تجربیات شکستهای جمعی و امکان بازگشت امر واقعی
معمولا تا صحبت از رژیمهای سوسیالیستی و کمونیستی میشود، تفاوتی ندارد کجا، از تهران تا واشنگتن میگویند: «رژیمهای سوسیالیستی دیکتاتوریهایی خونریز و استبدادهایی نفرتانگیزند». تمامیتخواهی سوسیالیستی نقطه مقابل دموکراسی نمایندگی فرض میشود و با یککاسهکردن استالین و هیتلر، و حتی اخیرا بنلادن و داعش، معیار قضاوت درباره هر اقدام جمعی شمار تلفات آن قلمداد میشود. دمودستگاههای تبلیغاتی غرب با تأکید بر ارزشهای «جهان آزاد» در آتش این بحثها میدمند و مدام از شکستهای آزمونهای سوسياليستي در قرن نوزدهم و بيستم میگویند، و از آن شکست قطعی هرگونه فرضیه رهاییبخش، جمعی و کمونیستی را نتیجه میگیرند. اگر معیار چنین بود، آیا نسلکشیها و کشتارهای عظیم استعمار از قرنهای گذشته تاکنون، میلیونها کشته جنگهای داخلی و جهانی که پایه و قدرت غرب هستند، برای بیاعتبارشدن نظامهای پارلمانی اروپا و آمریکا کافی نبود؟ چگونه میتوان بر کوهی از اجساد قربانیان ایستاد و در ستایش از دموکراسی نغمهسرایی کرد و بر امکان تجربههای جمعی و برابریطلبانه برچسب تمامیتخواهی زد؟ ازاینرو، اکنون شاید وقتش رسیده باشد بپرسیم منظور از شکست
همه آزمونهاي سوسياليستي در قرون گذشته دقيقا چیست؟ آيا صحبت از شكستي كامل است؟ اگر چنین باشد آيا پس از چنین شكستی بايد كل مسئله رهايي را انكار كرد؟ يا اصلا شکست کاملی در کار نیست و با شكستي نسبي روبرویم؟ «فرضيه كمونيسم» آلن بديو تازهترین کتاب در فارسی است که به این سؤالها پاسخ میدهد. بدیو در کتاب حاضر میکوشد با مرور سه رخداد كمون پاريس، مه 1968 و انقلاب فرهنگي چين معناي شكست و درسهاي آن را براي مبارزان امروز توضيح دهد. او استدلال ميكند شكستهاي آشکار و گاه خونين اين رخدادها كه پيوندی نزديك با فرضيه كمونيسم داشتند مراحلي در تاريخ فرضيه کمونیسم بودند و هستند. به عبارت دیگر با سه رخدادی مواجه هستیم که به کلیترین معنای کمونیسم نزدیک شدند و هر سه شکست خوردند.
كتاب «فرضيه كمونيسم» گزينشي است از مقالات و سمينارهايي كه بديو طي سالهاي مختلف حيات فكري خود ارائه داده است. يك مقدمه كه رئوس كلي كتب را مطرح ميكند و نامهاي به اسلاوي ژيژك درباره انقلاب فرهنگي چين و مائويسم نيز ضميمه اين مجموعه مقالات شده است. بديو در پيشگفتار تأکید ميكند كتاب حاضر كتابي فلسفي است و عليرغم همه ظواهر، به طور مستقيم نه به سياست ميپردازد (هرچند بهطورقطع بدان اشاره دارد) و نه به فلسفه سياست (هرچند كه از نوعي پيوند ميان فلسفه و شرط سياسي آن حكايت دارد). ضمنا بديو كتاب فرضيه كمونيسم را در سال 2010 سه سال پس از بحران اقتصادي سال 2007 نوشت و بهوضوح میتوان تأثیر اين بحران و توجهش به اقتصاد سياسي را در آن ديد. بهعنوان مثال، بديو اين نظر را كه در ماجراي بحران مالی با تمايزگذاشتن بين سرمايه مالي و «اقتصاد واقعي» افرادي غيرمسئول و خردستيز و حريص را مسئول آن معرفي ميكنند اشتباه ميداند و نقد را بر کل سرمایهداری وارد میکند و ماجرا را فراتر از نحوه اجرا و مدیریت خوب یا بد میبرد. این کتاب با ترجمه مراد فرهادپور و صالح نجفی و به همت نشر مرکز منتشر شده است.
سه نوع مختلف از شکست
بدیو آخرين تلاشهای سياست راديكال در ميانه دهه 1970 را همزمان میداند با آغاز فروكش موج «دهه سرخ». او دهه سرخ را برخاسته از دل چهار جريان میبیند: 1) مبارزههاي آزاديبخش ملي بهويژه در ويتنام و فلسطين؛ 2) جنبش دانشجويان و جوانان در سراسر جهان (آلمان، ژاپن، ايالات متحده، مكزيك و ...)؛ 3) شورشها در كارخانهها (فرانسه و ايتاليا)؛ و 4) انقلاب فرهنگي در چين. در نظر او اين فروكش شكل سوبژكتيو خود را در تسليمي بدون مقاومت مييابد، در بازگشتي به رسوم (از جمله رسم انتخابات)، در تمكين در برابر پارلمانتاريسم سرمايهسالار يا نظم غربي و در اين باور كه خواستن چيزي بهتر يعني خواستن چيزي بدتر. از اینرو، از همان اول کار به بازانديشي درباره مفهوم «شكست» ميپردازد. بدیو بر این باور است که نظامهای سوسیالیستی که تنها شکلهای انضمامی ایده کمونیسم بودند در قرن بیستم تماما به شکست انجامیدند و حتی مجبور شدند به سرمایهداری برگردند و ایده جزمی نابرابری را بپذیرند. از اینرو، تلاش او در کتاب حاضر «براي بررسي خصوصيات مقوله شكست در سياست معرف كوششي است براي تعريف شكل عام يا ژنريك تمام رويههاي حقيقت، بهويژه هنگامي كه با موانع
ذاتي جهاني روبهرو ميشود كه عرصه عملشان است».
بدیو به سه نوع مختلف از شكست به میانجی سه رخداد مذکور اشاره میکند: 1) اولين و شناختهشدهترين نوع شكست همان شكستخوردن تلاشي است كه در آن انقلابیونی كه مدتي كوتاه كشور يا منطقهاي را تحت سيطره خود درآوردهاند و قانونهايي جديد وضع كردهاند به دست نيروهاي مسلح به اصطلاح ضدانقلاب سركوب ميشوند. او معتقد است مسئلهای که این نوع از شکستها پیش میکشند همان مسئله «توازن قدرت» است. او قيامهاي بيشماري را در ذيل اين مقوله قرار میدهد كه مشهورترينشان رخداد كمون پاريس در قرن نوزدهم است كه در فصل سوم به آن پرداخته ميشود. بدیو کمون را در تاریخ مبارزات کارگری یک استثنا میداند. «زیرا کمون نخستین و تا به امروز یگانه نمونه گسست جنبشهای سیاسی خلقی و کارگری از گیرافتادن در سرنوشتی پارلمانیستی است». در واقع کمون را میتوان تنها رخدادی دانست که بنا بود فقط بر پایه منابع و امکانات جنبش پرولتری با وضعیت مواجه شود. بر این اساس، بدیو کمون را یک عرصه (site) میداند، زیرا میتواند خود را به تمامی عناصری تحمیل کند که موجب هستییافتن آن هستند. او سعی در تبیین کمون 1871 بهعنوان یک رخداد دارد. در نظام مفاهیم بدیو ویژگی یک
رخداد عبارت است از هستییافتن یک ناهست و در چنین بافتی او بر این باور است که «خالقان کمون همان کارگرانی بودند که تا دیروز ناهست بودند، کارگرانی که بهواسطه پیامد یک رخداد واجد هستی سیاسی موقت با حداکثر شدت شدند». از جمله موارد دیگری که بدیو ذیل شکست نوع اول قرار میدهد قيام اسپارتاكيستها پس از جنگ جهاني اول است كه در آن رزا لوكزامبورگ و كارل ليبكنشت كشته شدند، و همچنین قیامهای شانگهای و کانتون در دهه 1920.
2) دومين نوع شكست از نظر بدیو متعلق است به جنبش وسيعي با نيروهايي پراكنده اما بسيار بزرگ كه هدفشان به واقع تسخير قدرت نيست، هرچند نيروهاي ارتجاعي دولت را مدتزماني طولاني به موضع تدافعي راندهاند. بديو بارزترين مثال اين شكست را «مه 1968» یا «واقعه اسطورهاي مه 68» ميداند كه نخستين پژوهش اين كتاب به این رخداد اختصاص دارد. بحث بدیو راجع به مه 1968 از همان آغاز جدلی است. او نخستین دلیل برای انتشار این همه مقاله، برنامههای تلویزیونی و انواع و اقسام یادبودسازیها برای مه 68 را تلاش برای دفن خاطره آن میداند. معالوصف، او مه 68 را رخدادی چهاروجهی میبیند. در نظر او معروفترین و تماشاییترین وجه مه 68 قیام و شورش دانشجویان و دانشآموزان بود، همان وجهی که قویترین تصاویر را برجای نهاده است، یعنی راهپیماییهای تودهای و سنگربندی خیابانی و درگیری با نیروهای پلیس و... وجه دوم را اعتصاب عمومی کارگران میداند که در کل تاریخ فرانسه بینظیر بود. این اعتصابها از بسیاری جهات یک اعتصاب عمومی کلاسیک محسوب میشد. محور اصلی اعتصاب کارخانههای بزرگ خودروسازی و سازماندهندهاش عمدتا اتحادیهها و کنفدراسیون عمومی کارگران
بودند. در نظر او، نکته اصلی و وجه ممیزه این اعتصابات عدم ارتباط چشمگیر با نهادهای رسمی و دولتی طبقه کارگر بود. وجه سوم یا مه 68 سوم را نیز «مه اختیارگرا» توصیف میکند. وجه سوم مربوط میشود به تغییر ریشهای در جو اخلاقی حاکم بر زمانه است: او بازتاب این سه وجه را در عرصه نمادین به این صورت تبیین میکند: سوربن در اشغال دانشجویان، کارخانههای بزرگ خودروسازی در تصرف کارگران و تئاتر اُدئون در اشغال مشارکان اختیارگرای مه 68. البته از وجه چهارم یا مه 68 چهارم نیز صحبت میکند: «مه 68 چهارمی نیز در کار بود. این مه چهارم حیاتی بود و هنوز که هنوز است نسخهای است برای آنچه آینده به بار خواهد آورد. قرائت آن دشوارتر است زیرا انفجار آنی نبود بلکه رفتهرفته و با گذر زمان انکشاف یافت». به باور او سایه وجه چهارم را میتوان در حد فاصل 1968 تا 1978 دید که در واقع «دهه 68» است تا «مه 68». با اینحال، بدیو ضمن اذعان به اینکه جهان و مقولات آن نسبت به زمانه 1968 تغییر کردهاند و مقولاتي نظیر «جوانان دانشجو»، «كارگران» و «دهقانان» اكنون معنايي ديگر دارند و سازمانهاي اتحاديه و حزبي آن روزها ديگر وجود ندارند، اما تأکید دارد که ما
همچنان معاصران رخداد مه 68 هستیم، در واقع معاصران همان مسئلهاي هستيم كه مه 68 عيان كرد: اینکه شكل كلاسيك سياست رهاييبخش ديگر مؤثر نبود. او مهمترين درس اين رخداد را براي مبارزان امروزي مسئله سازماندهي میداند. پرسش سازماندهي يگانه چيزي است كه ميتواند ميان گروههاي متفرق وحدت سياسي و عملي برقرار كند، اينكه خود «جنبش» هيچيك از مسائلي را كه به مفهومي تاريخي پيش ميكشد حل نميكند.
3) سومين نوع شكست در نظر بدیو برمیگردد به تلاش براي دگرگونساختن دولتي كه خود را رسما سوسياليست اعلام ميكند؛ يعني تلاش براي هماهنگساختن آن دولت با ايده نوعي انجمن آزاد كه از زمان ماركس همواره يكي از دعاوي اصلي فرضيه كمونيسم بوده است. بديو انقلاب فرهنگي پرولتاريايي عظيم در چين را از اين جنس ميداند و فصل دوم كتاب حاضر به این رخداد اختصاص دارد. در نظر او یگانه ابداع سیاسی راستین در دهههای 1960 و 1970 جریان انقلاب فرهنگی چین بود که علیرغم تمام هیولاسازیها از مائو تحتتأثیر تفکر بدیع و ابتکاری او شکل گرفت. او از دوران تکاندهندهای میگوید که تمامی فعالیتها تحتتأثیر انقلابیون چینی بود: «همه انواع مشیهای سوبژکتیو و عملی حقانیت خود را در خلاقیت خستگیناپذیر انقلابیهای چینی مییافتند - حقانیت تغییر چارچوب ذهنیت، زیستن و اندیشیدن - چینیها این تغییر را «عمل انقلابی» نامیدند. هدف ایشان «تغییر انسان در عمیقترین وجه» بود و همین باعث ابداعات بسیار آنها میشد. چینیها به ما آموختند که در میدان عمل سیاسی باید «هم پیکان و هم نشانه» بود، زیرا جهانبینی قدیمی هنوز درون ما حضور دارد». او انقلابیون فرانسوی را در
آن دوره تحتتاثیر انقلاب فرهنگی میداند، چون آنها نیز همچون چینیها در همهجا حضور داشتند: در کارخانهها، حاشیه شهرها و مناطق روستایی. انقلاب فرهنگي چين دستكم در حد فاصل 1967 تا 1976 در سرتاسر جهان و بهويژه در فرانسه مرجعي ثابت و سرزنده براي فعاليت مبارزان بود. انقلاب فرهنگی چین برای بدیو اهمیتی ویژه داشت چون راه و روشی برای خلاقیت در مبارزه گشود: «کتاب سرخ مائو راهنمای ما بود، نه آنطور که ابلهان میگویند برای تحکیم اصول اعتقادات جزمی، بلکه برای روشنساختن و ابداع رفتارهایی جدید در انواع وضعیتهای قیاسناپذیر و ناآشنا». در نظر بدیو اهمیت انقلاب فرهنگی برای زمانه حاضر نیز در این بود که «انقلاب فرهنگی نشان داد دیگر نمیتوان منطق نمایندگی را بیکموکاست بر کنشهای انقلابی تودهها یا شکلهای گوناگون مبارزه تحمیل کرد. به همین سبب است که انقلاب فرهنگی برای ما هنوز یک رویداد سیاسی به غایت مهم است». بهعلاوه، بدیو انقلاب فرهنگي چين را كمون عصر حزبهاي كمونيست و دولتهاي سوسياليست و مثال بارز تجربهاي ميداند كه در آن شكل حزب- دولت «اشباع» ميشود. او نشان ميدهد كه انقلاب فرهنگي چين آخرين دنباله سياسي مهمي است
كه هنوز در چارچوب حزب - دولت (در اين مورد، حزب كمونيست چين) عمل ميكند
و در همين مقام شكست ميخورد.
امکان بازگشت امر واقعی
پس از بررسی شکستها حال باید به امکان بازگشت امر واقعي پرداخت. بدیو بازگشت امر واقعي را دو سطح صورتبندي ميكند: سطح نخست آشكارا سياسي است. او معناي سياست «دموكراتيك» را فقط برای برطرفساختن نيازهاي بانكها ميداند و نام واقعي اين سياست را «پارلمانتاريسم سرمايهسالار» ميگذارد. او مینویسد: «ما بايد همانطور كه بسياري آزمونها طي 20 سال گذشته كوشيدهاند نوع بس متفاوتي از سياست را سازمان دهيم. اين نوع سياست فاصله بسياري از قدرت دولتي دارد و به احتمال زياد مدتها چنين خواهد ماند اما اين اهميتي ندارد. اين سياست در سطح امر واقعي آغاز ميشود آن هم با اتحادي عملي با مردماني كه بهترين موقعيت را براي ابداع آن در واقعيت بيواسطه دارند: پرولترهاي جديدي كه از آفريقا و جاهاي ديگر آمدهاند و روشنفكراني كه وارث نبردهاي سياسي دهههاي اخيرند. اين اتحاد هيچ رابطه اندامواري با حزبهاي موجود يا نظام انتخاباتي و نهادي پشتيبان آنها نخواهد داشت.» سطح دوم را هم ايدئولوژيكی میداند، یعنی نقض اين حكم قديمي كه ميخواست به ما بقبولاند در عصر «پايان ايدئولوژيها» به سر ميبريم. اكنون ميتوانيم به وضوح ببينيم كه يگانه واقعيت نهفته
در پس اين بهاصطلاح «پايان» چیزی نبود جز همان جمله معروف «بانكها را نجات دهيد». در نظر بدیو هيچچيز مهمتر از كشف دوباره شور ايدهها نيست يا مهمتر از رودرروساختن جهان در وضع موجودش با فرضيهاي عام با اين يقين كه نظم بس متفاوتي از اشيا و امور بيافرينيم. بدیو امیدوارانه همچون هر مبارزی سیاسی مینویسد: «ما نمايش شرارتبار سرمايهداري را در تقابل با امر واقعي مردمان خواهيم نهاد، در تقابل با زندگيهاي ايشان و حركت ايدهها. از قدرت مضمون رهايي بشريت هيچ كاسته نشده است. البته واژه «كمونيسم» كه زماني دراز نام آن قدرت بود، بيقدر و هرجايي گشته است. ولي اگر اجازه دهيم ناپديد گردد، تسليم حافظان نظم موجود و بازيگران هذيانزده آن فيلم پرفاجعه خواهيم شد. قصد داريم آن نام را با تمامي وضوح نويافتهاش از نو زنده كنيم».
معمولا تا صحبت از رژیمهای سوسیالیستی و کمونیستی میشود، تفاوتی ندارد کجا، از تهران تا واشنگتن میگویند: «رژیمهای سوسیالیستی دیکتاتوریهایی خونریز و استبدادهایی نفرتانگیزند». تمامیتخواهی سوسیالیستی نقطه مقابل دموکراسی نمایندگی فرض میشود و با یککاسهکردن استالین و هیتلر، و حتی اخیرا بنلادن و داعش، معیار قضاوت درباره هر اقدام جمعی شمار تلفات آن قلمداد میشود. دمودستگاههای تبلیغاتی غرب با تأکید بر ارزشهای «جهان آزاد» در آتش این بحثها میدمند و مدام از شکستهای آزمونهای سوسياليستي در قرن نوزدهم و بيستم میگویند، و از آن شکست قطعی هرگونه فرضیه رهاییبخش، جمعی و کمونیستی را نتیجه میگیرند. اگر معیار چنین بود، آیا نسلکشیها و کشتارهای عظیم استعمار از قرنهای گذشته تاکنون، میلیونها کشته جنگهای داخلی و جهانی که پایه و قدرت غرب هستند، برای بیاعتبارشدن نظامهای پارلمانی اروپا و آمریکا کافی نبود؟ چگونه میتوان بر کوهی از اجساد قربانیان ایستاد و در ستایش از دموکراسی نغمهسرایی کرد و بر امکان تجربههای جمعی و برابریطلبانه برچسب تمامیتخواهی زد؟ ازاینرو، اکنون شاید وقتش رسیده باشد بپرسیم منظور از شکست
همه آزمونهاي سوسياليستي در قرون گذشته دقيقا چیست؟ آيا صحبت از شكستي كامل است؟ اگر چنین باشد آيا پس از چنین شكستی بايد كل مسئله رهايي را انكار كرد؟ يا اصلا شکست کاملی در کار نیست و با شكستي نسبي روبرویم؟ «فرضيه كمونيسم» آلن بديو تازهترین کتاب در فارسی است که به این سؤالها پاسخ میدهد. بدیو در کتاب حاضر میکوشد با مرور سه رخداد كمون پاريس، مه 1968 و انقلاب فرهنگي چين معناي شكست و درسهاي آن را براي مبارزان امروز توضيح دهد. او استدلال ميكند شكستهاي آشکار و گاه خونين اين رخدادها كه پيوندی نزديك با فرضيه كمونيسم داشتند مراحلي در تاريخ فرضيه کمونیسم بودند و هستند. به عبارت دیگر با سه رخدادی مواجه هستیم که به کلیترین معنای کمونیسم نزدیک شدند و هر سه شکست خوردند.
كتاب «فرضيه كمونيسم» گزينشي است از مقالات و سمينارهايي كه بديو طي سالهاي مختلف حيات فكري خود ارائه داده است. يك مقدمه كه رئوس كلي كتب را مطرح ميكند و نامهاي به اسلاوي ژيژك درباره انقلاب فرهنگي چين و مائويسم نيز ضميمه اين مجموعه مقالات شده است. بديو در پيشگفتار تأکید ميكند كتاب حاضر كتابي فلسفي است و عليرغم همه ظواهر، به طور مستقيم نه به سياست ميپردازد (هرچند بهطورقطع بدان اشاره دارد) و نه به فلسفه سياست (هرچند كه از نوعي پيوند ميان فلسفه و شرط سياسي آن حكايت دارد). ضمنا بديو كتاب فرضيه كمونيسم را در سال 2010 سه سال پس از بحران اقتصادي سال 2007 نوشت و بهوضوح میتوان تأثیر اين بحران و توجهش به اقتصاد سياسي را در آن ديد. بهعنوان مثال، بديو اين نظر را كه در ماجراي بحران مالی با تمايزگذاشتن بين سرمايه مالي و «اقتصاد واقعي» افرادي غيرمسئول و خردستيز و حريص را مسئول آن معرفي ميكنند اشتباه ميداند و نقد را بر کل سرمایهداری وارد میکند و ماجرا را فراتر از نحوه اجرا و مدیریت خوب یا بد میبرد. این کتاب با ترجمه مراد فرهادپور و صالح نجفی و به همت نشر مرکز منتشر شده است.
سه نوع مختلف از شکست
بدیو آخرين تلاشهای سياست راديكال در ميانه دهه 1970 را همزمان میداند با آغاز فروكش موج «دهه سرخ». او دهه سرخ را برخاسته از دل چهار جريان میبیند: 1) مبارزههاي آزاديبخش ملي بهويژه در ويتنام و فلسطين؛ 2) جنبش دانشجويان و جوانان در سراسر جهان (آلمان، ژاپن، ايالات متحده، مكزيك و ...)؛ 3) شورشها در كارخانهها (فرانسه و ايتاليا)؛ و 4) انقلاب فرهنگي در چين. در نظر او اين فروكش شكل سوبژكتيو خود را در تسليمي بدون مقاومت مييابد، در بازگشتي به رسوم (از جمله رسم انتخابات)، در تمكين در برابر پارلمانتاريسم سرمايهسالار يا نظم غربي و در اين باور كه خواستن چيزي بهتر يعني خواستن چيزي بدتر. از اینرو، از همان اول کار به بازانديشي درباره مفهوم «شكست» ميپردازد. بدیو بر این باور است که نظامهای سوسیالیستی که تنها شکلهای انضمامی ایده کمونیسم بودند در قرن بیستم تماما به شکست انجامیدند و حتی مجبور شدند به سرمایهداری برگردند و ایده جزمی نابرابری را بپذیرند. از اینرو، تلاش او در کتاب حاضر «براي بررسي خصوصيات مقوله شكست در سياست معرف كوششي است براي تعريف شكل عام يا ژنريك تمام رويههاي حقيقت، بهويژه هنگامي كه با موانع
ذاتي جهاني روبهرو ميشود كه عرصه عملشان است».
بدیو به سه نوع مختلف از شكست به میانجی سه رخداد مذکور اشاره میکند: 1) اولين و شناختهشدهترين نوع شكست همان شكستخوردن تلاشي است كه در آن انقلابیونی كه مدتي كوتاه كشور يا منطقهاي را تحت سيطره خود درآوردهاند و قانونهايي جديد وضع كردهاند به دست نيروهاي مسلح به اصطلاح ضدانقلاب سركوب ميشوند. او معتقد است مسئلهای که این نوع از شکستها پیش میکشند همان مسئله «توازن قدرت» است. او قيامهاي بيشماري را در ذيل اين مقوله قرار میدهد كه مشهورترينشان رخداد كمون پاريس در قرن نوزدهم است كه در فصل سوم به آن پرداخته ميشود. بدیو کمون را در تاریخ مبارزات کارگری یک استثنا میداند. «زیرا کمون نخستین و تا به امروز یگانه نمونه گسست جنبشهای سیاسی خلقی و کارگری از گیرافتادن در سرنوشتی پارلمانیستی است». در واقع کمون را میتوان تنها رخدادی دانست که بنا بود فقط بر پایه منابع و امکانات جنبش پرولتری با وضعیت مواجه شود. بر این اساس، بدیو کمون را یک عرصه (site) میداند، زیرا میتواند خود را به تمامی عناصری تحمیل کند که موجب هستییافتن آن هستند. او سعی در تبیین کمون 1871 بهعنوان یک رخداد دارد. در نظام مفاهیم بدیو ویژگی یک
رخداد عبارت است از هستییافتن یک ناهست و در چنین بافتی او بر این باور است که «خالقان کمون همان کارگرانی بودند که تا دیروز ناهست بودند، کارگرانی که بهواسطه پیامد یک رخداد واجد هستی سیاسی موقت با حداکثر شدت شدند». از جمله موارد دیگری که بدیو ذیل شکست نوع اول قرار میدهد قيام اسپارتاكيستها پس از جنگ جهاني اول است كه در آن رزا لوكزامبورگ و كارل ليبكنشت كشته شدند، و همچنین قیامهای شانگهای و کانتون در دهه 1920.
2) دومين نوع شكست از نظر بدیو متعلق است به جنبش وسيعي با نيروهايي پراكنده اما بسيار بزرگ كه هدفشان به واقع تسخير قدرت نيست، هرچند نيروهاي ارتجاعي دولت را مدتزماني طولاني به موضع تدافعي راندهاند. بديو بارزترين مثال اين شكست را «مه 1968» یا «واقعه اسطورهاي مه 68» ميداند كه نخستين پژوهش اين كتاب به این رخداد اختصاص دارد. بحث بدیو راجع به مه 1968 از همان آغاز جدلی است. او نخستین دلیل برای انتشار این همه مقاله، برنامههای تلویزیونی و انواع و اقسام یادبودسازیها برای مه 68 را تلاش برای دفن خاطره آن میداند. معالوصف، او مه 68 را رخدادی چهاروجهی میبیند. در نظر او معروفترین و تماشاییترین وجه مه 68 قیام و شورش دانشجویان و دانشآموزان بود، همان وجهی که قویترین تصاویر را برجای نهاده است، یعنی راهپیماییهای تودهای و سنگربندی خیابانی و درگیری با نیروهای پلیس و... وجه دوم را اعتصاب عمومی کارگران میداند که در کل تاریخ فرانسه بینظیر بود. این اعتصابها از بسیاری جهات یک اعتصاب عمومی کلاسیک محسوب میشد. محور اصلی اعتصاب کارخانههای بزرگ خودروسازی و سازماندهندهاش عمدتا اتحادیهها و کنفدراسیون عمومی کارگران
بودند. در نظر او، نکته اصلی و وجه ممیزه این اعتصابات عدم ارتباط چشمگیر با نهادهای رسمی و دولتی طبقه کارگر بود. وجه سوم یا مه 68 سوم را نیز «مه اختیارگرا» توصیف میکند. وجه سوم مربوط میشود به تغییر ریشهای در جو اخلاقی حاکم بر زمانه است: او بازتاب این سه وجه را در عرصه نمادین به این صورت تبیین میکند: سوربن در اشغال دانشجویان، کارخانههای بزرگ خودروسازی در تصرف کارگران و تئاتر اُدئون در اشغال مشارکان اختیارگرای مه 68. البته از وجه چهارم یا مه 68 چهارم نیز صحبت میکند: «مه 68 چهارمی نیز در کار بود. این مه چهارم حیاتی بود و هنوز که هنوز است نسخهای است برای آنچه آینده به بار خواهد آورد. قرائت آن دشوارتر است زیرا انفجار آنی نبود بلکه رفتهرفته و با گذر زمان انکشاف یافت». به باور او سایه وجه چهارم را میتوان در حد فاصل 1968 تا 1978 دید که در واقع «دهه 68» است تا «مه 68». با اینحال، بدیو ضمن اذعان به اینکه جهان و مقولات آن نسبت به زمانه 1968 تغییر کردهاند و مقولاتي نظیر «جوانان دانشجو»، «كارگران» و «دهقانان» اكنون معنايي ديگر دارند و سازمانهاي اتحاديه و حزبي آن روزها ديگر وجود ندارند، اما تأکید دارد که ما
همچنان معاصران رخداد مه 68 هستیم، در واقع معاصران همان مسئلهاي هستيم كه مه 68 عيان كرد: اینکه شكل كلاسيك سياست رهاييبخش ديگر مؤثر نبود. او مهمترين درس اين رخداد را براي مبارزان امروزي مسئله سازماندهي میداند. پرسش سازماندهي يگانه چيزي است كه ميتواند ميان گروههاي متفرق وحدت سياسي و عملي برقرار كند، اينكه خود «جنبش» هيچيك از مسائلي را كه به مفهومي تاريخي پيش ميكشد حل نميكند.
3) سومين نوع شكست در نظر بدیو برمیگردد به تلاش براي دگرگونساختن دولتي كه خود را رسما سوسياليست اعلام ميكند؛ يعني تلاش براي هماهنگساختن آن دولت با ايده نوعي انجمن آزاد كه از زمان ماركس همواره يكي از دعاوي اصلي فرضيه كمونيسم بوده است. بديو انقلاب فرهنگي پرولتاريايي عظيم در چين را از اين جنس ميداند و فصل دوم كتاب حاضر به این رخداد اختصاص دارد. در نظر او یگانه ابداع سیاسی راستین در دهههای 1960 و 1970 جریان انقلاب فرهنگی چین بود که علیرغم تمام هیولاسازیها از مائو تحتتأثیر تفکر بدیع و ابتکاری او شکل گرفت. او از دوران تکاندهندهای میگوید که تمامی فعالیتها تحتتأثیر انقلابیون چینی بود: «همه انواع مشیهای سوبژکتیو و عملی حقانیت خود را در خلاقیت خستگیناپذیر انقلابیهای چینی مییافتند - حقانیت تغییر چارچوب ذهنیت، زیستن و اندیشیدن - چینیها این تغییر را «عمل انقلابی» نامیدند. هدف ایشان «تغییر انسان در عمیقترین وجه» بود و همین باعث ابداعات بسیار آنها میشد. چینیها به ما آموختند که در میدان عمل سیاسی باید «هم پیکان و هم نشانه» بود، زیرا جهانبینی قدیمی هنوز درون ما حضور دارد». او انقلابیون فرانسوی را در
آن دوره تحتتاثیر انقلاب فرهنگی میداند، چون آنها نیز همچون چینیها در همهجا حضور داشتند: در کارخانهها، حاشیه شهرها و مناطق روستایی. انقلاب فرهنگي چين دستكم در حد فاصل 1967 تا 1976 در سرتاسر جهان و بهويژه در فرانسه مرجعي ثابت و سرزنده براي فعاليت مبارزان بود. انقلاب فرهنگی چین برای بدیو اهمیتی ویژه داشت چون راه و روشی برای خلاقیت در مبارزه گشود: «کتاب سرخ مائو راهنمای ما بود، نه آنطور که ابلهان میگویند برای تحکیم اصول اعتقادات جزمی، بلکه برای روشنساختن و ابداع رفتارهایی جدید در انواع وضعیتهای قیاسناپذیر و ناآشنا». در نظر بدیو اهمیت انقلاب فرهنگی برای زمانه حاضر نیز در این بود که «انقلاب فرهنگی نشان داد دیگر نمیتوان منطق نمایندگی را بیکموکاست بر کنشهای انقلابی تودهها یا شکلهای گوناگون مبارزه تحمیل کرد. به همین سبب است که انقلاب فرهنگی برای ما هنوز یک رویداد سیاسی به غایت مهم است». بهعلاوه، بدیو انقلاب فرهنگي چين را كمون عصر حزبهاي كمونيست و دولتهاي سوسياليست و مثال بارز تجربهاي ميداند كه در آن شكل حزب- دولت «اشباع» ميشود. او نشان ميدهد كه انقلاب فرهنگي چين آخرين دنباله سياسي مهمي است
كه هنوز در چارچوب حزب - دولت (در اين مورد، حزب كمونيست چين) عمل ميكند
و در همين مقام شكست ميخورد.
امکان بازگشت امر واقعی
پس از بررسی شکستها حال باید به امکان بازگشت امر واقعي پرداخت. بدیو بازگشت امر واقعي را دو سطح صورتبندي ميكند: سطح نخست آشكارا سياسي است. او معناي سياست «دموكراتيك» را فقط برای برطرفساختن نيازهاي بانكها ميداند و نام واقعي اين سياست را «پارلمانتاريسم سرمايهسالار» ميگذارد. او مینویسد: «ما بايد همانطور كه بسياري آزمونها طي 20 سال گذشته كوشيدهاند نوع بس متفاوتي از سياست را سازمان دهيم. اين نوع سياست فاصله بسياري از قدرت دولتي دارد و به احتمال زياد مدتها چنين خواهد ماند اما اين اهميتي ندارد. اين سياست در سطح امر واقعي آغاز ميشود آن هم با اتحادي عملي با مردماني كه بهترين موقعيت را براي ابداع آن در واقعيت بيواسطه دارند: پرولترهاي جديدي كه از آفريقا و جاهاي ديگر آمدهاند و روشنفكراني كه وارث نبردهاي سياسي دهههاي اخيرند. اين اتحاد هيچ رابطه اندامواري با حزبهاي موجود يا نظام انتخاباتي و نهادي پشتيبان آنها نخواهد داشت.» سطح دوم را هم ايدئولوژيكی میداند، یعنی نقض اين حكم قديمي كه ميخواست به ما بقبولاند در عصر «پايان ايدئولوژيها» به سر ميبريم. اكنون ميتوانيم به وضوح ببينيم كه يگانه واقعيت نهفته
در پس اين بهاصطلاح «پايان» چیزی نبود جز همان جمله معروف «بانكها را نجات دهيد». در نظر بدیو هيچچيز مهمتر از كشف دوباره شور ايدهها نيست يا مهمتر از رودرروساختن جهان در وضع موجودش با فرضيهاي عام با اين يقين كه نظم بس متفاوتي از اشيا و امور بيافرينيم. بدیو امیدوارانه همچون هر مبارزی سیاسی مینویسد: «ما نمايش شرارتبار سرمايهداري را در تقابل با امر واقعي مردمان خواهيم نهاد، در تقابل با زندگيهاي ايشان و حركت ايدهها. از قدرت مضمون رهايي بشريت هيچ كاسته نشده است. البته واژه «كمونيسم» كه زماني دراز نام آن قدرت بود، بيقدر و هرجايي گشته است. ولي اگر اجازه دهيم ناپديد گردد، تسليم حافظان نظم موجود و بازيگران هذيانزده آن فيلم پرفاجعه خواهيم شد. قصد داريم آن نام را با تمامي وضوح نويافتهاش از نو زنده كنيم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.