درسهایی از 3 زلزله
مهدی زارع-استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
پایان دهه اول شهریور، با سالروز سه زمینلرزه مهم تاریخ زمینلرزههای ایران شناخته میشود؛ زمینلرزه 10 شهریور 1341 با بزرگای 7.2 در جنوب دشت قزوین، بوئینزهرا، زمینلرزه 9 شهریور 1347 در دشت بیاض و 10 شهریور 1347 در شهر فردوس خراسان، به ترتیب با بزرگاهای 7.1 در دشت بیاض و 6.7 در فردوس. این سه رخداد که هر سه در دهه 40 شمسی رخ دادهاند، با حدود 25 هزار نفر کشته، آسیب مهمی را در محدوده غرب تهران و شمال دشت کویر لوت موجب شدند. در استان قزوین، زلزله اول تیر 1381 چنگوره (آوج) نیز با بزرگای 6.3، موجب شد 320 نفر کشته شوند. توالی زمینلرزهها در روندی گسله، شامل گسلهای فعالی که انتهای هرکدام به ابتدای بعدی میرسد (از غرب به ترتیب: گسلهای آبگرم، ایپک، جنوب اشتهارد، ماهدشت-جنوب کرج و در نهایت گسل شمال تهران) و احتمال رخداد زمینلرزههای پیدرپی در پهنه گسله شرقی-غربی در جنوب دشت قزوین تا شمال تهران، مسئلهای کلیدی است. با توجه به تراکم جمعیت حدود 18 میلیون نفری در استانهای تهران، البرز و قزوین، اهمیت موضوع برای ایمنی لرزهای کشور ما مشخص است. گسل ایپک که مسبب زلزله 1341 بوئینزهرا بود، مسبب وقوع دو زمینلرزه تاریخی در پنج هزار سال و سه هزار سال قبل نیز بوده است. 9 زمینلرزه پیش از تاریخ در منطقه شمال غرب تهران بین 30 هزار سال تا سه هزار سال قبل و همچنین ویرانی تمدن قیطریه در حدود سه هزار تا سههزارو 200 سال قبل (احتمالا بر اثر یک زمینلرزه) رخ داده است. با توجه به بازگشت حدود دو تا سه هزار سال در محدوده گسلهای دشت قزوین و همچنین در سامانه گسلی شمال تهران، احتمال وقوع زمینلرزه مخرب واصلی (با بزرگای بیش از 7) در پهنه دشت قزوین، کرج و تهران در زمان حاضر بالاست. در هفته اول شهریور بازدیدی از گسلهای فعال استان قزوین داشتم و مشاهده شد شواهد مختلفی برای فعالیت گسلهای شمال قزوین، ایپک و آبگرم درحالحاضر وجود دارد. ارزیابیهاي سال 1397 از سوی مرکز آمار ایران، نشان داد از جمعیت یکمیلیونو 300 هزار نفری این استان، حدود 600 هزار نفر (حدود نیمی از کل جمعیت استان) در قزوین زندگی میکنند. نگاهی به وضع آمادگی در سه استان تهران، البرز و قزوین نشان میدهد با وجود تهیه بعضی تجهیزات (عمدتا برای بعد از وقوع یک زمینلرزه شدید) اولا فعالیتهای پیشگیرانه در اولویت نیست و بهطور جدی پیگیری نمیشود و ثانیا میزان نیروی انسانی، آگاهی عمومی و قابلیت عملیاتی موجود، تناسبی با ابعاد و تبعات هر رخداد زمینلرزه شدید در این ناحیه ندارد. متأسفانه گسلهای فعالی نیز مانند گسل شمال تهران و گسلهای کهریزک و ری و اشتهارد، کرج و شمال قزوین و گسلهای فعال ولی کوچکتری مانند گسل طرشت، چیتگر و...، همگی در پهنه شهری جای گرفتهاند. در شرایط آسیبپذیری بالا، معرضیت جمعیتی بالا، نمایانگر سکونت حدود پنجونیم میلیون نفر در حریم یا نزدیک گسلهای فعال در این ناحیه است. بررسیهای نگارنده نشان میدهد جمعیت ساکن در محدوده گسلهای فعال در پهنه شهری تهران، در سال 1395 حدود 2.2 میلیون نفر در شمال تهران برآورد میشود. این جمعیت در حدود 20 سال قبل، حدود 1.5 میلیون نفر (از کل جمعیت حدود ششونیم میلیون نفری تهران) و حدود 70 سال قبل چیزی حدود 120 هزار نفر (از جمعیت حدود 500 هزار نفر) از جمعیت تهران را شامل میشده است. باید یادآوری کرد که فرایند مدیریت بحران عمدتا یک فعالیت پیشگیرانه است؛ به آن معنی که به صورت پیشفعال و با درنظرگرفتن توان لرزهزایی و خطر و ریسک قابل انتظار، سهچهارم فعالیتها و بودجهها را باید صرف پیشگیری (آمادگی، مقاومسازی، آموزش، وضع و اعمال قوانین، اصلاح و بهسازی زیرساختهای مهم) كرد. البته هرگاه زمینلرزهای رخ دهد، «پاسخی علمی» (و نه واکنش احساسی یا مقابله صرفا اجرائی و عملیاتی فیزیکی با تبعات بحران) باید به آن داده شود. پدیدههای گوناگونی از ایجاد هراس و نگرانی تا ویرانی کامل زیرساختهای شهر، میتوان انتظار داشت؛ مانند آنچه در پنجم دیماه 82 در بم رخ داد و همچنین فروریختن ساختمان پلاسکو در آتشسوزی 30 دی 1395، نمادی موردی از ویرانی در پایتخت بود. البته اگر زمینلرزه در پایتخت رخ دهد، میتواند اساس حکمرانی و اراده امور را متلاشی کند، مانند چیزی که در 22 دیماه 1388 در پایتخت کشور هائیتی در پی یک زمینلرزه با بزرگای 7.1 در نزدیکی پایتخت -پرتاوپرنس- رخ داد. دولتها در حدود 25 سال اخیر بهویژه پس از زمینلرزه 31 خرداد 69 منجیل، فعالیتهایی عمدتا در راستای کنترل تبعات زمینلرزهها و در جهت بازسازی بعد از رویداد انجام دادهاند؛ ولی هم این نوع فعالیتها و هم فعالیتهای پیشگیرانه، ناقص و البته محدود بودهاند.
ایجاد سامان مدیریت بحران کشور در سال 1386 که قانون جدید آن در هفته اول شهریور 98 ابلاغ شد و همچنین تأسیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران در شهرداری تهران در سال 1381 ازجمله این تمهیدات است. برنامههای بهسازی و مقاومسازی عمدتا بعد از زلزلههای مهمی مانند زلزله 1382 بم مطرح و پیگیری شده و البته پس از مدتی به صورت کمفروغ و کمتوان ادامه یافتهاند. به دلیل (بهانه!) نبود نقشه قانونی از گسلها، عملا هر نوع ساخت ساختمان با هر نوع ارتفاعی در همه جای پهنه شهری تهران، کرج، قزوین و شهرهای تابعه مانند پردیس، گوهردشت و محمدیه قزوین ممکن بوده است و کیفیت ساختوساز، نوع کاربری و محدودیت بلندمرتبهسازی نیز در هیچ فرایند قانونی و سختگیرانهای کنترل نشده و عملا شهرسازی و توسعه شهری در حریم پهنه گسلهای فعال به صورت شتابان بهویژه در 50 سال اخیر، دنبال شده است. هنگام رخداد سوانح، عمل و هماهنگی زیرساختهای اساسی یک جامعه در امدادرسانی و کاهش پیامدهای سانحه، بسیار حائز اهمیت است. یکی از مهمترین این زیرساختها، بیمارستانها هستند. نحوه توزیع بیمارستانها در شهر، سهولت دسترسی به آنها، تجهیزات اضطراری موجود در بیمارستانها،
استحکام ساختمان آنها و... از مهمترین نکات در مطالعه ریسک سوانح طبیعی از نقطهنظر نظام سلامت هستند. در یک برآورد اولیه، توزیع بیمارستانهای موجود در شهر تهران نشان میدهد اکثر بیمارستانهای موجود در تهران، عمدتا در یک راستای شمالی-جنوبی متمرکز بوده و در صورت رخداد شدید زلزله یا یکی از مخاطرات یادشده، مردم ساکن در مناطق شرقی و غربی شهر تهران با مشکل امدادرسانی و دسترسی به بیمارستانهای اصلی شهر مواجه خواهند شد که این مسئله ریسک سانحه را افزایش میدهد.
بنابراین، مقاومسازی و نوسازی بیمارستانهای موجود در شهر و همچنین توزیع جغرافیایی مراکز درمانی با تمرکز بر محور شرقی و غربی میتواند میزان تابآوری فیزیکی شهر تهران را در برابر مخاطرات طبیعی افزایش دهد. همین وضعیت در شهرهای کرج و قزوین نیز با تمرکز بیشتر مراکز درمانی در بخش مرکزی و قدیمیتر این شهرها وجود دارد. در پایان تأکید میشود در لحظه باید برای زمینلرزهای مانند زمینلرزه 10 شهریور 1341 در استانهای قزوین، البرز و تهران آماده باشیم و مراحل آمادگی را باید گامبهگام و بهتدریج به پیش ببریم. پیگیری فعالیتها و ادامهداربودن آنها، حتی با تعویض دولتها و انتخاب دور جدیدی از نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی و شوراهای شهر و روستا، مسئلهای مهم، راهبردی و ملی است. برنامه چنین فرایندی باید به دست متخصصان توانمندی که قابلیتهای هوشی، علمی، اجرائی و مدیریتی در سطح بالای استاندارد جهانی دارند، نوشته شود. به این منظور لازم است با مدیران مختلف سطوح میانی و بالایی در مدیریت بحران کشور که بیشتر به دلیل شناختهشدگی سیاسی و نزدیکبودن به بخشهای مختلف حاکمیت، به کار گماشته شدهاند و کیفیت کارشان در دهههای اخیر
شناخته شده است، هرچه سریعتر خداحافظی کنیم.
پایان دهه اول شهریور، با سالروز سه زمینلرزه مهم تاریخ زمینلرزههای ایران شناخته میشود؛ زمینلرزه 10 شهریور 1341 با بزرگای 7.2 در جنوب دشت قزوین، بوئینزهرا، زمینلرزه 9 شهریور 1347 در دشت بیاض و 10 شهریور 1347 در شهر فردوس خراسان، به ترتیب با بزرگاهای 7.1 در دشت بیاض و 6.7 در فردوس. این سه رخداد که هر سه در دهه 40 شمسی رخ دادهاند، با حدود 25 هزار نفر کشته، آسیب مهمی را در محدوده غرب تهران و شمال دشت کویر لوت موجب شدند. در استان قزوین، زلزله اول تیر 1381 چنگوره (آوج) نیز با بزرگای 6.3، موجب شد 320 نفر کشته شوند. توالی زمینلرزهها در روندی گسله، شامل گسلهای فعالی که انتهای هرکدام به ابتدای بعدی میرسد (از غرب به ترتیب: گسلهای آبگرم، ایپک، جنوب اشتهارد، ماهدشت-جنوب کرج و در نهایت گسل شمال تهران) و احتمال رخداد زمینلرزههای پیدرپی در پهنه گسله شرقی-غربی در جنوب دشت قزوین تا شمال تهران، مسئلهای کلیدی است. با توجه به تراکم جمعیت حدود 18 میلیون نفری در استانهای تهران، البرز و قزوین، اهمیت موضوع برای ایمنی لرزهای کشور ما مشخص است. گسل ایپک که مسبب زلزله 1341 بوئینزهرا بود، مسبب وقوع دو زمینلرزه تاریخی در پنج هزار سال و سه هزار سال قبل نیز بوده است. 9 زمینلرزه پیش از تاریخ در منطقه شمال غرب تهران بین 30 هزار سال تا سه هزار سال قبل و همچنین ویرانی تمدن قیطریه در حدود سه هزار تا سههزارو 200 سال قبل (احتمالا بر اثر یک زمینلرزه) رخ داده است. با توجه به بازگشت حدود دو تا سه هزار سال در محدوده گسلهای دشت قزوین و همچنین در سامانه گسلی شمال تهران، احتمال وقوع زمینلرزه مخرب واصلی (با بزرگای بیش از 7) در پهنه دشت قزوین، کرج و تهران در زمان حاضر بالاست. در هفته اول شهریور بازدیدی از گسلهای فعال استان قزوین داشتم و مشاهده شد شواهد مختلفی برای فعالیت گسلهای شمال قزوین، ایپک و آبگرم درحالحاضر وجود دارد. ارزیابیهاي سال 1397 از سوی مرکز آمار ایران، نشان داد از جمعیت یکمیلیونو 300 هزار نفری این استان، حدود 600 هزار نفر (حدود نیمی از کل جمعیت استان) در قزوین زندگی میکنند. نگاهی به وضع آمادگی در سه استان تهران، البرز و قزوین نشان میدهد با وجود تهیه بعضی تجهیزات (عمدتا برای بعد از وقوع یک زمینلرزه شدید) اولا فعالیتهای پیشگیرانه در اولویت نیست و بهطور جدی پیگیری نمیشود و ثانیا میزان نیروی انسانی، آگاهی عمومی و قابلیت عملیاتی موجود، تناسبی با ابعاد و تبعات هر رخداد زمینلرزه شدید در این ناحیه ندارد. متأسفانه گسلهای فعالی نیز مانند گسل شمال تهران و گسلهای کهریزک و ری و اشتهارد، کرج و شمال قزوین و گسلهای فعال ولی کوچکتری مانند گسل طرشت، چیتگر و...، همگی در پهنه شهری جای گرفتهاند. در شرایط آسیبپذیری بالا، معرضیت جمعیتی بالا، نمایانگر سکونت حدود پنجونیم میلیون نفر در حریم یا نزدیک گسلهای فعال در این ناحیه است. بررسیهای نگارنده نشان میدهد جمعیت ساکن در محدوده گسلهای فعال در پهنه شهری تهران، در سال 1395 حدود 2.2 میلیون نفر در شمال تهران برآورد میشود. این جمعیت در حدود 20 سال قبل، حدود 1.5 میلیون نفر (از کل جمعیت حدود ششونیم میلیون نفری تهران) و حدود 70 سال قبل چیزی حدود 120 هزار نفر (از جمعیت حدود 500 هزار نفر) از جمعیت تهران را شامل میشده است. باید یادآوری کرد که فرایند مدیریت بحران عمدتا یک فعالیت پیشگیرانه است؛ به آن معنی که به صورت پیشفعال و با درنظرگرفتن توان لرزهزایی و خطر و ریسک قابل انتظار، سهچهارم فعالیتها و بودجهها را باید صرف پیشگیری (آمادگی، مقاومسازی، آموزش، وضع و اعمال قوانین، اصلاح و بهسازی زیرساختهای مهم) كرد. البته هرگاه زمینلرزهای رخ دهد، «پاسخی علمی» (و نه واکنش احساسی یا مقابله صرفا اجرائی و عملیاتی فیزیکی با تبعات بحران) باید به آن داده شود. پدیدههای گوناگونی از ایجاد هراس و نگرانی تا ویرانی کامل زیرساختهای شهر، میتوان انتظار داشت؛ مانند آنچه در پنجم دیماه 82 در بم رخ داد و همچنین فروریختن ساختمان پلاسکو در آتشسوزی 30 دی 1395، نمادی موردی از ویرانی در پایتخت بود. البته اگر زمینلرزه در پایتخت رخ دهد، میتواند اساس حکمرانی و اراده امور را متلاشی کند، مانند چیزی که در 22 دیماه 1388 در پایتخت کشور هائیتی در پی یک زمینلرزه با بزرگای 7.1 در نزدیکی پایتخت -پرتاوپرنس- رخ داد. دولتها در حدود 25 سال اخیر بهویژه پس از زمینلرزه 31 خرداد 69 منجیل، فعالیتهایی عمدتا در راستای کنترل تبعات زمینلرزهها و در جهت بازسازی بعد از رویداد انجام دادهاند؛ ولی هم این نوع فعالیتها و هم فعالیتهای پیشگیرانه، ناقص و البته محدود بودهاند.
ایجاد سامان مدیریت بحران کشور در سال 1386 که قانون جدید آن در هفته اول شهریور 98 ابلاغ شد و همچنین تأسیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران در شهرداری تهران در سال 1381 ازجمله این تمهیدات است. برنامههای بهسازی و مقاومسازی عمدتا بعد از زلزلههای مهمی مانند زلزله 1382 بم مطرح و پیگیری شده و البته پس از مدتی به صورت کمفروغ و کمتوان ادامه یافتهاند. به دلیل (بهانه!) نبود نقشه قانونی از گسلها، عملا هر نوع ساخت ساختمان با هر نوع ارتفاعی در همه جای پهنه شهری تهران، کرج، قزوین و شهرهای تابعه مانند پردیس، گوهردشت و محمدیه قزوین ممکن بوده است و کیفیت ساختوساز، نوع کاربری و محدودیت بلندمرتبهسازی نیز در هیچ فرایند قانونی و سختگیرانهای کنترل نشده و عملا شهرسازی و توسعه شهری در حریم پهنه گسلهای فعال به صورت شتابان بهویژه در 50 سال اخیر، دنبال شده است. هنگام رخداد سوانح، عمل و هماهنگی زیرساختهای اساسی یک جامعه در امدادرسانی و کاهش پیامدهای سانحه، بسیار حائز اهمیت است. یکی از مهمترین این زیرساختها، بیمارستانها هستند. نحوه توزیع بیمارستانها در شهر، سهولت دسترسی به آنها، تجهیزات اضطراری موجود در بیمارستانها،
استحکام ساختمان آنها و... از مهمترین نکات در مطالعه ریسک سوانح طبیعی از نقطهنظر نظام سلامت هستند. در یک برآورد اولیه، توزیع بیمارستانهای موجود در شهر تهران نشان میدهد اکثر بیمارستانهای موجود در تهران، عمدتا در یک راستای شمالی-جنوبی متمرکز بوده و در صورت رخداد شدید زلزله یا یکی از مخاطرات یادشده، مردم ساکن در مناطق شرقی و غربی شهر تهران با مشکل امدادرسانی و دسترسی به بیمارستانهای اصلی شهر مواجه خواهند شد که این مسئله ریسک سانحه را افزایش میدهد.
بنابراین، مقاومسازی و نوسازی بیمارستانهای موجود در شهر و همچنین توزیع جغرافیایی مراکز درمانی با تمرکز بر محور شرقی و غربی میتواند میزان تابآوری فیزیکی شهر تهران را در برابر مخاطرات طبیعی افزایش دهد. همین وضعیت در شهرهای کرج و قزوین نیز با تمرکز بیشتر مراکز درمانی در بخش مرکزی و قدیمیتر این شهرها وجود دارد. در پایان تأکید میشود در لحظه باید برای زمینلرزهای مانند زمینلرزه 10 شهریور 1341 در استانهای قزوین، البرز و تهران آماده باشیم و مراحل آمادگی را باید گامبهگام و بهتدریج به پیش ببریم. پیگیری فعالیتها و ادامهداربودن آنها، حتی با تعویض دولتها و انتخاب دور جدیدی از نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی و شوراهای شهر و روستا، مسئلهای مهم، راهبردی و ملی است. برنامه چنین فرایندی باید به دست متخصصان توانمندی که قابلیتهای هوشی، علمی، اجرائی و مدیریتی در سطح بالای استاندارد جهانی دارند، نوشته شود. به این منظور لازم است با مدیران مختلف سطوح میانی و بالایی در مدیریت بحران کشور که بیشتر به دلیل شناختهشدگی سیاسی و نزدیکبودن به بخشهای مختلف حاکمیت، به کار گماشته شدهاند و کیفیت کارشان در دهههای اخیر
شناخته شده است، هرچه سریعتر خداحافظی کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.