|

فرصتی تازه برای ایجاد تشکل‌های مستقل صنفی هنرمندان تئاتر در سراسر کشور

مجید گیاه‌چی. منتقد

بنا بر اعلام همایون امیرزاده، رئیس مرکز روابط ‌عمومی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بر‌اساس مصوبه شورای معاونان این وزارت، ادغام مؤسسات معاونت هنری تصویب شده و مؤسسات تابعه معاونت امور هنری، از جمله انجمن هنرهای نمایشی، در دو مؤسسه «بنیاد فرهنگی- هنری رودکی» و مؤسسه هنری دیگری، ادغام می‌شوند. انتشار این خبر منجر به مکاتبه‌ای از سوی رؤسای انجمن هنرهای نمایشی سراسر کشور، با وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی شد که در آن خواستار بازنگری در چنین تصمیمی که از نظر آنان منجر به نابودی و حذف انجمن‌ هنرهای نمایشی، به‌عنوان تشکیلات مدنی هنرمندان تئاتر در شهرها و استان‌های سراسر کشور می‌شود، شده‌اند. هرچند بدیهی است افرادی که از بابت به‌خطر‌افتادن موقعیت تئاتر در استان‌ها، احساس‌خطر می‌کنند و قطعا هم این احساس منشأ و مبنایی صادقانه دارد، چنین مکاتبه‌ای را انجام داده باشند و حتی می‌توان به‌خاطر آنکه تجربه نشان داده است، جز مواردی استثنا در تئاتر، هیچ بدی نرفته که بدترش نیامده باشد، با آنان هم‌داستان شد و شریک نگرانی‌شان، اما در عین حال می‌توان این تصمیم به‌نظر تهدیدآمیز را فرصتی مهم تلقی کرد که در صورت نقش‌آفرینی مناسب هنرمندان تئاتر، می‌تواند به ایجاد شرایطی بهتر برای آنان و تئاتر بینجامد؛ البته در‌صورتی‌که خانه‌ تئاتر هم بتواند در همین ابتدا، با حساسیت تمام و به‌عنوان مسئله‌ای در اولویت، موضوع را با دقت و وسواس پیگیری کند و نگرانی‌ها را به حداقل برساند.

اما چطور می‌توان این تهدید را یک فرصت دید؟
از متن نامه ارسال‌شده بهره می‌گیرم تا نشان بدهم شاید از جهاتی شناخت و اطلاعات نگارندگان نامه از وضعیت و موقعیت، خیلی کافی نبوده، نیازمند بازنگری باشد، چنان‌که در متن نامه هم تناقض‌هایی در به‌کارگیری واژه‌ها و مفاهیم وجود دارد.
مثلا آیا حقیقتا «انجمن‌های هنرهای نمایشی سراسر کشور چون کوهی عظیم و پرصلابت و ایستاده، تئاتر کشور را رهبری می‌کنند؟».
آیا «این ساختار شکل‌گرفته از بطن انتخابات آزاد، توسط گروه‌های ثبت‌شده‌ تئاتر استان‌ها، شکل منسجمی به خود گرفته» است؟ یا «انجمن هنرهای نمایشی ساختار مستقلی دارد که می‌تواند همیشه باشد» و...؟ اگر این جملات درست و منطقی فرض شود، چرا نظر یک وزیر یا وزارتخانه می‌تواند چنین تشکیلاتی را از‌بین ببرد؟! و به‌قول دوستان در گزاره‌ای درست، اگر هر تشکیلاتی این میزان قوام و صلابت و استقلال داشته باشد «چه معلوم تشکیلات جدید، بعد از چند صباحی دیگر، توسط اندیشه‌ای دیگر، از بین نرود؟». آیا چنین وضعیتی زیبنده‌ «انجمن‌های مدنی» هنرمندان تئاتر است که بقا و فنایشان، وابسته به تصمیم چند نفر در یک وزارتخانه باشد؟! باید در اصالت آن تشکیلات مدنی که «به همین سادگی از بین برود» تشکیک جدی کرد و اگر چنین است، از آن درگذشت و ققنوس‌وار تشکیلاتی تازه ایجاد کرد. بله قطعا و مسلما تغییر در وضعیت‌های عادت‌شده، ساده و کم‌هزینه نخواهد بود، اما به تبدیل آن ان‌شاءالله به تشکیلاتی مستقل از هنرمندان تئاتر، که نه «به این سادگی» که حتی به‌سختی هم نتوان آن ‌را از بین برد، می‌ارزد. چرا باید «شکل‌گیری یک ساختار جدید از نظر (این دوستان) از ریشه و اساس کار اشتباهی» باشد؟ ضمنا دوستان به موضوع مهم دیگری اعتنا ندارند که با این توضیح ضروری که مسلما بحث نه درباره اشخاص که از ماهیت موضوع است، به آن می‌پردازم. انجمن‌ هنرهای نمایشی چون دیگر انجمن‌های وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که انواع و اقسامش را در وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی دیگر هم داریم، از اساس نه ماهیتی دموکراتیک و مدنی دارند و نه موضوع فعالیت آنها را می‌توان مطلقا قانونی و بدون اشکال دانست. بله انجمن‌های استانی، ماهیت مدنی‌تری دارند و مدیریت آنها از طریق انتخابات تعیین می‌شوند که البته همین میزان وابستگی به دولت، عموما در انتخاب افراد در همان مدیریت‌های انتخاباتی هم تأثیر داشته و حداقل بی‌تأثیر نبوده است، یعنی و به‌عنوان تنها یک نمونه مثلا به فرض عدم‌وجود روابط یا نگاه مناسب مدیریت دولتی در هر استان نسبت به برخی افراد، خود رأی‌دهندگان هم با نظر به مشکلات ایجادشده در صورت انتخاب آنان، به افراد نزدیک‌تری که امکان توفیق بیشتری داشته‌اند، تمایل نشان داده‌اند، که نوعی خودسانسوری محسوب می‌شود. اما گذشته از آن، توجه نمی‌شود که اساس این انجمن‌ها، نه آن شعب استانی که انجمن‌های مرکزی، مثل انجمن هنرهای نمایشی مستقر در تهران است که عمده‌ و تقریبا تمام بودجه‌ تئاتر اداره‌کل هنرهای نمایشی از مجرای آن می‌گذرد، آیا این انجمن، انجمن مدنی است و به ادعای دوستان، جامعه‌ تئاتر در تعیین ساختار آن نقش دارند؟ میزان شفافیت همین انجمن در طول سال‌ها فعالیت چقدر بوده و ساز‌و‌کار تصمیم‌گیری درباره چگونه هزینه‌کردن بودجه‌های دولتی تئاتر چه بوده است؟ چطور انجمنی که رؤسایش توسط معاون امور هنری و مدیران کل هنری تعیین می‌شوند و هر اقدامی را با نظر آنان به انجام می‌رساند، می‌تواند ادعای مدنی‌بودن داشته باشد؟ اگر چنین نحوه سلطه‌ای بر منابع، قانونی و بدون اشکال است، چرا آن‌را از اختیار مستقیم معاون یا مدیران کل هنری خارج کرده‌اند و از اساس نیاز به تشکیل این انجمن‌ها به‌وجود آمده و اگر قانونی نیست، چرا آنان همچنان در این انجمن‌ها مبسوط‌الید و تصمیم‌گیرنده‌ اصلی هستند و انجمن‌ها تبدیل به تدارکات‌چی آ‌نها شده‌اند؟ چرا نباید ساختاری ایجاد شود که خود هنرمندان تئاتر در امور تصدی‌گری ورود مستقیم داشته باشند، نمایندگانی انتخاب کنند که امکان اعمال نظارت فراهم کرده، پاسخ‌گو بوده و در صورت عدم‌رضایت از عملکردشان، با رأی و نظر هنرمندان، قابل‌تغییر باشند؟ حتی همین حالا هم حرکت وزارتخانه که بیشتر معطوف به چابک‌سازی و صرفه‌جویی در هزینه‌هاست و نه الزاما کاهش تصدی‌گری، در این جهت نیست، بلکه فقط دارد تعداد و کمیت این انجمن‌ها را تغییر می‌دهد، نه ماهیت و کارکرد آنها را و لازم است تشکل‌های صنفی هنرمندان و از جمله خانه‌ تئاتر، در این موضوع ورود فوری و جدی کنند و با مذاکره و تفاهم، سهم و قدرت بیشتری برای هنرمندان را خواستار شوند. از بابت فعالیت انجمن‌های استانی و «زنجیره به‌هم‌پیوسته‌ پانصد شهری» هم دلیل نگرانی عمده‌ای وجود ندارد، این انجمن‌ها می‌توانند با تدوین اساسنامه‌ها و دریافت مجوزهای قانونی به‌عنوان تشکل‌های مدنی حقیقی، فعالیت خود را ادامه دهند، اگر همین نام را می‌پسندند، همان را حفظ کنند یا هر نام تازه‌ای بگذارند، یا با توجه به مصطلح‌بودن عنوان خانه، در قالب خانه‌های تئاتر، فعالیت‌شان را ادامه دهند، حتی الزامی نیست که با خانه‌ تئاتر مستقر در تهران، ارتباط داشته باشند و فعالیت زیر نظر آن‌ را به‌رسمیت بشناسند، می‌توانند در هر سطح شهری، استانی یا منطقه‌ای، مستقل عمل کنند، هر چند به‌هم‌پیوستن هنرمندان تئاتر در سراسر کشور و تشکیل یک سندیکای سراسری، گامی بسیار بزرگ در جهت حفظ منافع هنرمندان و توسعه و ارتقای تئاتر است که امیدوارم روزی محقق بشود. دوستان تئاتری بدانند که دولت مطابق قوانین، موظف به حمایت از آنهاست و باید نگاه درخواست‌گر و استمدادطلب ما در موضعی نابرابر، به‌مرور در موضعی برابر و حتی مسلط، به نگاه مطالبه‌ حق و حقوق قانونی تغییر پیدا کند.

بنا بر اعلام همایون امیرزاده، رئیس مرکز روابط ‌عمومی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بر‌اساس مصوبه شورای معاونان این وزارت، ادغام مؤسسات معاونت هنری تصویب شده و مؤسسات تابعه معاونت امور هنری، از جمله انجمن هنرهای نمایشی، در دو مؤسسه «بنیاد فرهنگی- هنری رودکی» و مؤسسه هنری دیگری، ادغام می‌شوند. انتشار این خبر منجر به مکاتبه‌ای از سوی رؤسای انجمن هنرهای نمایشی سراسر کشور، با وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی شد که در آن خواستار بازنگری در چنین تصمیمی که از نظر آنان منجر به نابودی و حذف انجمن‌ هنرهای نمایشی، به‌عنوان تشکیلات مدنی هنرمندان تئاتر در شهرها و استان‌های سراسر کشور می‌شود، شده‌اند. هرچند بدیهی است افرادی که از بابت به‌خطر‌افتادن موقعیت تئاتر در استان‌ها، احساس‌خطر می‌کنند و قطعا هم این احساس منشأ و مبنایی صادقانه دارد، چنین مکاتبه‌ای را انجام داده باشند و حتی می‌توان به‌خاطر آنکه تجربه نشان داده است، جز مواردی استثنا در تئاتر، هیچ بدی نرفته که بدترش نیامده باشد، با آنان هم‌داستان شد و شریک نگرانی‌شان، اما در عین حال می‌توان این تصمیم به‌نظر تهدیدآمیز را فرصتی مهم تلقی کرد که در صورت نقش‌آفرینی مناسب هنرمندان تئاتر، می‌تواند به ایجاد شرایطی بهتر برای آنان و تئاتر بینجامد؛ البته در‌صورتی‌که خانه‌ تئاتر هم بتواند در همین ابتدا، با حساسیت تمام و به‌عنوان مسئله‌ای در اولویت، موضوع را با دقت و وسواس پیگیری کند و نگرانی‌ها را به حداقل برساند.

اما چطور می‌توان این تهدید را یک فرصت دید؟
از متن نامه ارسال‌شده بهره می‌گیرم تا نشان بدهم شاید از جهاتی شناخت و اطلاعات نگارندگان نامه از وضعیت و موقعیت، خیلی کافی نبوده، نیازمند بازنگری باشد، چنان‌که در متن نامه هم تناقض‌هایی در به‌کارگیری واژه‌ها و مفاهیم وجود دارد.
مثلا آیا حقیقتا «انجمن‌های هنرهای نمایشی سراسر کشور چون کوهی عظیم و پرصلابت و ایستاده، تئاتر کشور را رهبری می‌کنند؟».
آیا «این ساختار شکل‌گرفته از بطن انتخابات آزاد، توسط گروه‌های ثبت‌شده‌ تئاتر استان‌ها، شکل منسجمی به خود گرفته» است؟ یا «انجمن هنرهای نمایشی ساختار مستقلی دارد که می‌تواند همیشه باشد» و...؟ اگر این جملات درست و منطقی فرض شود، چرا نظر یک وزیر یا وزارتخانه می‌تواند چنین تشکیلاتی را از‌بین ببرد؟! و به‌قول دوستان در گزاره‌ای درست، اگر هر تشکیلاتی این میزان قوام و صلابت و استقلال داشته باشد «چه معلوم تشکیلات جدید، بعد از چند صباحی دیگر، توسط اندیشه‌ای دیگر، از بین نرود؟». آیا چنین وضعیتی زیبنده‌ «انجمن‌های مدنی» هنرمندان تئاتر است که بقا و فنایشان، وابسته به تصمیم چند نفر در یک وزارتخانه باشد؟! باید در اصالت آن تشکیلات مدنی که «به همین سادگی از بین برود» تشکیک جدی کرد و اگر چنین است، از آن درگذشت و ققنوس‌وار تشکیلاتی تازه ایجاد کرد. بله قطعا و مسلما تغییر در وضعیت‌های عادت‌شده، ساده و کم‌هزینه نخواهد بود، اما به تبدیل آن ان‌شاءالله به تشکیلاتی مستقل از هنرمندان تئاتر، که نه «به این سادگی» که حتی به‌سختی هم نتوان آن ‌را از بین برد، می‌ارزد. چرا باید «شکل‌گیری یک ساختار جدید از نظر (این دوستان) از ریشه و اساس کار اشتباهی» باشد؟ ضمنا دوستان به موضوع مهم دیگری اعتنا ندارند که با این توضیح ضروری که مسلما بحث نه درباره اشخاص که از ماهیت موضوع است، به آن می‌پردازم. انجمن‌ هنرهای نمایشی چون دیگر انجمن‌های وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که انواع و اقسامش را در وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی دیگر هم داریم، از اساس نه ماهیتی دموکراتیک و مدنی دارند و نه موضوع فعالیت آنها را می‌توان مطلقا قانونی و بدون اشکال دانست. بله انجمن‌های استانی، ماهیت مدنی‌تری دارند و مدیریت آنها از طریق انتخابات تعیین می‌شوند که البته همین میزان وابستگی به دولت، عموما در انتخاب افراد در همان مدیریت‌های انتخاباتی هم تأثیر داشته و حداقل بی‌تأثیر نبوده است، یعنی و به‌عنوان تنها یک نمونه مثلا به فرض عدم‌وجود روابط یا نگاه مناسب مدیریت دولتی در هر استان نسبت به برخی افراد، خود رأی‌دهندگان هم با نظر به مشکلات ایجادشده در صورت انتخاب آنان، به افراد نزدیک‌تری که امکان توفیق بیشتری داشته‌اند، تمایل نشان داده‌اند، که نوعی خودسانسوری محسوب می‌شود. اما گذشته از آن، توجه نمی‌شود که اساس این انجمن‌ها، نه آن شعب استانی که انجمن‌های مرکزی، مثل انجمن هنرهای نمایشی مستقر در تهران است که عمده‌ و تقریبا تمام بودجه‌ تئاتر اداره‌کل هنرهای نمایشی از مجرای آن می‌گذرد، آیا این انجمن، انجمن مدنی است و به ادعای دوستان، جامعه‌ تئاتر در تعیین ساختار آن نقش دارند؟ میزان شفافیت همین انجمن در طول سال‌ها فعالیت چقدر بوده و ساز‌و‌کار تصمیم‌گیری درباره چگونه هزینه‌کردن بودجه‌های دولتی تئاتر چه بوده است؟ چطور انجمنی که رؤسایش توسط معاون امور هنری و مدیران کل هنری تعیین می‌شوند و هر اقدامی را با نظر آنان به انجام می‌رساند، می‌تواند ادعای مدنی‌بودن داشته باشد؟ اگر چنین نحوه سلطه‌ای بر منابع، قانونی و بدون اشکال است، چرا آن‌را از اختیار مستقیم معاون یا مدیران کل هنری خارج کرده‌اند و از اساس نیاز به تشکیل این انجمن‌ها به‌وجود آمده و اگر قانونی نیست، چرا آنان همچنان در این انجمن‌ها مبسوط‌الید و تصمیم‌گیرنده‌ اصلی هستند و انجمن‌ها تبدیل به تدارکات‌چی آ‌نها شده‌اند؟ چرا نباید ساختاری ایجاد شود که خود هنرمندان تئاتر در امور تصدی‌گری ورود مستقیم داشته باشند، نمایندگانی انتخاب کنند که امکان اعمال نظارت فراهم کرده، پاسخ‌گو بوده و در صورت عدم‌رضایت از عملکردشان، با رأی و نظر هنرمندان، قابل‌تغییر باشند؟ حتی همین حالا هم حرکت وزارتخانه که بیشتر معطوف به چابک‌سازی و صرفه‌جویی در هزینه‌هاست و نه الزاما کاهش تصدی‌گری، در این جهت نیست، بلکه فقط دارد تعداد و کمیت این انجمن‌ها را تغییر می‌دهد، نه ماهیت و کارکرد آنها را و لازم است تشکل‌های صنفی هنرمندان و از جمله خانه‌ تئاتر، در این موضوع ورود فوری و جدی کنند و با مذاکره و تفاهم، سهم و قدرت بیشتری برای هنرمندان را خواستار شوند. از بابت فعالیت انجمن‌های استانی و «زنجیره به‌هم‌پیوسته‌ پانصد شهری» هم دلیل نگرانی عمده‌ای وجود ندارد، این انجمن‌ها می‌توانند با تدوین اساسنامه‌ها و دریافت مجوزهای قانونی به‌عنوان تشکل‌های مدنی حقیقی، فعالیت خود را ادامه دهند، اگر همین نام را می‌پسندند، همان را حفظ کنند یا هر نام تازه‌ای بگذارند، یا با توجه به مصطلح‌بودن عنوان خانه، در قالب خانه‌های تئاتر، فعالیت‌شان را ادامه دهند، حتی الزامی نیست که با خانه‌ تئاتر مستقر در تهران، ارتباط داشته باشند و فعالیت زیر نظر آن‌ را به‌رسمیت بشناسند، می‌توانند در هر سطح شهری، استانی یا منطقه‌ای، مستقل عمل کنند، هر چند به‌هم‌پیوستن هنرمندان تئاتر در سراسر کشور و تشکیل یک سندیکای سراسری، گامی بسیار بزرگ در جهت حفظ منافع هنرمندان و توسعه و ارتقای تئاتر است که امیدوارم روزی محقق بشود. دوستان تئاتری بدانند که دولت مطابق قوانین، موظف به حمایت از آنهاست و باید نگاه درخواست‌گر و استمدادطلب ما در موضعی نابرابر، به‌مرور در موضعی برابر و حتی مسلط، به نگاه مطالبه‌ حق و حقوق قانونی تغییر پیدا کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.