|

لزوم توجه به پیشگیری از خودکشی

سیدحسن موسوی‌چلک-رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران

نام‌گذاری روزها در سطوح ملی و بین‌المللی به مناسبت‌های خاص، فرصتی برای بیان دیدگاه‌ها درباره آن مناسبت است. یکی از این مناسبت‌ها روز جهانی «پیشگیری از خودکشی» است که همه‌ساله در دهم سپتامبر در سراسر جهان برگزار می‌شود تا تمهیداتی برای افزایش آگاهی مردم نسبت به خودکشی و پیشگیری از آن اتخاذ شود، طبق گزارش جهانی ارائه‌شده «لیتوانی از اروپای شرقی با ۳۱.۹ خودکشی در هر صد هزار نفر، روسیه از اروپای شرقی با ۳۱، گویان از آمریکای جنوبی با ۲۹.۲ و کره جنوبی از آسیا با ۲۶.۹ خودکشی در صد هزار نفر، رتبه‌های اول جدول را به خود اختصاص داده‌اند. در مقابل تنها کشور اروپای غربی با نرخ خودکشی بالا، بلژیک است که با ۲۰.۷ در رتبه ۱۱ قرار گرفته است. شاید قابل توجه باشد که بسیاری از کشورهای بحران‌زده جهان در مقایسه با این کشورها، نرخ خودکشی پایینی در این جدول دارند. کمترین نرخ‌های خودکشی در جهان در باهاما، جامائیکا، گرانادا، باربیدوس، آنتیگوا و باربودا متمرکز شده است. چون نظام آماری دقیق و منظمی درباره ثبت آمار کسانی که اقدام به خودکشی کرده‌اند یا خودکشی می‌کنند، وجود ندارد، آمارهای ارائه‌شده نمی‌تواند دقیق باشد. این مشکل در کشور ما هم وجود دارد که موجب می‌شود آمارهای ارائه‌شده دقیق نباشد، گرچه باید بپذیریم که سازمان پزشکی قانونی در حدود 15 سال اخیر تلاش کرده آمارهای متوفیات مشکوک به خودکشی را به‌طور منظم استخراج کند و ارائه دهد که جای قدردانی دارد. براساس آمار ارائه‌شده از سوی سازمان پزشکی قانونی در «خلاصه سالنامه آماری سال 1397» در این سال تعداد متوفیات مشکوک به خودکشی پنج‌هزارو 101 نفر بوده که نسبت به سال 1396 (که چهارهزارو 625 نفر بوده) حدود 10 درصد تغییرات مثبت دارد. تأملی در روند این آمار از سال 1387 تا سال 1397 نشان می‌دهد شاهد روند رشد این پدیده هستیم، به‌گونه‌ای که از سه‌هزارو 428 نفر به پنج‌هزارو 101 نفر افزایش یافته است که حدود 49 درصد تغییرات مثبت را نشان می‌دهد. شاخص خودکشی به ازای صد هزار نفر جمعیت هم نشان می‌دهد که طبق آمار سازمان مذکور 2/6 نفر است که نسبت به سال قبل که حدود 5.7نفر بوده افزایش داشته است. گرچه در مقایسه با نرخ جهانی که بین 10 تا 12 به ازای صد هزار نفر است، نرخ ایران کم است و رتبه 142 به ایران اختصاص پیدا کرده، ولی در همه استان‌ها این نرخ مشابه نیست. 15 استان کشور نرخی بالاتر از میانگین کشوری دارند و برخی از استان‌ها دو برابر میانگین کشوری هستند. آنچه در‌این‌باره مهم است، این است که در زمینه ارتقای سلامت روانی و اجتماعی باید تلاش بیشتری شود و از همه ظرفیت‌ها برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی از جمله خودکشی باید استفاده کرد. بررسی اسناد و مطالعات جهانی نشان می‌دهد راهبردهای مختلفی برای پیشگیری از خودکشی و مداخله بهنگام می‌توان اتخاذ کرد. از جمله آنها می‌توان به این موارد اشاره کرد: افزایش آگاهی مردم نسبت به اینکه خودکشی یک مسئله مربوط به بهداشت عمومی است که قابل پیشگیری است، پشتیبانی وسیع به جهت پیشگیری از خودکشی، کاهش دید منفی نسبت به یاری‌خواستن از متخصصان بهداشت روانی، مصرف مواد مخدر و خدمات پیشگیری از خودکشی، توسعه برنامه‌ریزی‌های جامعه‌محور برای پیشگیری از خودکشی، تلاش در جهت کاهش دسترسی افراد به ابزار آسیب‌رساندن به خود، آموزش شناخت رفتار پرخطر و ارائه خدمات درمانی مناسب و جامع، توسعه و پیشبرد رویکرد درمان بالینی و تخصصی در کلینیک‌های بهداشت روانی، تسهیل دسترسی به خدمات بهداشت روانی و راحتی ارتباط بیماران روانی و معتادان به آن، افزایش پوشش خبری و رسانه‌ای درباره مصرف نامناسب مواد، رفتار خطرآفرین خودکشی و بیماری‌های روانی، پیشبرد و پشتیبانی از تحقیقات مربوط به خودکشی و پیشگیری از آن، بهبود سامانه‌های پایشی، گزینش و آموزش گروه‌های داوطلب برای یاری‌رسانی و ارجاع محرمانه افراد به مراکز بهداشت روانی و (اورژانس اجتماعی در ایران) یا خطوط مشاوره تلفنی از جمله «1480 صدای مشاور در ایران»، افزایش کارایی روانی از راه خوش‌بینی و ایجاد ارتباط بین فردی، آگاهی‌دهی درباره خودکشی از راه آموزش عوامل خطرآفرین، پوسترهای تبلیغاتی و دسترسی به کمک، افزایش کارایی و دانش کارمندان خدمات بهزیستی و بهداشتی از جمله مشاوره رایگان خودکشی، کاهش خشونت خانگی و مصرف نادرست مواد از جمله راهکارهای بلندمدت کاهش مسائل مربوط به بهداشت روانی هستند، مداخله رفتاری در تصحیح رفتار گروه‌های پرخطر و... . همچنین لازم است به این نکته هم اشاره کنم که ارتقای شاخص‌های سلامت روانی و اجتماعی با استفاده از روش‌های مختلف و جذاب و متناسب با مخاطبان و گروه‌های هدف باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد؛ اما اگر به هر دلیلی فردی اقدام به خودکشی کرده، شناخت مردم از منابع اجتماعی مرتبط می‌تواند زمینه را برای دریافت خدمات تخصصی و به‌موقع روان‌شناختی و مددکاری اجتماعی به افرادی که اقدام کردند یا خانواد‌‌ه‌هایشان، بیش از پیش فراهم کند.

نام‌گذاری روزها در سطوح ملی و بین‌المللی به مناسبت‌های خاص، فرصتی برای بیان دیدگاه‌ها درباره آن مناسبت است. یکی از این مناسبت‌ها روز جهانی «پیشگیری از خودکشی» است که همه‌ساله در دهم سپتامبر در سراسر جهان برگزار می‌شود تا تمهیداتی برای افزایش آگاهی مردم نسبت به خودکشی و پیشگیری از آن اتخاذ شود، طبق گزارش جهانی ارائه‌شده «لیتوانی از اروپای شرقی با ۳۱.۹ خودکشی در هر صد هزار نفر، روسیه از اروپای شرقی با ۳۱، گویان از آمریکای جنوبی با ۲۹.۲ و کره جنوبی از آسیا با ۲۶.۹ خودکشی در صد هزار نفر، رتبه‌های اول جدول را به خود اختصاص داده‌اند. در مقابل تنها کشور اروپای غربی با نرخ خودکشی بالا، بلژیک است که با ۲۰.۷ در رتبه ۱۱ قرار گرفته است. شاید قابل توجه باشد که بسیاری از کشورهای بحران‌زده جهان در مقایسه با این کشورها، نرخ خودکشی پایینی در این جدول دارند. کمترین نرخ‌های خودکشی در جهان در باهاما، جامائیکا، گرانادا، باربیدوس، آنتیگوا و باربودا متمرکز شده است. چون نظام آماری دقیق و منظمی درباره ثبت آمار کسانی که اقدام به خودکشی کرده‌اند یا خودکشی می‌کنند، وجود ندارد، آمارهای ارائه‌شده نمی‌تواند دقیق باشد. این مشکل در کشور ما هم وجود دارد که موجب می‌شود آمارهای ارائه‌شده دقیق نباشد، گرچه باید بپذیریم که سازمان پزشکی قانونی در حدود 15 سال اخیر تلاش کرده آمارهای متوفیات مشکوک به خودکشی را به‌طور منظم استخراج کند و ارائه دهد که جای قدردانی دارد. براساس آمار ارائه‌شده از سوی سازمان پزشکی قانونی در «خلاصه سالنامه آماری سال 1397» در این سال تعداد متوفیات مشکوک به خودکشی پنج‌هزارو 101 نفر بوده که نسبت به سال 1396 (که چهارهزارو 625 نفر بوده) حدود 10 درصد تغییرات مثبت دارد. تأملی در روند این آمار از سال 1387 تا سال 1397 نشان می‌دهد شاهد روند رشد این پدیده هستیم، به‌گونه‌ای که از سه‌هزارو 428 نفر به پنج‌هزارو 101 نفر افزایش یافته است که حدود 49 درصد تغییرات مثبت را نشان می‌دهد. شاخص خودکشی به ازای صد هزار نفر جمعیت هم نشان می‌دهد که طبق آمار سازمان مذکور 2/6 نفر است که نسبت به سال قبل که حدود 5.7نفر بوده افزایش داشته است. گرچه در مقایسه با نرخ جهانی که بین 10 تا 12 به ازای صد هزار نفر است، نرخ ایران کم است و رتبه 142 به ایران اختصاص پیدا کرده، ولی در همه استان‌ها این نرخ مشابه نیست. 15 استان کشور نرخی بالاتر از میانگین کشوری دارند و برخی از استان‌ها دو برابر میانگین کشوری هستند. آنچه در‌این‌باره مهم است، این است که در زمینه ارتقای سلامت روانی و اجتماعی باید تلاش بیشتری شود و از همه ظرفیت‌ها برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی از جمله خودکشی باید استفاده کرد. بررسی اسناد و مطالعات جهانی نشان می‌دهد راهبردهای مختلفی برای پیشگیری از خودکشی و مداخله بهنگام می‌توان اتخاذ کرد. از جمله آنها می‌توان به این موارد اشاره کرد: افزایش آگاهی مردم نسبت به اینکه خودکشی یک مسئله مربوط به بهداشت عمومی است که قابل پیشگیری است، پشتیبانی وسیع به جهت پیشگیری از خودکشی، کاهش دید منفی نسبت به یاری‌خواستن از متخصصان بهداشت روانی، مصرف مواد مخدر و خدمات پیشگیری از خودکشی، توسعه برنامه‌ریزی‌های جامعه‌محور برای پیشگیری از خودکشی، تلاش در جهت کاهش دسترسی افراد به ابزار آسیب‌رساندن به خود، آموزش شناخت رفتار پرخطر و ارائه خدمات درمانی مناسب و جامع، توسعه و پیشبرد رویکرد درمان بالینی و تخصصی در کلینیک‌های بهداشت روانی، تسهیل دسترسی به خدمات بهداشت روانی و راحتی ارتباط بیماران روانی و معتادان به آن، افزایش پوشش خبری و رسانه‌ای درباره مصرف نامناسب مواد، رفتار خطرآفرین خودکشی و بیماری‌های روانی، پیشبرد و پشتیبانی از تحقیقات مربوط به خودکشی و پیشگیری از آن، بهبود سامانه‌های پایشی، گزینش و آموزش گروه‌های داوطلب برای یاری‌رسانی و ارجاع محرمانه افراد به مراکز بهداشت روانی و (اورژانس اجتماعی در ایران) یا خطوط مشاوره تلفنی از جمله «1480 صدای مشاور در ایران»، افزایش کارایی روانی از راه خوش‌بینی و ایجاد ارتباط بین فردی، آگاهی‌دهی درباره خودکشی از راه آموزش عوامل خطرآفرین، پوسترهای تبلیغاتی و دسترسی به کمک، افزایش کارایی و دانش کارمندان خدمات بهزیستی و بهداشتی از جمله مشاوره رایگان خودکشی، کاهش خشونت خانگی و مصرف نادرست مواد از جمله راهکارهای بلندمدت کاهش مسائل مربوط به بهداشت روانی هستند، مداخله رفتاری در تصحیح رفتار گروه‌های پرخطر و... . همچنین لازم است به این نکته هم اشاره کنم که ارتقای شاخص‌های سلامت روانی و اجتماعی با استفاده از روش‌های مختلف و جذاب و متناسب با مخاطبان و گروه‌های هدف باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد؛ اما اگر به هر دلیلی فردی اقدام به خودکشی کرده، شناخت مردم از منابع اجتماعی مرتبط می‌تواند زمینه را برای دریافت خدمات تخصصی و به‌موقع روان‌شناختی و مددکاری اجتماعی به افرادی که اقدام کردند یا خانواد‌‌ه‌هایشان، بیش از پیش فراهم کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.