقد است قبل از اينکه اصلاح در قدرت صورت گيرد بايد در جامعه و بدنه صورت گيرد اما مکتب امام خمینی میگوید بايد زودتر ديکتاتورها را ساقط کرد. در مجموع هر دو مکتب صدر و امام خميني معتقد به تغييرات بودند و اينکه رژيم شاه به عنوان رژيمي ديکتاتور و وابسته بايد از بين ميرفت به همين دليل در زمان وقوع انقلاب اين دو مکتب به هم نزديک شدند و امامموسي صدر کاملا با انقلابيون ايران همکاري و همراهي داشت و بسياري از انقلابيون ايران با سفر به لبنان از ايشان، چه در کارهاي سياسي- انقلابي و چه کارهاي مسلحانه و آموزشهاي چريکي کمک ميگرفتند». محمد توسلي، عضو جبهه ملي و دبيرکل نهضت آزادي، هم درباره همين مناقشهاي که خوئينيها مطرح کرده است، به سفرش در سال 57 به لبنان و آمريکا همراه با دکتر چمران اشاره کرده و گفته بود: «اوايل سال 57 موفق شدم سفري به لبنان داشته باشم و از نزديک با خدمات امامموسي صدر و دکتر چمران و ديدگاههاي آنان درباره جنبش اجتماعي ايران آشنا شوم. آنان درحاليکه با درايت مسائل شيعيان لبنان را مديريت ميکردند، همزمان با دقت مسائل جنبش اجتماعي ايران را با علاقهمندي دنبال ميکردند و در مقاطعي حساس نقش پشتيباني هم داشتند». محمد عطايي، دانشجوي دکتراي تاريخ در دانشگاه ماساچوست، پيش از اين به سايت تاريخ ايراني گفته بود که در نگاهي وسيعتر و تاريخي، در تحليل روابط امامموسي صدر با انقلابيون ايران و رابطه او با امام خميني، نبايد فراموش کرد که از دو بستر تاريخي و سياسي سخن ميگوييم. اولويت اساسي صدر در لبنان ساماندادن به وضعيت شيعيان آن کشور بود و اولويت آيتالله خميني مبارزه با شاه ايران و متحدان بينالمللي او بود. اين سخن به معناي اين نيست که امامموسي صدر فرقهگرايانه عمل ميکرد يا آيتالله خميني به شيعيان در جهان اهميت نميداد؛ بلکه سخن بر سر دو رويکرد با دو خاستگاه تاريخي متفاوت است: يکي در بستر جامعه لبنان که در آن شيعيان به عنوان يک گروه اجتماعي سرکوبشده به دنبال رسيدن به حقوق برابر در درون ساختاري سياسي بودند که در اوايل قرن بيستم با مشارکت مارونيها و سنيها بنيان گذاشته شده بود. خاستگاه جريان سياسي و فکري پيرامون امام خميني، جامعهاي بود که مسئله اساسي آن نه رقابت فرقهاي، بلکه مبارزه با رژيمي بود که اتفاقا ادعاي شيعهگري ميکرد ولي در داخل دست به سرکوب ميزد و در جهان همگام با منافع آمريکا و اسرائيل عمل ميکرد. درک اين دو بستر تاريخي، فهم بهتري درباره دلايل واگرايي و اختلافهايي به دست ميدهد که ميان جريان صدر و انقلابيون ايراني به وجود آمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.