|

رؤیاها و کابوس‌ها

انقلاب اکتبر 1917 روسیه از مهم‌ترین وقایع قرن بیستم است که دامنه تأثیرگذاری‌اش از مرزهای روسیه فراتر رفته و تاکنون از منظرهای مختلفی بررسی شده است. انقلاب اکتبر نه‌فقط نظام اقتصادی و سیاسی روسیه را دگرگون کرد؛ بلکه در عرصه‌های ادبیات و هنر نیز تغییرات عمده‌ای پیش آورد. اینکه شرایط پس از انقلاب ریشه در تاریخ و فرهنگ روسیه داشته یا صرفا ناشی از برنامه‌های آمرانه حزب حاکم بوده است، پرسشی است که به‌سادگی نمی‌توان به آن پاسخ داد. نگاهی به فرهنگ سیاسی روسیه قرن نوزدهم نشان می‌دهد که جریانی که بعدها با عنوان رئالیسم سوسیالیستی شناخته شد، بیش از آنکه نتیجه تصمیم‌های حزبی باشد، ریشه در فرهنگ روسیه آن سال‌ها داشته است. در سال‌های پیش از انقلاب نظام استبدادی تزاری از یک‌ سو و عقب‌ماندگی در برابر اروپا از سوی دیگر، ادبیات و هنر را به سوی رادیکالیسم کشانده بود و از‌این‌رو نویسندگان و روشنفکران روسی ادبیات را به‌عنوان عرصه‌ای برای تصویر وضعیت اجتماعی‌شان در نظر داشتند. به‌تازگی کتابی با عنوان «رؤیاهای انقلابی» و با عنوان فرعی رؤیاهای آرمان‌شهری و زندگی آزمایشی در انقلاب روسیه، نوشته ریچارد استایتز با ترجمه افشین خاکباز در نشر نو منتشر شده که در آن به ریشه‌های انقلاب روسیه در بستری کلی‌تر پرداخته شده است. نویسنده در مقدمه‌اش به این نکته اشاره می‌کند که انقلاب روسیه شکل‌های معنوی، ذهنی و بیانی اصلی خود را از برخورد و همدستی سنت‌های آرمان‌شهری عمده در تاریخ روسیه؛ یعنی آرمان‌های مردم، دولت و روشنفکران تندرو گرفته است. این کتاب، درباره رؤیاهای انقلابی، تخیلات، برنامه‌ها و طراحی‌ها و رفتارهای آرمان‌شهری است و برای بررسی تصورات انقلابی به دوران توفانی قبل و بعد از انقلاب اکتبر توجه کرده است. نویسنده علاوه بر اینکه به سیاست، ایدئولوژی و اقتصاد پرداخته،‌ به فرهنگ و هنر نیز توجه کرده است. او به این نکته اشاره می‌کند که بسیاری انقلاب روسیه را پدیده‌ای آرمان‌شهری معرفی کرده‌اند و هدف خود از نوشتن این کتاب را این‌طور بیان می‌کند: «هدف من آشکار‌ساختن و بازگویی داستان جریان‌های غنی و جذاب و عمیق آرمان‌شهرگرایی که درباره انقلاب روسیه را احاطه کرده‌اند، در چارچوبی تفسیری است. پژوهشگران کم‌شماری نقش آرمان‌شهرگرایی در انقلاب را مانند ابزاری برای برانگیختن تخیلات، برچیدن نظامی کهن، ایجاد دنیایی جدید یا ساختن انسانی جدید تحلیل کرده‌اند. با‌وجوداین آرمان‌شهرگرایی در این مفهوم، کلید نیروی احساسی انقلاب روسیه یا هر انقلاب موفق دیگری است». نویسنده در کتابش به جنبه‌های شاعرانه انقلاب، یعنی آرایه‌های آن، اهدافی که با زندگی مردم ارتباط دارند، فرم‌ها، ایده‌ها، زبان‌ها، احساسات، ابتکارات، خلق‌وخو، کنش‌ها، غم‌ها، تجربه‌ها، رؤیاها و امیدهای آن توجه کرده است. استایتز مطالعه‌اش را حول پرسش‌هایی نظیر اینها شکل داده است: ‌چرا آرمان‌شهرگرایی در انقلاب روسیه چنین جایگاه مهمی داشت؟ دلیل ظاهر هیجان‌انگیز و رشد عظیم تجربه و آزمایش در حوزه‌های جامعه و فرهنگ چه بود؟ آیا تنها دلیل، آرمان‌شهری‌بودنِ خود مارکسیسم است و انقلاب روسیه فقط یکی از تلاش‌های پرشمار سده بیستم برای آفرینش جامعه‌ای سوسیالیست بر‌اساس اصول زندگی اقتصادی مارکسیستی بود؟ نویسنده در پاسخ به این پرسش آخر می‌نویسد: «حتی نگاهی بسیار سطحی به رژیم‌های کمونیستی که برنامه‌های مارکسیستی وارداتی را از بالا به جامعه تحمیل کرده‌اند (مثل اکثر کشورهای اروپای شرقی) نیز نشان می‌دهد که مارکسیسم، آن نوع رؤیابینی مشتاقانه و بیشینه‌گرایی و انتظارات برخاسته از سرخوشی را ایجاد نمی‌کند که در روسیه (و دیگر کشورها) در دوران انقلاب دیدیم». بر‌اساس‌این، این کتاب اگرچه مارکسیسیم را از انقلاب روسیه حذف نمی‌کند، کاری که اساسا غیرممکن است؛ اما برای تحلیل انقلاب تاریخ و فرهنگ خود روسیه را نیز به‌عنوان وزنه‌ای مهم در نظر می‌گیرد. نویسنده در بخشی دیگر از مقدمه‌اش درباره رؤیابینی سوسیالیستی نوشته است: «رؤیابینی سوسیالیستی به کسب‌و‌کار روشنفکران افراطی سوسیالیست تبدیل شده بود و تقریبا تنها کاری بود که برای هر مرد و زن فرهنگی و آگاه مجاز بود. آنها با حکومتی که از آن بیزار بودند و توده‌ها یعنی دهقانان، فقرا و زحمت‌کشانی که قبله آمال‌شان بود، بیگانه بودند و رنج و شرمساری ناشی از عقب‌ماندگی و آنچه را که به نظرشان سرکوبگری کل نظام روسیه بود، تحمل می‌کردند. آنها که به اندیشه‌های دقیق و نظام‌های فکری‌ای مسلح بودند که بخشی از آنها سوغات غرب بود، آرمان‌شهرهایی را برپا کردند و درس شورش فردی و پایبندی به تغییر شکل جامعه بر‌اساس عدالت اجتماعی و نظام اقتصادی زیست‌پذیر را می‌دادند. شکل بیشینه‌گرایانه اندیشه‌های آنان که به‌شدت از امیال و احساسات تأثیر می‌گرفت، آنها را به تنها ایدئولوژی‌ای که با آرمان‌شهرشان همخوانی داشت، یعنی سوسیالیسم رساند که شیوه زندگی‌ای بود که خودکامگی و سرکوب طبقاتی را به زیر می‌کشید، درس برابری و عدالت می‌داد و کاپیتالیسم را نفی می‌کرد».
انقلاب اکتبر 1917 روسیه از مهم‌ترین وقایع قرن بیستم است که دامنه تأثیرگذاری‌اش از مرزهای روسیه فراتر رفته و تاکنون از منظرهای مختلفی بررسی شده است. انقلاب اکتبر نه‌فقط نظام اقتصادی و سیاسی روسیه را دگرگون کرد؛ بلکه در عرصه‌های ادبیات و هنر نیز تغییرات عمده‌ای پیش آورد. اینکه شرایط پس از انقلاب ریشه در تاریخ و فرهنگ روسیه داشته یا صرفا ناشی از برنامه‌های آمرانه حزب حاکم بوده است، پرسشی است که به‌سادگی نمی‌توان به آن پاسخ داد. نگاهی به فرهنگ سیاسی روسیه قرن نوزدهم نشان می‌دهد که جریانی که بعدها با عنوان رئالیسم سوسیالیستی شناخته شد، بیش از آنکه نتیجه تصمیم‌های حزبی باشد، ریشه در فرهنگ روسیه آن سال‌ها داشته است. در سال‌های پیش از انقلاب نظام استبدادی تزاری از یک‌ سو و عقب‌ماندگی در برابر اروپا از سوی دیگر، ادبیات و هنر را به سوی رادیکالیسم کشانده بود و از‌این‌رو نویسندگان و روشنفکران روسی ادبیات را به‌عنوان عرصه‌ای برای تصویر وضعیت اجتماعی‌شان در نظر داشتند. به‌تازگی کتابی با عنوان «رؤیاهای انقلابی» و با عنوان فرعی رؤیاهای آرمان‌شهری و زندگی آزمایشی در انقلاب روسیه، نوشته ریچارد استایتز با ترجمه افشین خاکباز در نشر نو منتشر شده که در آن به ریشه‌های انقلاب روسیه در بستری کلی‌تر پرداخته شده است. نویسنده در مقدمه‌اش به این نکته اشاره می‌کند که انقلاب روسیه شکل‌های معنوی، ذهنی و بیانی اصلی خود را از برخورد و همدستی سنت‌های آرمان‌شهری عمده در تاریخ روسیه؛ یعنی آرمان‌های مردم، دولت و روشنفکران تندرو گرفته است. این کتاب، درباره رؤیاهای انقلابی، تخیلات، برنامه‌ها و طراحی‌ها و رفتارهای آرمان‌شهری است و برای بررسی تصورات انقلابی به دوران توفانی قبل و بعد از انقلاب اکتبر توجه کرده است. نویسنده علاوه بر اینکه به سیاست، ایدئولوژی و اقتصاد پرداخته،‌ به فرهنگ و هنر نیز توجه کرده است. او به این نکته اشاره می‌کند که بسیاری انقلاب روسیه را پدیده‌ای آرمان‌شهری معرفی کرده‌اند و هدف خود از نوشتن این کتاب را این‌طور بیان می‌کند: «هدف من آشکار‌ساختن و بازگویی داستان جریان‌های غنی و جذاب و عمیق آرمان‌شهرگرایی که درباره انقلاب روسیه را احاطه کرده‌اند، در چارچوبی تفسیری است. پژوهشگران کم‌شماری نقش آرمان‌شهرگرایی در انقلاب را مانند ابزاری برای برانگیختن تخیلات، برچیدن نظامی کهن، ایجاد دنیایی جدید یا ساختن انسانی جدید تحلیل کرده‌اند. با‌وجوداین آرمان‌شهرگرایی در این مفهوم، کلید نیروی احساسی انقلاب روسیه یا هر انقلاب موفق دیگری است». نویسنده در کتابش به جنبه‌های شاعرانه انقلاب، یعنی آرایه‌های آن، اهدافی که با زندگی مردم ارتباط دارند، فرم‌ها، ایده‌ها، زبان‌ها، احساسات، ابتکارات، خلق‌وخو، کنش‌ها، غم‌ها، تجربه‌ها، رؤیاها و امیدهای آن توجه کرده است. استایتز مطالعه‌اش را حول پرسش‌هایی نظیر اینها شکل داده است: ‌چرا آرمان‌شهرگرایی در انقلاب روسیه چنین جایگاه مهمی داشت؟ دلیل ظاهر هیجان‌انگیز و رشد عظیم تجربه و آزمایش در حوزه‌های جامعه و فرهنگ چه بود؟ آیا تنها دلیل، آرمان‌شهری‌بودنِ خود مارکسیسم است و انقلاب روسیه فقط یکی از تلاش‌های پرشمار سده بیستم برای آفرینش جامعه‌ای سوسیالیست بر‌اساس اصول زندگی اقتصادی مارکسیستی بود؟ نویسنده در پاسخ به این پرسش آخر می‌نویسد: «حتی نگاهی بسیار سطحی به رژیم‌های کمونیستی که برنامه‌های مارکسیستی وارداتی را از بالا به جامعه تحمیل کرده‌اند (مثل اکثر کشورهای اروپای شرقی) نیز نشان می‌دهد که مارکسیسم، آن نوع رؤیابینی مشتاقانه و بیشینه‌گرایی و انتظارات برخاسته از سرخوشی را ایجاد نمی‌کند که در روسیه (و دیگر کشورها) در دوران انقلاب دیدیم». بر‌اساس‌این، این کتاب اگرچه مارکسیسیم را از انقلاب روسیه حذف نمی‌کند، کاری که اساسا غیرممکن است؛ اما برای تحلیل انقلاب تاریخ و فرهنگ خود روسیه را نیز به‌عنوان وزنه‌ای مهم در نظر می‌گیرد. نویسنده در بخشی دیگر از مقدمه‌اش درباره رؤیابینی سوسیالیستی نوشته است: «رؤیابینی سوسیالیستی به کسب‌و‌کار روشنفکران افراطی سوسیالیست تبدیل شده بود و تقریبا تنها کاری بود که برای هر مرد و زن فرهنگی و آگاه مجاز بود. آنها با حکومتی که از آن بیزار بودند و توده‌ها یعنی دهقانان، فقرا و زحمت‌کشانی که قبله آمال‌شان بود، بیگانه بودند و رنج و شرمساری ناشی از عقب‌ماندگی و آنچه را که به نظرشان سرکوبگری کل نظام روسیه بود، تحمل می‌کردند. آنها که به اندیشه‌های دقیق و نظام‌های فکری‌ای مسلح بودند که بخشی از آنها سوغات غرب بود، آرمان‌شهرهایی را برپا کردند و درس شورش فردی و پایبندی به تغییر شکل جامعه بر‌اساس عدالت اجتماعی و نظام اقتصادی زیست‌پذیر را می‌دادند. شکل بیشینه‌گرایانه اندیشه‌های آنان که به‌شدت از امیال و احساسات تأثیر می‌گرفت، آنها را به تنها ایدئولوژی‌ای که با آرمان‌شهرشان همخوانی داشت، یعنی سوسیالیسم رساند که شیوه زندگی‌ای بود که خودکامگی و سرکوب طبقاتی را به زیر می‌کشید، درس برابری و عدالت می‌داد و کاپیتالیسم را نفی می‌کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.