|

حقِ عادی‌نبودن

طلایه رؤیایی.عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی

زمانی‌که دختربچه‌ای بودم و اغلب تفریح و فراغت من خواندن کتاب بود، بی‌آنکه از خانه بیرون بروم، بی‌آنکه معاشرت گسترده‌ای داشته باشم، خیلی فکر نمی‌کردم به اینکه بعدها، این بعدها که می‌آیند و همواره چهره سخت‌تري به ما نشان می‌دهند، در برابر این تصاویر که در کتاب‌ها با آن مواجه و آشنا می‌شویم و ایدئال‌های ما از انسان‌های متفاوت، چگونه خواهند بود... بعدهایی که با رشد جسمانی ما در مقام یک زن، محدودیتي نیز در کنارمان رشد می‌دهد که آزادی را از ما مي‌گيرد.
من که با قهرمان‌های آزاد و سرکش کتاب‌ها مأنوس و محشور می‌شدم، من که می‌خواستم مثل «ماهی سیاه کوچولو» زندگی روزمره را رها کنم و به‌دنبال ماجراهایی بروم که دور از آن یک تکه‌جایی که در آن هی بروم‌ و هی بیایم‌، در دورها جریان داشت و مرا می‌خواند ... یا مثل «شازده کوچولو» از تمام تعلقات عزیزم و عادت‌های دوست‌داشتنی‌ام بِکنم، تا بروم و ببینم در سیارات دیگر چه خبر است... یا مثل «ژوائو»، قهرمان کتاب «ماجراجوی جوان» آن‌قدر سودای ماجرا داشته باشم تا بالاخره به آن کلام مقدس «درایت نیکی‌کردن» برسم که ژوائو در جریان ماجراجویی‌اش به آن رسید... یا مثل «تیستو سبزانگشتی» در هر جایی ‌که سختی، خشونت و قوانین محکوم‌کننده بود، با سرانگشت‌های رویاننده‌ام، آن‌قدر گیاه سبز برویانم که تانک‌ها به‌جای توپ‌های ویرانگرشان، به هم گُل پرتاب کنند و صلح جانشین جنگ شود، جنگی که به هر حال ریشه‌اش در تصرف بیشتر است، امری که ذاتا به جهان مردانه تعلق دارد.
این‌چنین ادبیات قادر بود و هست که ایده آزادی را حتی وقتی زنی یا دختری، هیچ امکان بیرونی برای آزادزیستن ندارد، بر روح‌ او حک کند و او را از جرگه زنانی که تسلیم تقدیر از پیش تعیین‌شده‌شان هستند، بیرون بیاورد و اسیر خواسته‌هایی درونی کند که شاید برای زیست اجتماعی و زیست فردی او امری غیرضروری به‌حساب بیاید، ولی برای روح سرکش او امری اجتناب‌ناپذیر است.
خواسته‌های درونی که فارغ از وظایف و مسئولیت‌هایی که اجتماع، عرف، قراردادها و ... بر دوش او می‌گذارند، به او حس زندگی و زنده‌بودن می‌دهد. مسئولیت‌هایی که هر چند می‌توانند بسیار دلپذیر باشند در ابتدا، مثل مادری، همسری، فرزندی، نقش‌های مفید‌ اجتماعی و مثل زنی که در بیرون از خانه‌اش کار می‌کند و درآمد دارد و بابت این مفتخر هم هست که زن خانه‌دار نیست و صدها بند دیگری که ظاهرا سویه‌هایی از تصور خوشبختی زن را نمایان می‌کنند... ولی آیا این‌ تمامی آن چیزی است که حق زن است از برابری؟ آیا آنچه او با هزار بهانه عرفی، اجتماعی، قانونی و حتی در ابعادی اخلاقی (اخلاقی که برای او تعریف و تحمیل ‌شده و متناسب با روح آزاد او نیست) از دست می‌دهد، حق آزادی‌اش نیست؟
حق ماجراجویی، حق تغییر، حق دیدن افق‌های دیگرِ زیستن، حق خودبودن، چه در ظاهر، به‌دور از معیار‌هایی که رسانه‌ها برایش می‌سازند تا مقبول‌تر و از منظر آنها زیباتر باشد، چه در اخلاق و رفتاری که شاید بسیاری از حافظان و مروجان آن گفتمان مردسالارانه، خود زن‌ها باشند! حق‌هایی که حتی تعاریف رایج از یک زن‌ امروزی، آن ‌را نقض می‌کند.
تمامی اینها را می‌توان در عبارت حقِ عادی‌نبودن، خلاصه کرد. حق آزادی با پذیرش تمام مسئولیت‌های آن، حقِ دیگربودن.
نوشتن این مطلب به‌طرز غریبی مصادف شد با مرگ غمناک دختری که جانش را قربانی کرد و این مي‌تواند ما را از این غفلت همیشگی بیدار کند که آزادی زن، آن حقوقی نیست که جامعه مردسالار با هزار منت و تهدید به زن ارائه می‌کند، بلکه حقی ا‌ست که او به‌دور از هر قضاوتی، برای زیستش انتخاب می‌کند.
زمانی‌که دختربچه‌ای بودم و اغلب تفریح و فراغت من خواندن کتاب بود، بی‌آنکه از خانه بیرون بروم، بی‌آنکه معاشرت گسترده‌ای داشته باشم، خیلی فکر نمی‌کردم به اینکه بعدها، این بعدها که می‌آیند و همواره چهره سخت‌تري به ما نشان می‌دهند، در برابر این تصاویر که در کتاب‌ها با آن مواجه و آشنا می‌شویم و ایدئال‌های ما از انسان‌های متفاوت، چگونه خواهند بود... بعدهایی که با رشد جسمانی ما در مقام یک زن، محدودیتي نیز در کنارمان رشد می‌دهد که آزادی را از ما مي‌گيرد.
من که با قهرمان‌های آزاد و سرکش کتاب‌ها مأنوس و محشور می‌شدم، من که می‌خواستم مثل «ماهی سیاه کوچولو» زندگی روزمره را رها کنم و به‌دنبال ماجراهایی بروم که دور از آن یک تکه‌جایی که در آن هی بروم‌ و هی بیایم‌، در دورها جریان داشت و مرا می‌خواند ... یا مثل «شازده کوچولو» از تمام تعلقات عزیزم و عادت‌های دوست‌داشتنی‌ام بِکنم، تا بروم و ببینم در سیارات دیگر چه خبر است... یا مثل «ژوائو»، قهرمان کتاب «ماجراجوی جوان» آن‌قدر سودای ماجرا داشته باشم تا بالاخره به آن کلام مقدس «درایت نیکی‌کردن» برسم که ژوائو در جریان ماجراجویی‌اش به آن رسید... یا مثل «تیستو سبزانگشتی» در هر جایی ‌که سختی، خشونت و قوانین محکوم‌کننده بود، با سرانگشت‌های رویاننده‌ام، آن‌قدر گیاه سبز برویانم که تانک‌ها به‌جای توپ‌های ویرانگرشان، به هم گُل پرتاب کنند و صلح جانشین جنگ شود، جنگی که به هر حال ریشه‌اش در تصرف بیشتر است، امری که ذاتا به جهان مردانه تعلق دارد.
این‌چنین ادبیات قادر بود و هست که ایده آزادی را حتی وقتی زنی یا دختری، هیچ امکان بیرونی برای آزادزیستن ندارد، بر روح‌ او حک کند و او را از جرگه زنانی که تسلیم تقدیر از پیش تعیین‌شده‌شان هستند، بیرون بیاورد و اسیر خواسته‌هایی درونی کند که شاید برای زیست اجتماعی و زیست فردی او امری غیرضروری به‌حساب بیاید، ولی برای روح سرکش او امری اجتناب‌ناپذیر است.
خواسته‌های درونی که فارغ از وظایف و مسئولیت‌هایی که اجتماع، عرف، قراردادها و ... بر دوش او می‌گذارند، به او حس زندگی و زنده‌بودن می‌دهد. مسئولیت‌هایی که هر چند می‌توانند بسیار دلپذیر باشند در ابتدا، مثل مادری، همسری، فرزندی، نقش‌های مفید‌ اجتماعی و مثل زنی که در بیرون از خانه‌اش کار می‌کند و درآمد دارد و بابت این مفتخر هم هست که زن خانه‌دار نیست و صدها بند دیگری که ظاهرا سویه‌هایی از تصور خوشبختی زن را نمایان می‌کنند... ولی آیا این‌ تمامی آن چیزی است که حق زن است از برابری؟ آیا آنچه او با هزار بهانه عرفی، اجتماعی، قانونی و حتی در ابعادی اخلاقی (اخلاقی که برای او تعریف و تحمیل ‌شده و متناسب با روح آزاد او نیست) از دست می‌دهد، حق آزادی‌اش نیست؟
حق ماجراجویی، حق تغییر، حق دیدن افق‌های دیگرِ زیستن، حق خودبودن، چه در ظاهر، به‌دور از معیار‌هایی که رسانه‌ها برایش می‌سازند تا مقبول‌تر و از منظر آنها زیباتر باشد، چه در اخلاق و رفتاری که شاید بسیاری از حافظان و مروجان آن گفتمان مردسالارانه، خود زن‌ها باشند! حق‌هایی که حتی تعاریف رایج از یک زن‌ امروزی، آن ‌را نقض می‌کند.
تمامی اینها را می‌توان در عبارت حقِ عادی‌نبودن، خلاصه کرد. حق آزادی با پذیرش تمام مسئولیت‌های آن، حقِ دیگربودن.
نوشتن این مطلب به‌طرز غریبی مصادف شد با مرگ غمناک دختری که جانش را قربانی کرد و این مي‌تواند ما را از این غفلت همیشگی بیدار کند که آزادی زن، آن حقوقی نیست که جامعه مردسالار با هزار منت و تهدید به زن ارائه می‌کند، بلکه حقی ا‌ست که او به‌دور از هر قضاوتی، برای زیستش انتخاب می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.