|

گزارش بازداشتگاه‌ها و زندان‌های کشور در حال تدوین است

تلاش کمیسیون قضایی مجلس برای حذف انفرادی

آمنه شیرافکن

شرق: کمتر از یک ماه از ارایه گزارش مرگ «ستار بهشتی» در مجلس می‏گذرد. فردای قرائت گزارش ستار، قرار بر این شد تا نظارت بر بازداشتگاه‌ها وارد فاز تازه‏ای شود. در همین حال گروهی از نمایندگان به اوین رفتند و پای صحبت زندانیان امنیتی و سیاسی و مالی نشستند. حالا رییس کمیسیون قضایی مجلس نهم به «شرق» گفته این کمیسیون در حال تدوین گزارش از بازداشتگاه‌ها و زندان‌های کشور است. گزارشی که خروجی آن قرار است؛ شناسایی بازداشتگاه‌های غیرمجاز، تغییر رفتار با زندانیان، تلاش برای حذف زندان انفرادی و رسیدگی به شکایت زندانیان باشد. «الهیار ملکشاهی» تاکید دارد که اراده این کمیسیون بر آن است که تا جای ممکن حضور افراد در انفرادی‏ها حذف شود و تنها حسب قانون و در مواقع استثنایی مورد استفاده قرار گیرد. او همچنین خبر داده که نحوه و چگونگی مرخصی زندانیان، نحوه نگهداری و هرگونه اهانت احتمالی به این عزیزان در گزارش کمیسیون قضایی مجلس مورد بررسی قرار خواهد گرفت. علیرضا دقیقی، وکیل دادگستری نیز در همین زمینه به «شرق» گفته «در قانون اصلا زندان انفرادی نداریم. اما در آیین‌نامه زندان‌ها آمده که اگر فرد انضباط ندامتگاه را برهم زند به محلی که زندان تعیین می‌کند فرستاده شده که به آن انفرادی می‌گویند.» البته اراده کمیسیون قضایی مجلس ریشه در ماده‌ای قانونی دارد. حسب ماده 3 اصلاحی قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب تهران، ریاست و نظارت بر ضابطان بر عهده دادستان عمومی و انقلاب هر شهرستان است. بنابراین دادستان‌های عمومی و سراسر کشور باید ضمن بازرسی مدام از بازداشتگاه‌ها، نسبت به وضعیت عمومی بازداشتگاه و وضعیت عمومی و فردی متهمان اعمال نظارت جدی داشته باشند. ملکشاهی به «شرق» گفته که هیات سه‌نفره‌ای متشکل از «میرهادی قره‌سیدرومیانی»، «سیدحمیدرضا طباطبایی‌نایینی» و «محمد دهقانی‌نقندر» مسوول تدوین گزارش موردنظر از زندان‌ها و بازداشتگاه‌های کشور شده‌اند. هدف این هیات شناسایی بازداشتگاه‌های غیراستاندارد است. همچنین مصطفی ترک‌همدانی، وکیل دادگستری نیز درباره وجود زندان انفرادی در ایران می‌گوید: «برخلاف تصور برخی که می‏پندارند زندان‌های کشور فقط دارای بندهای عمومی هستند، باید گفت زندان‌های ایران نیز مانند بسیاری از زندان‌های دنیا دارای زندان انفرادی است. زندان انفرادی یک نوع تعریف استاندارد و شناخته‌شده در جهان برای محکومان ویژه بوده و به طور مستقل به عنوان مجازات در قوانین ایران شناخته نمی‌شود. به این مفهوم که در مجازات‌های حبس محکومان، واژه تحمل کیفر در زندان انفرادی دیده نمی‌شود بلکه حبس انفرادی براساس عملکرد یک محکوم به حبس در زندان تعیین می‌شود.»
به گفته او، زندان انفرادی یکی از اقدامات تنبیهی زندانی متخلف بوده و محرومیت از ملاقات و مرخصی و عفو، از دیگر مجازات‌های تعیینی است. این تنبیهات براساس آیین‎نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور در اجرای قانون تبدیل شورای سرپرستی زندان‌ها، به سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور مصوب 1364 در تاریخ 20/9/1384 به تصویب رییس قوه‌قضاییه رسیده است. همچنین در بخشی از ماده 174 نیز نگهداری در واحدهای تک‌نفره حداکثر تا 20 روز پیشنهاد شده است. اما دقیقی تاکید دارد که متن آیین‌نامه درخصوص زندان انفرادی خلاف قانون است و نمی‌شود افراد را به بیش از آنچه قانون گفته مجدد محکومیت انفرادی داد.

آمار بازداشتگاه‌های غیرمجاز مشخص می‌شود

در بخشی از گزارش مرگ ستار بهشتی آمده بود که بازداشتگاه موقت محل نگهداری او از حداقل استانداردهای قانونی از جمله نصب دوربین مداربسته برخوردار نبوده و افسر نگهبان وقت نیز مراقبت از وضعیت عمومی و فردی متهم متوفی نداشته است. ملکشاهی درباره ضرورت‌های تدوین گزارش از بازداشتگاه‌ها و زندان‌ها می‌گوید: «در این گزارش می‌خواهیم ببینیم که چه تعداد بازداشتگاه غیرمجاز در کشور وجود دارد. بازداشتگاه غیرمجاز به مکانی گفته می‌شود که تحت نظارت سازمان زندان‌ها اداره نمی‌شود. البته وضع برخورد با زندانیان، آمار تعداد زندانیان، آمار فضای فیزیکی زندان و ساختمان بازداشتگاه از جمله مسایلی است که در این گزارش به آن پرداخته خواهد شد. به هر شکل حسب قوانین اسلامی برخورد با زندانی نباید موجب آزار و اذیت او شده و روا نیست که فرد زندانی مورد اهانت قرار بگیرد.»او تاکید دارد که این گزارش قرار است تمام نقاط ضعف و قوت زندان‌ها و بازداشتگاه‌های کشور را برای افکار عمومی و مجلس روشن کرده و گزارش آن در صحن خوانده خواهد شد. پس از مرگ ستار بهشتی، فرماندهی نیروی انتظامی مکلف شد تا بخشنامه‌ای به تمامی واحدهای انتظامی زیرمجموعه خود ابلاغ کند. براساس این بخشنامه باید متهمان صرفا در بازداشتگاه‌های تحت‌نظارت سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور نگهداری شوند. نکته دیگر اینکه، مسوولان بازداشتگاه‌ها به منظور جلوگیری از بروز مجدد اقدامات خودسرانه، باید نسبت به اجرای دقیق ماده 24 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور اقدام کرده و تمامی بازداشتگاه‌ها را به دوربین مداربسته مجهز کنند. همچنین پیشنهاد شده تا به وضعیت عمومی و فردی متهمان بازداشتی نظارت و بازرسی مدام کنند و اطلاعات لازم را کسب کنند.

عضو کمیسیون امنیت ملی در گفت‌وگو با «شرق»:
هیچ زندانی، هتل نمی‌شود

شرق: دیدار نمایندگان از اوین هنوز به مرحله ارزیابی نامه‌های زندانیان نرسیده اما عضو کمیسیون امنیت ملی به ایلنا خبر داده که وضعیت غذای زندان اوین مطلوب نیست. بازدیدکنندگان از اوین قرار است به زودی جلسه مشترکی با مسوولان قوه قضاییه، دادستان کل تهران و مسوول زندان برگزار و مشکلات موجود را اطلاع‌رسانی کنند. واکنش چهار نماینده عضو کمیته امنیت پس از بازدید از زندان متفاوت بود و واکنش‌های مختلفی را به دنبال داشت. یکی از نمایندگان پس از بازدید اوین آن را شبیه به هتل توصیف کرده بود، مهدی دواتگری که دو‌دهه از عمرش را در دستگاه قضایی ایران سپری کرده، در گفت‌وگو با «شرق» تاکید دارد که هیچ زندانی هتل نمی‌شود. حتی اگر بهترین شرایط نگهداری از فرد در زندان فراهم آمده باشد، نفس حضور در زندان برای فرد بار روانی فراوانی دارد.

گزارش بازدید از اوین چه هنگامی نهایی می‌شود؟

کمیسیون امنیت رسیدگی به گزارش اوین را در دستور کار قرار داده است. دوستان باید همگی نظرات را جمع‌بندی کنند و ببینیم چه مواردی قابل رسیدگی است.

به عنوان قاضی سابق تا چه میزان از روند رسیدگی به مراحل بازپرسی زندانیان و دیگر موارد رضایت داشتید؟

برخی از زندانیان ادعاهایی مطرح می‌کردند. یکی اینکه دادستانی در اغلب تصمیم‌گیری‌ها، روسای زندان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. برای من به عنوان یک قاضی شنیدن چنین سخنانی دشوار است اما به این معنی نیست که نمی‌شود به آن رسیدگی کرد. هر ادعایی از سوی زندانی مطرح شده باشد باید از سوی کمیسیون امنیت پیگیری شود. طبیعی است اگر در اوین تخلف و سهل‌انگاری صورت گرفته باشد طبق قانون با آن برخورد می‌شود. شفافیت دستگاه قضایی بالطبع اعتماد شهروندان به آن را افزایش خواهد داد. البته برخی زندانیان هم به احکام صادر شده و نحوه قضاوت اعتراض داشتند که من پرونده چند نفر از آنها را در بند نسوان دیدم و این‌طور نبود.

یکی از همکاران‌تان پس از بازدید از اوین آن را به هتل تشبیه کرده بود، اوین برای شما هم چنین حس و حالی داشت؟

این حرف سنجیده نیست. زندان تنبیه است و فضایی که فرد در آن مورد تنبیه واقع می‌شود هیچ شباهتی به هتل ندارد. حتی اگر بالاترین استانداردهای ممکن هم رعایت شود. حتی اگر فرد هر روز بتواند با خانواده‌اش تلفنی حرف بزند و به مرخصی برود. شما فکر کنید آدم عادی یک هفته‌ای در خانه تنها بماند، موضوع کلافه‌کننده می‌شود. چه رسد به جایی که خیلی از امکان‌ها از فرد گرفته می‌شود.
آقای نعیمی‌رز به 15 زندانی در بند مالی اوین اشاره کرده بودند که اغلب مسوولان دولتی بودند، این موضوع برای شمای نماینده چه پیامی دارد؟

به نظرم جای بسیاری از دانه‌درشت‌ها در بند مالی اوین خالی است. هنوز کلکسیون این بند تکمیل نشده و خیلی از دانه‌درشت‌ها خارج از گود اوین نشسته‌اند. امیدوارم مسوولان بدون اغماض به دنبال دستگیری همه متخلفان مالی رفته و پول‌های بر باد رفته را به بیت‌المال برگردانند.

زمان بازدید از رجایی‌شهر؟

هنوز معلوم نیست. اما به زودی به رجایی‌شهر و دیگر زندان‌ها سرکشی خواهیم کرد. اراده کمیسیون امنیت ملی بر پیگیری تک‌تک خواسته زندانیان عمومی، سیاسی و مالی است. به همین دلیل شش ساعت برای بازدید وقت گذاشتیم و پای صحبت اغلب افراد نشستیم.

شرق: کمتر از یک ماه از ارایه گزارش مرگ «ستار بهشتی» در مجلس می‏گذرد. فردای قرائت گزارش ستار، قرار بر این شد تا نظارت بر بازداشتگاه‌ها وارد فاز تازه‏ای شود. در همین حال گروهی از نمایندگان به اوین رفتند و پای صحبت زندانیان امنیتی و سیاسی و مالی نشستند. حالا رییس کمیسیون قضایی مجلس نهم به «شرق» گفته این کمیسیون در حال تدوین گزارش از بازداشتگاه‌ها و زندان‌های کشور است. گزارشی که خروجی آن قرار است؛ شناسایی بازداشتگاه‌های غیرمجاز، تغییر رفتار با زندانیان، تلاش برای حذف زندان انفرادی و رسیدگی به شکایت زندانیان باشد. «الهیار ملکشاهی» تاکید دارد که اراده این کمیسیون بر آن است که تا جای ممکن حضور افراد در انفرادی‏ها حذف شود و تنها حسب قانون و در مواقع استثنایی مورد استفاده قرار گیرد. او همچنین خبر داده که نحوه و چگونگی مرخصی زندانیان، نحوه نگهداری و هرگونه اهانت احتمالی به این عزیزان در گزارش کمیسیون قضایی مجلس مورد بررسی قرار خواهد گرفت. علیرضا دقیقی، وکیل دادگستری نیز در همین زمینه به «شرق» گفته «در قانون اصلا زندان انفرادی نداریم. اما در آیین‌نامه زندان‌ها آمده که اگر فرد انضباط ندامتگاه را برهم زند به محلی که زندان تعیین می‌کند فرستاده شده که به آن انفرادی می‌گویند.» البته اراده کمیسیون قضایی مجلس ریشه در ماده‌ای قانونی دارد. حسب ماده 3 اصلاحی قانون تشکیل دادگاه‌های عمومی و انقلاب تهران، ریاست و نظارت بر ضابطان بر عهده دادستان عمومی و انقلاب هر شهرستان است. بنابراین دادستان‌های عمومی و سراسر کشور باید ضمن بازرسی مدام از بازداشتگاه‌ها، نسبت به وضعیت عمومی بازداشتگاه و وضعیت عمومی و فردی متهمان اعمال نظارت جدی داشته باشند. ملکشاهی به «شرق» گفته که هیات سه‌نفره‌ای متشکل از «میرهادی قره‌سیدرومیانی»، «سیدحمیدرضا طباطبایی‌نایینی» و «محمد دهقانی‌نقندر» مسوول تدوین گزارش موردنظر از زندان‌ها و بازداشتگاه‌های کشور شده‌اند. هدف این هیات شناسایی بازداشتگاه‌های غیراستاندارد است. همچنین مصطفی ترک‌همدانی، وکیل دادگستری نیز درباره وجود زندان انفرادی در ایران می‌گوید: «برخلاف تصور برخی که می‏پندارند زندان‌های کشور فقط دارای بندهای عمومی هستند، باید گفت زندان‌های ایران نیز مانند بسیاری از زندان‌های دنیا دارای زندان انفرادی است. زندان انفرادی یک نوع تعریف استاندارد و شناخته‌شده در جهان برای محکومان ویژه بوده و به طور مستقل به عنوان مجازات در قوانین ایران شناخته نمی‌شود. به این مفهوم که در مجازات‌های حبس محکومان، واژه تحمل کیفر در زندان انفرادی دیده نمی‌شود بلکه حبس انفرادی براساس عملکرد یک محکوم به حبس در زندان تعیین می‌شود.»
به گفته او، زندان انفرادی یکی از اقدامات تنبیهی زندانی متخلف بوده و محرومیت از ملاقات و مرخصی و عفو، از دیگر مجازات‌های تعیینی است. این تنبیهات براساس آیین‎نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور در اجرای قانون تبدیل شورای سرپرستی زندان‌ها، به سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور مصوب 1364 در تاریخ 20/9/1384 به تصویب رییس قوه‌قضاییه رسیده است. همچنین در بخشی از ماده 174 نیز نگهداری در واحدهای تک‌نفره حداکثر تا 20 روز پیشنهاد شده است. اما دقیقی تاکید دارد که متن آیین‌نامه درخصوص زندان انفرادی خلاف قانون است و نمی‌شود افراد را به بیش از آنچه قانون گفته مجدد محکومیت انفرادی داد.

آمار بازداشتگاه‌های غیرمجاز مشخص می‌شود

در بخشی از گزارش مرگ ستار بهشتی آمده بود که بازداشتگاه موقت محل نگهداری او از حداقل استانداردهای قانونی از جمله نصب دوربین مداربسته برخوردار نبوده و افسر نگهبان وقت نیز مراقبت از وضعیت عمومی و فردی متهم متوفی نداشته است. ملکشاهی درباره ضرورت‌های تدوین گزارش از بازداشتگاه‌ها و زندان‌ها می‌گوید: «در این گزارش می‌خواهیم ببینیم که چه تعداد بازداشتگاه غیرمجاز در کشور وجود دارد. بازداشتگاه غیرمجاز به مکانی گفته می‌شود که تحت نظارت سازمان زندان‌ها اداره نمی‌شود. البته وضع برخورد با زندانیان، آمار تعداد زندانیان، آمار فضای فیزیکی زندان و ساختمان بازداشتگاه از جمله مسایلی است که در این گزارش به آن پرداخته خواهد شد. به هر شکل حسب قوانین اسلامی برخورد با زندانی نباید موجب آزار و اذیت او شده و روا نیست که فرد زندانی مورد اهانت قرار بگیرد.»او تاکید دارد که این گزارش قرار است تمام نقاط ضعف و قوت زندان‌ها و بازداشتگاه‌های کشور را برای افکار عمومی و مجلس روشن کرده و گزارش آن در صحن خوانده خواهد شد. پس از مرگ ستار بهشتی، فرماندهی نیروی انتظامی مکلف شد تا بخشنامه‌ای به تمامی واحدهای انتظامی زیرمجموعه خود ابلاغ کند. براساس این بخشنامه باید متهمان صرفا در بازداشتگاه‌های تحت‌نظارت سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور نگهداری شوند. نکته دیگر اینکه، مسوولان بازداشتگاه‌ها به منظور جلوگیری از بروز مجدد اقدامات خودسرانه، باید نسبت به اجرای دقیق ماده 24 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تامینی و تربیتی کشور اقدام کرده و تمامی بازداشتگاه‌ها را به دوربین مداربسته مجهز کنند. همچنین پیشنهاد شده تا به وضعیت عمومی و فردی متهمان بازداشتی نظارت و بازرسی مدام کنند و اطلاعات لازم را کسب کنند.

عضو کمیسیون امنیت ملی در گفت‌وگو با «شرق»:
هیچ زندانی، هتل نمی‌شود

شرق: دیدار نمایندگان از اوین هنوز به مرحله ارزیابی نامه‌های زندانیان نرسیده اما عضو کمیسیون امنیت ملی به ایلنا خبر داده که وضعیت غذای زندان اوین مطلوب نیست. بازدیدکنندگان از اوین قرار است به زودی جلسه مشترکی با مسوولان قوه قضاییه، دادستان کل تهران و مسوول زندان برگزار و مشکلات موجود را اطلاع‌رسانی کنند. واکنش چهار نماینده عضو کمیته امنیت پس از بازدید از زندان متفاوت بود و واکنش‌های مختلفی را به دنبال داشت. یکی از نمایندگان پس از بازدید اوین آن را شبیه به هتل توصیف کرده بود، مهدی دواتگری که دو‌دهه از عمرش را در دستگاه قضایی ایران سپری کرده، در گفت‌وگو با «شرق» تاکید دارد که هیچ زندانی هتل نمی‌شود. حتی اگر بهترین شرایط نگهداری از فرد در زندان فراهم آمده باشد، نفس حضور در زندان برای فرد بار روانی فراوانی دارد.

گزارش بازدید از اوین چه هنگامی نهایی می‌شود؟

کمیسیون امنیت رسیدگی به گزارش اوین را در دستور کار قرار داده است. دوستان باید همگی نظرات را جمع‌بندی کنند و ببینیم چه مواردی قابل رسیدگی است.

به عنوان قاضی سابق تا چه میزان از روند رسیدگی به مراحل بازپرسی زندانیان و دیگر موارد رضایت داشتید؟

برخی از زندانیان ادعاهایی مطرح می‌کردند. یکی اینکه دادستانی در اغلب تصمیم‌گیری‌ها، روسای زندان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. برای من به عنوان یک قاضی شنیدن چنین سخنانی دشوار است اما به این معنی نیست که نمی‌شود به آن رسیدگی کرد. هر ادعایی از سوی زندانی مطرح شده باشد باید از سوی کمیسیون امنیت پیگیری شود. طبیعی است اگر در اوین تخلف و سهل‌انگاری صورت گرفته باشد طبق قانون با آن برخورد می‌شود. شفافیت دستگاه قضایی بالطبع اعتماد شهروندان به آن را افزایش خواهد داد. البته برخی زندانیان هم به احکام صادر شده و نحوه قضاوت اعتراض داشتند که من پرونده چند نفر از آنها را در بند نسوان دیدم و این‌طور نبود.

یکی از همکاران‌تان پس از بازدید از اوین آن را به هتل تشبیه کرده بود، اوین برای شما هم چنین حس و حالی داشت؟

این حرف سنجیده نیست. زندان تنبیه است و فضایی که فرد در آن مورد تنبیه واقع می‌شود هیچ شباهتی به هتل ندارد. حتی اگر بالاترین استانداردهای ممکن هم رعایت شود. حتی اگر فرد هر روز بتواند با خانواده‌اش تلفنی حرف بزند و به مرخصی برود. شما فکر کنید آدم عادی یک هفته‌ای در خانه تنها بماند، موضوع کلافه‌کننده می‌شود. چه رسد به جایی که خیلی از امکان‌ها از فرد گرفته می‌شود.
آقای نعیمی‌رز به 15 زندانی در بند مالی اوین اشاره کرده بودند که اغلب مسوولان دولتی بودند، این موضوع برای شمای نماینده چه پیامی دارد؟

به نظرم جای بسیاری از دانه‌درشت‌ها در بند مالی اوین خالی است. هنوز کلکسیون این بند تکمیل نشده و خیلی از دانه‌درشت‌ها خارج از گود اوین نشسته‌اند. امیدوارم مسوولان بدون اغماض به دنبال دستگیری همه متخلفان مالی رفته و پول‌های بر باد رفته را به بیت‌المال برگردانند.

زمان بازدید از رجایی‌شهر؟

هنوز معلوم نیست. اما به زودی به رجایی‌شهر و دیگر زندان‌ها سرکشی خواهیم کرد. اراده کمیسیون امنیت ملی بر پیگیری تک‌تک خواسته زندانیان عمومی، سیاسی و مالی است. به همین دلیل شش ساعت برای بازدید وقت گذاشتیم و پای صحبت اغلب افراد نشستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.