بازی نشانهها در متن
از مهمترين موضوعات در هرمنوتيک مدرن، گشودگي اثر و قابليت تفسيرپذيري آن است. اومبرتو اکو، نشانهشناس، فیلسوف، منتقد ادبی و رماننویس ایتالیایی در آثار خود با طرح بنیانهای نشانهشناختی تفسیر نشان میدهد که تفسیر از تعامل خواننده و متن شکل میگیرد و به همین دلیل در محدوده نیت مؤلف باقی نمیماند و از آن فراتر میرود. کتاب «تفسیر و بیشتفسیر» متن مکتوب سه درسگفتار است که اکو در سال 1990 در مجموعه «درسگفتارهای تنر در باب ارزشهای انسانی» ایراد کرد. این کتاب نخستینبار در سال 1992 منتشر شد. اکو در این درسگفتارها برخی از مهمترین مسائل نقد و تفسیر ادبی را تحلیل و بررسی میکند. در درسگفتار اول نگاهی میاندازد به ریشههای کهن مباحثه معاصر در باب معنای متن (یا کثرتی از معانی، یا فقدان هر نوع معنای استعلایی). او تلاش میکند دو نوع تمایز و تفاوت را کمرنگ کند: نخست تفاوت بین متون که تصاویری از جهان هستند، و جهان طبیعی که بر اساس سنتی قدیمی متن بزرگی است که باید رمزگشایی شود؛ دوم تمایز بین متون ادبی و متون هرروزه. محدودیتهای تفسیر و اینکه چه معنایی را میتوانیم به یک متن منسوب کنیم از نظر اکو کارکردی دوگانه دارد.
او در این درسگفتار تاریخ طولانی ایده معناهای رمزی را در اندیشه غربی شرح میدهد، معناهایی که به شیوههایی در زبان رمزگذاری شدهاند که مورد توجه همگان قرار نمیگیرند. در ضمن ریشههای تاریخی نظریههای خوانندهمحور را بررسی میکند و به تشریح باورهای هرمسی و گنوسی میپردازد.
در درسگفتار دوم با بررسی نمونههایی از «بیشتفسیر» متون و با تاکید بر این نکته که میتوانیم بیشتفسیر یک متن را تشخیص دهیم بدون آنکه الزاما بخواهیم ثابت کنیم چه تفسیری تفسیر درست است یا تنها به یک خوانش درست از متن قائل باشیم، راهحل سومی ارائه میدهد. سومین درسگفتار برخی نقدها و تفسیرهایی است که منتقدان بر آثار خود اکو نوشتهاند. در این بخش او به این مساله میپردازد که آیا نویسنده تجربی در تفسیر متن «خود» هیچ جایگاه ممتازی دارد یا نه. اکو طی درسگفتار دوم و سوم میکوشد منظورش را از «قصد متن» در تقابل (یا تعامل) با قصد مولف و قصد خواننده روشن کند. از نظر اکو بین قصد مولف (که یافتن آن بسیار دشوار است و غالبا ربطی به تفسیر یک متن ندارد) و قصد مفسر که (به تعبیر ریچارد رورتی) صرفا «متن را در قالب شکلی میریزد که در خدمت مقصود قرار خواهد گرفت» امکان سومی وجود دارد که قصد متن است. از نظر اکو این امکان سوم مشکلات و نواقص دو بدیل رایج و مرسوم «قصد مولف» و «قصد خواننده» را برطرف میکند. اکو با تمایز بین «مولف الگو/ مولف تجربی» و «خواننده الگو/ خواننده تجربی» ایده «قصد متن» را صورتبندی میکند. نتیجهگیری نهایی
اکو این است که خود متن باید نقطه اتکای فهم و تفسیر باشد.
تشخیص قصد اثر درواقع تشخیص یک راهبرد نشانهشناختی است. راهبرد نشانهشناختی بر اساس قراردادهای سبکی تثبیتشده کشفشدنی است. اکو در تحليل متن، بر وجود رمزگان و تفسيرپذيري آنها تاکيد ميکند. او ضمن نقد «قصد مولف» قائل به ديالکتيک ميان «قصد متن» و «قصد خواننده» است. از نظر او هرچند متن، ذاتا خوانشهاي چندگانه و نتايج متفاوتي را اقتضا ميکند، اما درعينحال نمیتوان هر نوع خوانش دلبخواهی از متن داشت زيرا خوانش صحيح متن فقط در صورتي تحقق مييابد که «خواننده نمونه» آن را در چارچوبهاي تحميلي خود متن مطالعه کند. ازاينرو، «استراتژي متن» حدود تفسير را تعيين ميکند و خواننده نميتواند بر اساس انتظارات خود از آن تفسير بيحدوحصر کند. او با کشف مناسبات درونمتني و توجه به عناصر فرامتني دست به خوانش متن ميزند و با قرائت خود، کاري را که «مولف نمونه» آغاز کرده، تکميل ميکند. از اين منظر، متن عبارت از چيزي است که در فرايند خوانش و چرخه تفسير تحقق مييابد. اکو در نوشتههای متاخرش (نظریه نشانهشناسی، نقش خواننده، نشانهشناسی و فلسفه زبان) کوشید نشان دهد که فرایند جایگزینی نامحدود نشانهها به این نتیجه ختم نمیشود که
تفسیر هیچ معیاری ندارد. گفتن اینکه تفسیر ویژگی اساسی فرایند جایگزینی نامحدود نشانهها است، به این معنا نیست که تفسیر هیچ ابژهای ندارد و صرفا بهخاطر خودش «رودخانهوار جاری میشود». گفتن اینکه متن بالقوه هیچ پایانی ندارد، به این معنا نیست که هر فعل تفسیر میتواند پایان خوشی داشته باشد. برخی نظریههای نقادی معاصر قائلاند که تنها خوانش قابل اعتماد از یک متن خوانش نادرست است، تنها موجودیتی که متن دارد معلول زنجیرهای از پاسخهایی است که آن متن برمیانگیزد. اکو با نقلقول از تزوتان تودوروف که میگوید متن فقط یک پیکنیک است که در آن مولف واژهها را میآورد و خواننده معنا را، توضیح میدهد که حتی اگر این سخن درست بود، واژگانی که مولف میآورد مجموعهای بسیار دردسرآفرین از شواهد بااهمیتی است که خواننده نمیتواند به سکوت یا همهمه از کنارشان بگذرد. تفسیر متن تبیین این مطلب است که چرا این واژگان میتوانند از طریق شیوهای که تفسیر میشوند، کارهایی متنوع انجام دهند.
از نظر اکو تفسیر همواره نامتناهی است. تلاش برای یافتن معنایی نهایی و دستنیافتنی به پذیرش انحراف یا لغزش پایانناپذیر معنا منجر میشود. اکو این روند را با یک مثال در تفکر هرمسی توضیح میدهد. یک گیاه برحسب ویژگیهای ریختی و کارکردیاش تعریف نمیشود، بلکه بر اساس همانندیاش با عنصر دیگری در کیهان تعریف میشود، حتی اگر این همانندی فقط به شکل جزئی باشد. گیاه به نحوی مبهم شبیه بخشی از بدن انسان است. گیاه معنادار است چون به بدن ارجاع میدهد. اما آن بخش از بدن معنادار است چون به یک ستاره ارجاع میدهد، و ستاره معنادار است چون به یک گام موسیقیایی ارجاع میدهد، و گام موسیقیایی هم معنادار است چون به مراتبی از فرشتگان ارجاع میدهد و همینطور تا بینهایت. هر شیئی زمینی باشد یا آسمانی، رازی را در خود پنهان دارد و هر زمان که رازی کشف شده است، آن راز در قالب حرکتی پیشرونده که رو به سوی رازی نهایی دارد، به راز دیگری ارجاع میدهد. بااینهمه، هیچ راز نهاییای نمیتواند وجود داشته باشد. راز غایی تشرف هرمسی این است که هر چیزی راز است. ازاینرو راز هرمسی علیالقاعده رازی تهی است، زیرا هر کسی که مدعی منکشفکردن هر نوعی از راز
است، خود تشرف نیافته و در سطحی ظاهری از معرفت به سر کیهانی متوقف مانده است. تفکر هرمسی کل تئاتر جهان را به پدیدهای زبانی مبدل میکند و در همان حال، هر نوع قدرت ارتباطی زبان را انکار میکند.
از مهمترين موضوعات در هرمنوتيک مدرن، گشودگي اثر و قابليت تفسيرپذيري آن است. اومبرتو اکو، نشانهشناس، فیلسوف، منتقد ادبی و رماننویس ایتالیایی در آثار خود با طرح بنیانهای نشانهشناختی تفسیر نشان میدهد که تفسیر از تعامل خواننده و متن شکل میگیرد و به همین دلیل در محدوده نیت مؤلف باقی نمیماند و از آن فراتر میرود. کتاب «تفسیر و بیشتفسیر» متن مکتوب سه درسگفتار است که اکو در سال 1990 در مجموعه «درسگفتارهای تنر در باب ارزشهای انسانی» ایراد کرد. این کتاب نخستینبار در سال 1992 منتشر شد. اکو در این درسگفتارها برخی از مهمترین مسائل نقد و تفسیر ادبی را تحلیل و بررسی میکند. در درسگفتار اول نگاهی میاندازد به ریشههای کهن مباحثه معاصر در باب معنای متن (یا کثرتی از معانی، یا فقدان هر نوع معنای استعلایی). او تلاش میکند دو نوع تمایز و تفاوت را کمرنگ کند: نخست تفاوت بین متون که تصاویری از جهان هستند، و جهان طبیعی که بر اساس سنتی قدیمی متن بزرگی است که باید رمزگشایی شود؛ دوم تمایز بین متون ادبی و متون هرروزه. محدودیتهای تفسیر و اینکه چه معنایی را میتوانیم به یک متن منسوب کنیم از نظر اکو کارکردی دوگانه دارد.
او در این درسگفتار تاریخ طولانی ایده معناهای رمزی را در اندیشه غربی شرح میدهد، معناهایی که به شیوههایی در زبان رمزگذاری شدهاند که مورد توجه همگان قرار نمیگیرند. در ضمن ریشههای تاریخی نظریههای خوانندهمحور را بررسی میکند و به تشریح باورهای هرمسی و گنوسی میپردازد.
در درسگفتار دوم با بررسی نمونههایی از «بیشتفسیر» متون و با تاکید بر این نکته که میتوانیم بیشتفسیر یک متن را تشخیص دهیم بدون آنکه الزاما بخواهیم ثابت کنیم چه تفسیری تفسیر درست است یا تنها به یک خوانش درست از متن قائل باشیم، راهحل سومی ارائه میدهد. سومین درسگفتار برخی نقدها و تفسیرهایی است که منتقدان بر آثار خود اکو نوشتهاند. در این بخش او به این مساله میپردازد که آیا نویسنده تجربی در تفسیر متن «خود» هیچ جایگاه ممتازی دارد یا نه. اکو طی درسگفتار دوم و سوم میکوشد منظورش را از «قصد متن» در تقابل (یا تعامل) با قصد مولف و قصد خواننده روشن کند. از نظر اکو بین قصد مولف (که یافتن آن بسیار دشوار است و غالبا ربطی به تفسیر یک متن ندارد) و قصد مفسر که (به تعبیر ریچارد رورتی) صرفا «متن را در قالب شکلی میریزد که در خدمت مقصود قرار خواهد گرفت» امکان سومی وجود دارد که قصد متن است. از نظر اکو این امکان سوم مشکلات و نواقص دو بدیل رایج و مرسوم «قصد مولف» و «قصد خواننده» را برطرف میکند. اکو با تمایز بین «مولف الگو/ مولف تجربی» و «خواننده الگو/ خواننده تجربی» ایده «قصد متن» را صورتبندی میکند. نتیجهگیری نهایی
اکو این است که خود متن باید نقطه اتکای فهم و تفسیر باشد.
تشخیص قصد اثر درواقع تشخیص یک راهبرد نشانهشناختی است. راهبرد نشانهشناختی بر اساس قراردادهای سبکی تثبیتشده کشفشدنی است. اکو در تحليل متن، بر وجود رمزگان و تفسيرپذيري آنها تاکيد ميکند. او ضمن نقد «قصد مولف» قائل به ديالکتيک ميان «قصد متن» و «قصد خواننده» است. از نظر او هرچند متن، ذاتا خوانشهاي چندگانه و نتايج متفاوتي را اقتضا ميکند، اما درعينحال نمیتوان هر نوع خوانش دلبخواهی از متن داشت زيرا خوانش صحيح متن فقط در صورتي تحقق مييابد که «خواننده نمونه» آن را در چارچوبهاي تحميلي خود متن مطالعه کند. ازاينرو، «استراتژي متن» حدود تفسير را تعيين ميکند و خواننده نميتواند بر اساس انتظارات خود از آن تفسير بيحدوحصر کند. او با کشف مناسبات درونمتني و توجه به عناصر فرامتني دست به خوانش متن ميزند و با قرائت خود، کاري را که «مولف نمونه» آغاز کرده، تکميل ميکند. از اين منظر، متن عبارت از چيزي است که در فرايند خوانش و چرخه تفسير تحقق مييابد. اکو در نوشتههای متاخرش (نظریه نشانهشناسی، نقش خواننده، نشانهشناسی و فلسفه زبان) کوشید نشان دهد که فرایند جایگزینی نامحدود نشانهها به این نتیجه ختم نمیشود که
تفسیر هیچ معیاری ندارد. گفتن اینکه تفسیر ویژگی اساسی فرایند جایگزینی نامحدود نشانهها است، به این معنا نیست که تفسیر هیچ ابژهای ندارد و صرفا بهخاطر خودش «رودخانهوار جاری میشود». گفتن اینکه متن بالقوه هیچ پایانی ندارد، به این معنا نیست که هر فعل تفسیر میتواند پایان خوشی داشته باشد. برخی نظریههای نقادی معاصر قائلاند که تنها خوانش قابل اعتماد از یک متن خوانش نادرست است، تنها موجودیتی که متن دارد معلول زنجیرهای از پاسخهایی است که آن متن برمیانگیزد. اکو با نقلقول از تزوتان تودوروف که میگوید متن فقط یک پیکنیک است که در آن مولف واژهها را میآورد و خواننده معنا را، توضیح میدهد که حتی اگر این سخن درست بود، واژگانی که مولف میآورد مجموعهای بسیار دردسرآفرین از شواهد بااهمیتی است که خواننده نمیتواند به سکوت یا همهمه از کنارشان بگذرد. تفسیر متن تبیین این مطلب است که چرا این واژگان میتوانند از طریق شیوهای که تفسیر میشوند، کارهایی متنوع انجام دهند.
از نظر اکو تفسیر همواره نامتناهی است. تلاش برای یافتن معنایی نهایی و دستنیافتنی به پذیرش انحراف یا لغزش پایانناپذیر معنا منجر میشود. اکو این روند را با یک مثال در تفکر هرمسی توضیح میدهد. یک گیاه برحسب ویژگیهای ریختی و کارکردیاش تعریف نمیشود، بلکه بر اساس همانندیاش با عنصر دیگری در کیهان تعریف میشود، حتی اگر این همانندی فقط به شکل جزئی باشد. گیاه به نحوی مبهم شبیه بخشی از بدن انسان است. گیاه معنادار است چون به بدن ارجاع میدهد. اما آن بخش از بدن معنادار است چون به یک ستاره ارجاع میدهد، و ستاره معنادار است چون به یک گام موسیقیایی ارجاع میدهد، و گام موسیقیایی هم معنادار است چون به مراتبی از فرشتگان ارجاع میدهد و همینطور تا بینهایت. هر شیئی زمینی باشد یا آسمانی، رازی را در خود پنهان دارد و هر زمان که رازی کشف شده است، آن راز در قالب حرکتی پیشرونده که رو به سوی رازی نهایی دارد، به راز دیگری ارجاع میدهد. بااینهمه، هیچ راز نهاییای نمیتواند وجود داشته باشد. راز غایی تشرف هرمسی این است که هر چیزی راز است. ازاینرو راز هرمسی علیالقاعده رازی تهی است، زیرا هر کسی که مدعی منکشفکردن هر نوعی از راز
است، خود تشرف نیافته و در سطحی ظاهری از معرفت به سر کیهانی متوقف مانده است. تفکر هرمسی کل تئاتر جهان را به پدیدهای زبانی مبدل میکند و در همان حال، هر نوع قدرت ارتباطی زبان را انکار میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.