|

دگرگوني‌هاي اساسي

پرويز اجلالي-جامعه‌شناس

در دو بخش پيشين اين تحليل به بررسي و تحليل نهاد خانواده در فاصله 50 و 60 سال گذشته و دگرگوني‌هايي كه در جامعه ايراني اتفاق افتاده با توجه به جايگاه زنان به طور اجمالي پرداخته شده بود.

ازدواج در دوره جديد
با اندکي مشاهده و تعمق مي‌توان فهميد که معنا و کارکرد نهاد ازدواج، همسريابي و فرزندآوري در جامعه ايران دهه 90 قرن چهاردهم خورشيدي دچار دگرگوني‌هاي اساسي شده است. اين دگرگوني‌ها محصول تغيير شرايط زندگي زنان و مردان و به تبع آن انديشه و تفکر ايشان بوده است. اين تغييرات تحت تأثير تحولات اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در سطح کلان جامعه بوده‌اند.
تغيير در جايگاه و منزلت زنان: در اين زمان بيش از نيم‌قرن اندک اندک جايگاه و منزلت زنان دگرگون شده است. اندک اندک اوضاع عوض شد. اولين تغيير مدرسه‌رفتن دختران بود که به طرز وسيع از دهه 1310 به زور دولت شروع شد. اولين زنان شاغل خانم‌معلم‌هاي مدرسه‌هاي دخترانه بودند. بعد از آنها نوبت پرستاران بود. در سال 1335 فقط هشت درصد زنان در کل کشور و 22.5 درصد در شهرها باسواد بودند و از ميان اين زنان باسواد 75.1درصدشان تحصيلات ابتدايي و فقط 0.7 درصد آنها تحصيلات دانشگاهي داشتند. در سال 1395 نرخ باسوادي زنان در کل کشور84.2 درصد و در شهرها به 88 درصد رسيده بود. جالب‌تر اينکه در سال 1390 درحالي‌که 18.4 درصد زنان تحصيلات عالي داشتند، درصد مردان داراي تحصيلات عالي فقط 18.2 درصد بود. البته با وجود بالارفتن سواد و تحصيلات و آگاهي رشد فرصت‌هاي شغلي براي زنان بسيار کمتر از مردان بوده و ميزان بي‌كاري به‌ويژه در ميان زنان تحصيل‌کرده بسيار بالاست (درصد زنان شاغل از کل شاغلان در سال 1349، 5/11درصد و در سال 95 ، 5/12درصد بوده است). اما وقتي به حضور و مشارکت اين دختران جوان و تحصيل‌کرده در جامعه نگاه مي‌کنيد بسيار شگفت‌انگيز است؛ هرجا فرصتي براي فعاليت شغلي، مدني يا اجتماعي باشد هرچند اين فرصت‌ها کم باشد دختران جوان در صف اول هستند. کلاس‌هاي دانشگاه و حرفه‌آموزي و ورزشي و هنري را پر کرده‌اند، نهادهاي مدني بر فعاليت‌هاي ايشان متکي است. يک مشاهده ساده نشان مي‌دهد که نسل جوان زنان ايراني به طرز تحسين‌آميزي تمايل به مشارکت در جامعه و پيشرفت دارند. طبيعي است که ديدگاه اين زنان تحصيل‌کرده، گاه شاغل و به هرحال با اعتمادبه‌نفس بالا و تمايل به مشارکت در زندگي اجتماعي، درباره همسريابي، ازدواج و فرزندآوري با ديدگاه زنان سنتي فرق داشته باشد. اولين تغيير احتمالي، آن‌طور که از گفت‌وگو با دختران جوان برمي‌آيد، اين است که اين نسل ازدواج را امري اجباري نمي‌داند که بايد در سن معيني صورت بگيرد وگرنه بخت دختر از بين مي‌رود و به اصطلاح مي‌ترشد. دختر امروز اشتغالات و آرزوهاي زيادي دارد؛ مي‌خواهد درس بخواند و به جايي برسد. از امکانات زندگي امروز استفاده کند، مصرف و تجربه کند. ازدواج فقط يکي از آرزوهاي اوست.
تغيير شرايط اقتصادي: هرچند تحولات شخصيتي و فرهنگي نقش مهمي در تغيير وضعيت ازدواج در کشور دارد. اما تحولات اقتصادي- اجتماعي خود جامعه زمينه‌ساز اين دگرگوني‌ها در سطح فرد و خانواده‌اند. از شهرنشيني و رشد کارهاي مزدبگيري و انهدام خانواده گسترده، بالارفتن سطح مصرف و تغيير سبک زندگي که اندک اندک در بيش از نيم‌قرن اتفاق افتاده است، سخن گفتيم؛ اما به آنها بايد مشکلات سال‌‌هاي اخير جامعه را نيز افزود که مهم‌ترين آنها رکود تورمي شتابان همراه با پايين‌آمدن سطح زندگي در کنار بي‌كاري وسيع جواناني است که با هزار اميد از دانشگاه‌هايي که در نتيجه سياست‌گذاري غلط رشد قارچ‌گونه يافته‌اند، فارغ‌التحصيل شده‌اند اما در جامعه هيچ‌کس منتظرشان نيست و کاري برايشان ندارد. در واقع در اينجا با دو مشکل روبه‌روييم؛ يکي مشکل بي‌كاري جوانان تحصيل‌کرده و دومي کيفيت پايين تحصيلات در برخي موارد است که کارايي فارغ‌التحصيلان در شرايط وجود اشتغال را هم با ترديد مواجه مي‌کند. هرچند بي‌كاري و پايين‌آمدن سطح زندگي هم زنان را تهديد مي‌کند هم مردان را. اما تأثير آن بر مردان و زنان متفاوت است. در قانون شرع مرد مسئول تأمين معاش زن است و زن از اين لحاظ هيچ مسئوليتي ندارد. هرچند در زندگي واقعي اکثر زنان شاغل بعد از ازدواج بخشي از هزينه‌هاي زندگي را بر عهده مي‌گيرند، اما از نظر فرهنگي اين برداشت هنوز در جامعه قوي است و مردها بر اساس توانايي‌شان براي تأمين معاش خانواده ارزيابي مي‌شوند و ناتواني در اين مورد براي مردان رنج‌آور است. به علاوه بعضي دختران به‌ويژه کمتر تحصيل‌کرده‌ها ممکن است جوري تربيت شوند که هيچ مسئوليتي در مورد تأمين درآمد را نپذيرند و خواستار مصرف تبذيرآميز از کيسه مرد باشند. بي‌كاري و فقر دو تأثير متضاد بر ازدواج مي‌گذارند. در يک حالت دختران تحت تأثير خانواده‌اي که مزه فقر را چشيده مي‌خواهند انتقام فقر و بدبختي را از خواستگار بيچاره بگيرند و شرايط ازدواج را سخت‌تر و سخت‌تر مي‌کنند، حتي اگر اين کار شانس ازدواج دختر را کم کند. تأثير دوم برعکس تأثير اول است و آن اين است که دخترها از ترس بي‌كاري و بي‌پولي رو به سوي ازدواج حتي با افراد مسن‌تر مي‌آورند.

در دو بخش پيشين اين تحليل به بررسي و تحليل نهاد خانواده در فاصله 50 و 60 سال گذشته و دگرگوني‌هايي كه در جامعه ايراني اتفاق افتاده با توجه به جايگاه زنان به طور اجمالي پرداخته شده بود.

ازدواج در دوره جديد
با اندکي مشاهده و تعمق مي‌توان فهميد که معنا و کارکرد نهاد ازدواج، همسريابي و فرزندآوري در جامعه ايران دهه 90 قرن چهاردهم خورشيدي دچار دگرگوني‌هاي اساسي شده است. اين دگرگوني‌ها محصول تغيير شرايط زندگي زنان و مردان و به تبع آن انديشه و تفکر ايشان بوده است. اين تغييرات تحت تأثير تحولات اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در سطح کلان جامعه بوده‌اند.
تغيير در جايگاه و منزلت زنان: در اين زمان بيش از نيم‌قرن اندک اندک جايگاه و منزلت زنان دگرگون شده است. اندک اندک اوضاع عوض شد. اولين تغيير مدرسه‌رفتن دختران بود که به طرز وسيع از دهه 1310 به زور دولت شروع شد. اولين زنان شاغل خانم‌معلم‌هاي مدرسه‌هاي دخترانه بودند. بعد از آنها نوبت پرستاران بود. در سال 1335 فقط هشت درصد زنان در کل کشور و 22.5 درصد در شهرها باسواد بودند و از ميان اين زنان باسواد 75.1درصدشان تحصيلات ابتدايي و فقط 0.7 درصد آنها تحصيلات دانشگاهي داشتند. در سال 1395 نرخ باسوادي زنان در کل کشور84.2 درصد و در شهرها به 88 درصد رسيده بود. جالب‌تر اينکه در سال 1390 درحالي‌که 18.4 درصد زنان تحصيلات عالي داشتند، درصد مردان داراي تحصيلات عالي فقط 18.2 درصد بود. البته با وجود بالارفتن سواد و تحصيلات و آگاهي رشد فرصت‌هاي شغلي براي زنان بسيار کمتر از مردان بوده و ميزان بي‌كاري به‌ويژه در ميان زنان تحصيل‌کرده بسيار بالاست (درصد زنان شاغل از کل شاغلان در سال 1349، 5/11درصد و در سال 95 ، 5/12درصد بوده است). اما وقتي به حضور و مشارکت اين دختران جوان و تحصيل‌کرده در جامعه نگاه مي‌کنيد بسيار شگفت‌انگيز است؛ هرجا فرصتي براي فعاليت شغلي، مدني يا اجتماعي باشد هرچند اين فرصت‌ها کم باشد دختران جوان در صف اول هستند. کلاس‌هاي دانشگاه و حرفه‌آموزي و ورزشي و هنري را پر کرده‌اند، نهادهاي مدني بر فعاليت‌هاي ايشان متکي است. يک مشاهده ساده نشان مي‌دهد که نسل جوان زنان ايراني به طرز تحسين‌آميزي تمايل به مشارکت در جامعه و پيشرفت دارند. طبيعي است که ديدگاه اين زنان تحصيل‌کرده، گاه شاغل و به هرحال با اعتمادبه‌نفس بالا و تمايل به مشارکت در زندگي اجتماعي، درباره همسريابي، ازدواج و فرزندآوري با ديدگاه زنان سنتي فرق داشته باشد. اولين تغيير احتمالي، آن‌طور که از گفت‌وگو با دختران جوان برمي‌آيد، اين است که اين نسل ازدواج را امري اجباري نمي‌داند که بايد در سن معيني صورت بگيرد وگرنه بخت دختر از بين مي‌رود و به اصطلاح مي‌ترشد. دختر امروز اشتغالات و آرزوهاي زيادي دارد؛ مي‌خواهد درس بخواند و به جايي برسد. از امکانات زندگي امروز استفاده کند، مصرف و تجربه کند. ازدواج فقط يکي از آرزوهاي اوست.
تغيير شرايط اقتصادي: هرچند تحولات شخصيتي و فرهنگي نقش مهمي در تغيير وضعيت ازدواج در کشور دارد. اما تحولات اقتصادي- اجتماعي خود جامعه زمينه‌ساز اين دگرگوني‌ها در سطح فرد و خانواده‌اند. از شهرنشيني و رشد کارهاي مزدبگيري و انهدام خانواده گسترده، بالارفتن سطح مصرف و تغيير سبک زندگي که اندک اندک در بيش از نيم‌قرن اتفاق افتاده است، سخن گفتيم؛ اما به آنها بايد مشکلات سال‌‌هاي اخير جامعه را نيز افزود که مهم‌ترين آنها رکود تورمي شتابان همراه با پايين‌آمدن سطح زندگي در کنار بي‌كاري وسيع جواناني است که با هزار اميد از دانشگاه‌هايي که در نتيجه سياست‌گذاري غلط رشد قارچ‌گونه يافته‌اند، فارغ‌التحصيل شده‌اند اما در جامعه هيچ‌کس منتظرشان نيست و کاري برايشان ندارد. در واقع در اينجا با دو مشکل روبه‌روييم؛ يکي مشکل بي‌كاري جوانان تحصيل‌کرده و دومي کيفيت پايين تحصيلات در برخي موارد است که کارايي فارغ‌التحصيلان در شرايط وجود اشتغال را هم با ترديد مواجه مي‌کند. هرچند بي‌كاري و پايين‌آمدن سطح زندگي هم زنان را تهديد مي‌کند هم مردان را. اما تأثير آن بر مردان و زنان متفاوت است. در قانون شرع مرد مسئول تأمين معاش زن است و زن از اين لحاظ هيچ مسئوليتي ندارد. هرچند در زندگي واقعي اکثر زنان شاغل بعد از ازدواج بخشي از هزينه‌هاي زندگي را بر عهده مي‌گيرند، اما از نظر فرهنگي اين برداشت هنوز در جامعه قوي است و مردها بر اساس توانايي‌شان براي تأمين معاش خانواده ارزيابي مي‌شوند و ناتواني در اين مورد براي مردان رنج‌آور است. به علاوه بعضي دختران به‌ويژه کمتر تحصيل‌کرده‌ها ممکن است جوري تربيت شوند که هيچ مسئوليتي در مورد تأمين درآمد را نپذيرند و خواستار مصرف تبذيرآميز از کيسه مرد باشند. بي‌كاري و فقر دو تأثير متضاد بر ازدواج مي‌گذارند. در يک حالت دختران تحت تأثير خانواده‌اي که مزه فقر را چشيده مي‌خواهند انتقام فقر و بدبختي را از خواستگار بيچاره بگيرند و شرايط ازدواج را سخت‌تر و سخت‌تر مي‌کنند، حتي اگر اين کار شانس ازدواج دختر را کم کند. تأثير دوم برعکس تأثير اول است و آن اين است که دخترها از ترس بي‌كاري و بي‌پولي رو به سوي ازدواج حتي با افراد مسن‌تر مي‌آورند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.