|

به مناسبت روز جهانی آلزایمر

ققنوسی که سر از آتش برمی‌آورد

عبدالرحمن نجل‌رحیم. مغزپژوه

اگر به فلسفه اروپای قاره‌ای در دو سده گذشته نگاهی بیندازیم، به‌خوبی آشکار است كه روان‌کاوی فروید و لاکان با فاصله‌گرفتن بیشتر از علم نورولوژی توانسته‌اند نفوذ قابل ملاحظه‌ای در سیر اندیشه اروپا داشته باشند. تنها مورد استثنائی، موریس مرلو-پونتی، فیلسوف پدیدارشناس فرانسوی، است که تا حدی تحت تأثیر کارهای کورت گلدشتاین، نورولوژیست آلمانی، در دوران جنگ جهانی اول بوده است. اما در قرن حاضر به نظر می‌رسد کم‌کم این سد شکسته می‌شده و اهمیت یافته‌های مغزپژوهی و علوم شناختی مدرن، بر فلسفه قاره‌ای اروپا تأثیر می‌گذارد. آغاز این رویکرد در اواخر قرن گذشته را در کارهای ژیل دلوز، فیلسوف فرانسوی، می‌توان دید که با وجود همکاری با روان‌کاوی همچون فلیکس گوتاری به مغز نیز توجه نشان داده است. او از مغز و نقش آن در فلسفه و سینما سخن به میان می‌آورد. اما ورود پرقدرت نورولوژی و مغزپژوهی به جای روان‌کاوی فرویدی و لاکانی را با کارهای کاترین مالبو در کتاب‌های «با مغز خود بایستی چه کنیم؟» (۲۰۰۴) و «زخمی‌های نو» (۲۰۰۷) می‌توان دنبال کرد. مالابو به عنوان فیلسوفی تعلیم‌دیده در مکتب فلسفه اروپایی، در کتاب زخمی‌های نو به‌خوبی آشکار می‌کند که چرا روان‌کاوی قادر به تشخیص و تفسیر بسیاری از زخم‌های عمیق و مسخ‌کننده هویت انسان امروز نیست. او یکی از دلایل نوشتن این کتاب را تجربه شخصی‌اش از شرایط پیشرفته بیماری آلزایمر مادربزرگش ذکر می‌کند. مالابو می‌نویسد مادربزرگش به آدمی دیگر تبدیل شده بود. او موجودی مانند مجسمه‌ای تراشیده‌شده بود که در خود حضور نداشت. برای او خود و دیگری غایب بودند؛ بی‌تفاوت، سرد و گسسته از دیگری بود. همه روز مشغول چین و واچین دادن گوشه پتوی خود بود. در رویارویی با این عدم حضور، خالی‌بودن از هر نوع عطوفت، بی‌تفاوتی و بیگانگی از خود و دیگری، مالابو می‌پرسد آیا این نوعی مردن، قبل از مردن نیست؟ رنجی نیست که از بی‌تفاوتی نسبت به رنج حاصل می‌شود؛ رنجی که دیگر ندانی کیستی و چیستی و نتوانی در ناآگاهانه‌ترین شرایط هم به عاطفه زاییده پیوند بدن با مغز از خود اطلاعی پیدا کنی. به نظر مالابو، این زخم عمیق هویت بربادده انسانی را فقط نورولوژی و مغزپژوهی امروز می‌تواند تفسیر و توجیه کند. به نظر مالابو، نظریه‌های روان‌کاوی از توجیه چنین زخم عمیق انسانی که هویت انسانی را بدون راه برگشتی، از انسان بازمی‌ستاند، عاجز است. به نظر او، فلسفه نیز حرفی برای گفتن ندارد. متافیزیک، نظریه افلاطونی پرواز روح از بدن و تفکر اگزیستانسیالیستی اضطراب، ملالت، خودکشی و... از این زخم عمیق در بیماران مغزی چه می‌توانند بگویند. مالابو هم‌داستان با نورولوژیست‌هایی همچون الیور ساکس و آنتونیو داماسیو، به این نتیجه می‌رسد كه بهتر است به جای ضمیر ناآگاه روانی در روان‌کاوی، تنها متکی به انرژی جنسی و بی‌اعتنا به کار مغز، اعتباری جدید برای ضمیر ناآگاه مغزی باز کنیم؛ ضمیر ناآگاهی که در ارتباط با تنظیمات عاطفی بین مغز و بدن سر به بیرون می‌کشد و پایداردارنده حیات است. این مغز پنهان از انظار است که حیات را از وجودش مطلع می‌کند و خویشتنی می‌سازد از تعامل بدن با شرایط متلاطم و پرآشوب بیرونی. عواطف برخاسته از این کنش بین مغز و بدن در تعامل محیطی است که مقدمات بروز روان را پایه‌گذاری می‌کند. بنابراین روان در ابتدایی تا بالاترین سطوح خود، ناشی از فعالیت مغزی است که خود را از نظر ما پنهان نگه می‌دارد. مغز هیچ‌وقت خود را برای ما به نمایش نمی‌گذارد و عرض اندام نمی‌کند. به همین علت است که هیچ‌وقت در تجربیات احساسی و عاطفی خود نمی‌توانیم مغز را به عنوان عامل یا فاعل احساس کنیم. مغز فقط بدن ما را در درگیری با شرایط محیطی با همه ابعاد وسیع (طبیعی‌-اجتماعی، فرهنگی و سیاسی) به نمایش می‌گذارد. ابتدایی‌ترین شکل خویشتنی که در مدارهای ناآگاه مغزی در ارتباط با بدن و تأثرات آن شکل می‌گیرد، نوعی عواطف خودانگیخته یا اتوافکشنز است که عامل به‌وجودآورنده آن یعنی مغز مثل همیشه از نظر ما غایب است. این خویشتن ناآگاه عاطفی مکان ثابت در مغز ندارد، بلکه به فعالیت پویای مغز در گذر زمان مربوط می‌شود، آدمکی نیست که در مکانی سخت و سفت برای همیشه نشسته باشد. بنابراین خویشتن اولیه‌ای که ناآگاهانه در مغز عاطفی ما شکل می‌گیرد، همچنان شکننده و آسیب‌پذیر در کوران حوادث زندگی است. اما ضمیر ناآگاه در روان‌کاوی، نه زمان می‌شناسد، نه میرایی و به همین دلیل شکننده و آسیب‌پذیر به نظر نمی‌رسد. در نورولوژی، آسیب‌های مختلف مغزی، همچون انواع زوال عقل، از جمله آلزایمر به تلخی و به شکلی پارادوکسیکال و متناقض، به ما نشان می‌دهد چگونه از طریق حوادث منهدم‌کننده یعنی نفی‌کننده مغز، ما به وجود و اهمیت نقش آن پی می‌بریم؛ یعنی مغز با غیبت خود، حضور ناپیدای خود را به اثبات برساند و ققنوس‌وار سر از آتش بیرون بکشد زیرا در هنگام سلامت مغز، ما نمی‌توانیم فاعلیت و عاملیت وجود آن را احساس کنیم. یکی از مهم‌ترین کارهای اولیه مغز ما ایجاد عواطف خودانگیخته یا اتوافکشن است که در ضمیر ناآگاه مغزی فعالیت می‌کند و به عنوان آغازین دریچه گشوده مغز ما به سوی حوادث پرتب‌وتاب زندگی، بسیار شکننده و آسیب‌پذیرتر از بخش‌های دیگر مغز ماست. این عواطف خودانگیخته مغزی از پیدایی اولین شفق زندگی در کالبد ما تا واپسین لحظات کورسوی حیات، برای حفظ هویت جسمانی ما لازم است. بنابراین عاطفه‌-رنجوری، بی‌تفاوتی، سردی عاطفی و گسستگی از دیگری، نوعی اختلال و در نهایت مسخ در هویت اولیه انسانی ما ایجاد می‌کند که می‌تواند در تمامی خشونت‌های ضربه‌زننده زندگی، بلایای طبیعی، اجتماعی و سیاسی مانند جنگ، شکنجه، زندان، تجاوز جنسی، خشونت‌های نژادی و... نمود پیدا کند. به نظر مالابو، این فقر عاطفی همراه با خاموش‌شدن چراغ رابطه را می‌توان در تئاتر غیبت، در نمایش‌نامه‌های ساموئل بکت دید. به همین دلیل است که داماسیو، شرایط «وینی» در نمایش‌نامه «روزهای خوش» بکت را مانند شرح حال یکی از بیمارهای خود می‌داند که مغز عاطفی‌اش در ارتباط اولیه با بدنش دچار مشکل شده است. ژیل دلوز به این پدیده در تئاتر بکت، هویت ازنفس‌افتاده و فرسوده انسانی می‌گوید. به نظر مالابو، این فقدان خویشتن اولیه، نوعی رنج نورولوژیک یا «مغز درد» است که تئاتر غیبت بکت را می‌سازد و رنج پنهان انسان امروزین را آشکار می‌کند. چنین است که در دنیای پرآشوب و بی‌رحم و پرخشونت امروز باید قدر مغز عاطفی خود را بدانیم و از آن محافظت کنیم و با تمامی انواع خشونت‌هایی که دستگاه عاطفی مغز انسان‌ها را هدف قرار می‌دهند، مبارزه کنیم.

اگر به فلسفه اروپای قاره‌ای در دو سده گذشته نگاهی بیندازیم، به‌خوبی آشکار است كه روان‌کاوی فروید و لاکان با فاصله‌گرفتن بیشتر از علم نورولوژی توانسته‌اند نفوذ قابل ملاحظه‌ای در سیر اندیشه اروپا داشته باشند. تنها مورد استثنائی، موریس مرلو-پونتی، فیلسوف پدیدارشناس فرانسوی، است که تا حدی تحت تأثیر کارهای کورت گلدشتاین، نورولوژیست آلمانی، در دوران جنگ جهانی اول بوده است. اما در قرن حاضر به نظر می‌رسد کم‌کم این سد شکسته می‌شده و اهمیت یافته‌های مغزپژوهی و علوم شناختی مدرن، بر فلسفه قاره‌ای اروپا تأثیر می‌گذارد. آغاز این رویکرد در اواخر قرن گذشته را در کارهای ژیل دلوز، فیلسوف فرانسوی، می‌توان دید که با وجود همکاری با روان‌کاوی همچون فلیکس گوتاری به مغز نیز توجه نشان داده است. او از مغز و نقش آن در فلسفه و سینما سخن به میان می‌آورد. اما ورود پرقدرت نورولوژی و مغزپژوهی به جای روان‌کاوی فرویدی و لاکانی را با کارهای کاترین مالبو در کتاب‌های «با مغز خود بایستی چه کنیم؟» (۲۰۰۴) و «زخمی‌های نو» (۲۰۰۷) می‌توان دنبال کرد. مالابو به عنوان فیلسوفی تعلیم‌دیده در مکتب فلسفه اروپایی، در کتاب زخمی‌های نو به‌خوبی آشکار می‌کند که چرا روان‌کاوی قادر به تشخیص و تفسیر بسیاری از زخم‌های عمیق و مسخ‌کننده هویت انسان امروز نیست. او یکی از دلایل نوشتن این کتاب را تجربه شخصی‌اش از شرایط پیشرفته بیماری آلزایمر مادربزرگش ذکر می‌کند. مالابو می‌نویسد مادربزرگش به آدمی دیگر تبدیل شده بود. او موجودی مانند مجسمه‌ای تراشیده‌شده بود که در خود حضور نداشت. برای او خود و دیگری غایب بودند؛ بی‌تفاوت، سرد و گسسته از دیگری بود. همه روز مشغول چین و واچین دادن گوشه پتوی خود بود. در رویارویی با این عدم حضور، خالی‌بودن از هر نوع عطوفت، بی‌تفاوتی و بیگانگی از خود و دیگری، مالابو می‌پرسد آیا این نوعی مردن، قبل از مردن نیست؟ رنجی نیست که از بی‌تفاوتی نسبت به رنج حاصل می‌شود؛ رنجی که دیگر ندانی کیستی و چیستی و نتوانی در ناآگاهانه‌ترین شرایط هم به عاطفه زاییده پیوند بدن با مغز از خود اطلاعی پیدا کنی. به نظر مالابو، این زخم عمیق هویت بربادده انسانی را فقط نورولوژی و مغزپژوهی امروز می‌تواند تفسیر و توجیه کند. به نظر مالابو، نظریه‌های روان‌کاوی از توجیه چنین زخم عمیق انسانی که هویت انسانی را بدون راه برگشتی، از انسان بازمی‌ستاند، عاجز است. به نظر او، فلسفه نیز حرفی برای گفتن ندارد. متافیزیک، نظریه افلاطونی پرواز روح از بدن و تفکر اگزیستانسیالیستی اضطراب، ملالت، خودکشی و... از این زخم عمیق در بیماران مغزی چه می‌توانند بگویند. مالابو هم‌داستان با نورولوژیست‌هایی همچون الیور ساکس و آنتونیو داماسیو، به این نتیجه می‌رسد كه بهتر است به جای ضمیر ناآگاه روانی در روان‌کاوی، تنها متکی به انرژی جنسی و بی‌اعتنا به کار مغز، اعتباری جدید برای ضمیر ناآگاه مغزی باز کنیم؛ ضمیر ناآگاهی که در ارتباط با تنظیمات عاطفی بین مغز و بدن سر به بیرون می‌کشد و پایداردارنده حیات است. این مغز پنهان از انظار است که حیات را از وجودش مطلع می‌کند و خویشتنی می‌سازد از تعامل بدن با شرایط متلاطم و پرآشوب بیرونی. عواطف برخاسته از این کنش بین مغز و بدن در تعامل محیطی است که مقدمات بروز روان را پایه‌گذاری می‌کند. بنابراین روان در ابتدایی تا بالاترین سطوح خود، ناشی از فعالیت مغزی است که خود را از نظر ما پنهان نگه می‌دارد. مغز هیچ‌وقت خود را برای ما به نمایش نمی‌گذارد و عرض اندام نمی‌کند. به همین علت است که هیچ‌وقت در تجربیات احساسی و عاطفی خود نمی‌توانیم مغز را به عنوان عامل یا فاعل احساس کنیم. مغز فقط بدن ما را در درگیری با شرایط محیطی با همه ابعاد وسیع (طبیعی‌-اجتماعی، فرهنگی و سیاسی) به نمایش می‌گذارد. ابتدایی‌ترین شکل خویشتنی که در مدارهای ناآگاه مغزی در ارتباط با بدن و تأثرات آن شکل می‌گیرد، نوعی عواطف خودانگیخته یا اتوافکشنز است که عامل به‌وجودآورنده آن یعنی مغز مثل همیشه از نظر ما غایب است. این خویشتن ناآگاه عاطفی مکان ثابت در مغز ندارد، بلکه به فعالیت پویای مغز در گذر زمان مربوط می‌شود، آدمکی نیست که در مکانی سخت و سفت برای همیشه نشسته باشد. بنابراین خویشتن اولیه‌ای که ناآگاهانه در مغز عاطفی ما شکل می‌گیرد، همچنان شکننده و آسیب‌پذیر در کوران حوادث زندگی است. اما ضمیر ناآگاه در روان‌کاوی، نه زمان می‌شناسد، نه میرایی و به همین دلیل شکننده و آسیب‌پذیر به نظر نمی‌رسد. در نورولوژی، آسیب‌های مختلف مغزی، همچون انواع زوال عقل، از جمله آلزایمر به تلخی و به شکلی پارادوکسیکال و متناقض، به ما نشان می‌دهد چگونه از طریق حوادث منهدم‌کننده یعنی نفی‌کننده مغز، ما به وجود و اهمیت نقش آن پی می‌بریم؛ یعنی مغز با غیبت خود، حضور ناپیدای خود را به اثبات برساند و ققنوس‌وار سر از آتش بیرون بکشد زیرا در هنگام سلامت مغز، ما نمی‌توانیم فاعلیت و عاملیت وجود آن را احساس کنیم. یکی از مهم‌ترین کارهای اولیه مغز ما ایجاد عواطف خودانگیخته یا اتوافکشن است که در ضمیر ناآگاه مغزی فعالیت می‌کند و به عنوان آغازین دریچه گشوده مغز ما به سوی حوادث پرتب‌وتاب زندگی، بسیار شکننده و آسیب‌پذیرتر از بخش‌های دیگر مغز ماست. این عواطف خودانگیخته مغزی از پیدایی اولین شفق زندگی در کالبد ما تا واپسین لحظات کورسوی حیات، برای حفظ هویت جسمانی ما لازم است. بنابراین عاطفه‌-رنجوری، بی‌تفاوتی، سردی عاطفی و گسستگی از دیگری، نوعی اختلال و در نهایت مسخ در هویت اولیه انسانی ما ایجاد می‌کند که می‌تواند در تمامی خشونت‌های ضربه‌زننده زندگی، بلایای طبیعی، اجتماعی و سیاسی مانند جنگ، شکنجه، زندان، تجاوز جنسی، خشونت‌های نژادی و... نمود پیدا کند. به نظر مالابو، این فقر عاطفی همراه با خاموش‌شدن چراغ رابطه را می‌توان در تئاتر غیبت، در نمایش‌نامه‌های ساموئل بکت دید. به همین دلیل است که داماسیو، شرایط «وینی» در نمایش‌نامه «روزهای خوش» بکت را مانند شرح حال یکی از بیمارهای خود می‌داند که مغز عاطفی‌اش در ارتباط اولیه با بدنش دچار مشکل شده است. ژیل دلوز به این پدیده در تئاتر بکت، هویت ازنفس‌افتاده و فرسوده انسانی می‌گوید. به نظر مالابو، این فقدان خویشتن اولیه، نوعی رنج نورولوژیک یا «مغز درد» است که تئاتر غیبت بکت را می‌سازد و رنج پنهان انسان امروزین را آشکار می‌کند. چنین است که در دنیای پرآشوب و بی‌رحم و پرخشونت امروز باید قدر مغز عاطفی خود را بدانیم و از آن محافظت کنیم و با تمامی انواع خشونت‌هایی که دستگاه عاطفی مغز انسان‌ها را هدف قرار می‌دهند، مبارزه کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.