نوزدهمين جشنواره نمايشهاي آييني و سنتي، کارناوالی ملی
پرستو فرهادی: نوزدهمين جشنواره نمايشهاي آييني و سنتي که شب عيد قربان در کاشان افتتاح شده بود، يکي، دو شب مانده به عيد غدير در محله قديمي سنگلج، در حالي به پايان رسيد که نشان داد اين رويداد متنوع و بزرگ تئاتري به خوبي ظرفيت و قابليت بالايي براي تبديلشدن به يک کارناوال ملي و صدالبته بينالمللي را دارد.
اين جشنواره به دبيري داود فتحعليبيگي در نوزدهمين دوره و در شرايطي که خيلي از پيشکسوتان و هنرمندان قديمي نسبت به وضعيت اجرائي نمايشهاي آييني و سنتي و حفظ و آموزش آنها نگراني دارند با چند اتفاق ويژه همراه بود که به سادگي نميتوان از کنار آنها گذشت و در اين گزارش مروري کوتاه بر آنها ميشود.
بازشدن پاي نمايشهاي سنتي به بافت تاريخي
اولين موردي که بايد به آن اشاره شود، افتتاح اين جشنواره است که براي نخستين بار در شهري خارج از تهران اتفاق افتاد تا در طول يک هفته شهر کاشان هم ميزبان برگزاري اين جشنواره با جدول نمايشي مجزاي خود باشد. همين باعث شد تا خيلي از هنرمندان نمايشهاي آييني و سنتي نه تنها از اين تصميم استقبال کنند بلکه آرزو کنند تا پاي جشنواره به شهرهاي ديگر هم باز شود و شايد آرزويي دور از دسترس نباشد که اگر مديران فرهنگي و شهري در شهرهاي مختلف همراهي کنند، جشنواره را همزمان با تهران در چند شهر ديگر هم بتوان برگزار کرد.
جدا از افتتاحيهاي که در خانه طباطباييها در کاشان برپا شد، يکي از مهمترين اتفاقات جشنواره امسال را ميتوان ورود اين رويداد تئاتري به محوطه يا بناهاي تاريخي عنوان کرد. در کاشان نمايشي از عروسکهاي غولپيکر با نام «تنها يک زمين داريم» در محوطه تاريخي سيلک اجرا شد تا بعد از حدود نيمقرن که نمايشي از «پيتر بروک» در تختجمشيد اجرا شده بود، يک اثر نمايشي ديگر در محوطهاي تاريخي در ايران ميزبان تماشاگران تئاتر باشد. اين اتفاق در تهران نيز ادامه پيدا کرد تا اول، نشست خبري جشنواره و بعد بخش قهوهخانهاي آن در يک عمارت قاجاري و در بافت تاريخي پايتخت برگزار شود.
سراي کاظمي که يک بناي قاجاري در بافت عودلاجان است و از آن به عنوان جواهري در منطقه 12 تهران ياد ميشود، در شبهاي جشنواره ميزبان بخش «قهوهخانه نمايشهاي سنتي» بود؛ بخشي که مورد استقبال اهالي محله امامزاده يحيي قرار گرفت و در شب آخر بچههاي محله از اينکه چند شب سرگرمي و سياهبازي ديدنشان تمام شده، حسابي پکر بودند.
درخواست براي ايجاد پاتوق نمايشهاي ايراني
اجراي نمايشهاي سنتي در فضايي که با اصالت اين نوع نمايشها قرابت بيشتري دارد حالوهوايي را براي خود هنرمندان و همينطور تماشاگران ايجاد کرد که کمکم در روزهاي آخر جشنواره از زبان خيليها شنيده ميشد که اي کاش يکي از خانههاي قديمي تهران براي اين نوع نمايشها اختصاص داده شود تا اجراگران نمايشهاي سنتي در طول سال محلي براي اجراي هميشگي کار خود داشته باشند.اين قضيه تا جايي جدي شد که علي نصيريان بازيگر قديمي تئاتر که کارش را با نمايشهاي تختهحوضي آغاز کرده بود و بخش صحنهاي و تختهحوضي جشنواره به نام او در فراخوان ثبت شده، در مراسم اختتاميه بر اين مهم تأکيد کند. «نمايش ايراني فرصتي براي تئاتر معاصر ايران است و بايد فکر کنيم که چطور ميشود شکلها و ساختارها و صورت ظاهري آثار هنري را در حرف و صحبت و نمايش امروز استفاده کنيم. در حال حاضر بسياري از استادان نمايشهاي ايراني بر اثر بيماري از بين ما رفتهاند و آقاي فتحعليبيگي زحمت زيادي براي حفظ نمايش ايراني پس از انقلاب کشيد. يکزماني به جاي تئاتر شهر فعلي، کافه شهرداري بود که در آن نمايش هم اجرا ميشد و حالا که شهرداري تهران به توسعه فضاي سبز و ايجاد
ساختارهاي فرهنگي مانند فرهنگسراها توجه کرده و نشان داده که تنها به فيزيک شهر اهميت نميدهد و به زندگي انسانيتر هم توجه دارد، خوب است مکانهايي ايجاد شود تا در تابستان و زمستان نمايشهاي ايراني به صورت مستمر در آنجا اجرا شوند».نصيريان درخواست خود را خيلي صريح به پيروز حناچي شهردار تهران اعلام کرد و سپس ادامه داد: «ما الان هم ميتوانيم جايي را درست کنيم که مردم در آنجا غذا بخورند و نمايشهاي ايراني را به صورت مستر تماشا کنند. در گذشته چنين مکانهايي داشتيم و فکر ميکنم نمايشهاي ايراني با برگزاري دو سال يکبار جشنواره راه به جايي نخواهند برد؛ مخصوصا اينکه اين روزها نمايشهايي داريم که فقط مخصوص خندههاي بيمورد هستند و لازم است در زمينه نمايشهاي کمدي کار فرهنگي کنيم».اين درخواست چه از طرف شهردار تهران پاسخ داده شود و چه نشود، مهم اين است که ديگر عزمي جدي به پا شده تا نمايشهاي ايراني داراي پاتوقي ثابت باشند بهويژه آنکه تالار سنگلج به تنهايي نميتواند پاسخگوي اين مسئله باشد؛ کمااينکه اين مجموعه نمايشي بيشتر در «اسم» به نمايشهاي ايراني تعلق دارد.
ضرورت احيای نمايشهاي ايراني با تکيه بر واحدهاي درسي و دانشگاهي
نکته ديگري که در اين جشنواره بيش از پيش به چشم آمد و بر ضرورت توجه به آن تأکيد شد، مسئله آموزش نمايشهاي آييني و سنتي بود؛ چراکه حذف بسياري از واحدهاي درسي اين نوع نمايشها سبب نگراني استادان اين حوزه شده و آينده اين گونه نمايشي، بهویژه تعزيه و نقالي را که در فهرست ميراث معنوي جهاني يونسکو ثبت شدهاند با نگراني مواجه کرده است.محمدحسين ناصربخت، قائممقام دبير جشنواره که خود پيگير ايجاد واحدهاي درسي در اين زمينه در دانشگاهها بوده، دراينباره معتقد است: «آنچه ضامن حفظ و احيای نمايشهاي آييني و سنتي خواهد بود آموزش است و بايد نهادها و سازمانهايي مثل دانشکدههاي هنري و مراکز تحت پوشش وزارت علوم، وزارت آموزشوپرورش و سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري در اين عرصه حضوري پررنگ داشته باشند تا با ايجاد رشته «نمايش ايراني» در دورههاي مختلف دانشگاهي، از کارشناسي گرفته تا دکترا، گامهاي اساسي برداشته شود».آنچه اين پژوهشگر نمايشهاي آييني و سنتي بر آن تأکيد ميکند براي خيليها به آرزويي دستنيافتني تبديل شده است، چون اوضاع نمايشهاي سنتي در دانشگاهها به قدري وخيم شده که شنيده ميشود مثلا «سياهبازي» در مقابل
آثاري «فاخر» از تئاتر غربي مورد تمسخر قرار ميگيرد و اندک توجه و رغبتي هم اگر در دانشگاههاي شهر تهران باشد سرخورده ميشوند؛ با اين حال، خبرهاي خوشي هم شنيده ميشود که کورسوي اميدي را زنده نگه ميدارد و بايد منتظر باشيم تا ببينيم آيا رشته درسي «نمايش ايراني» آروزيي محال ميماند يا خير؟
البته اين موضوع فقط در دانشگاهها قابل پيگيري نيست و در نشست خبري جشنواره هم تأکيد شد که ديگر وقت آن رسيده تا مدرسهاي براي اين گونه نمايشي ايجاد شود.
متن و خلاقيت؛ پاشنهآشيل نمايش ايراني
در کنار اين اتفاقات قابل توجه، از بعضي نقاط ضعف هم نميشود غافل شد که مهمترين آنها در جشنواره امسال استقبال کمتر از بخشهاي صحنهاي در مقابل نمايشهاي محيطي بود؛ اتفاقي که ضعف نمايشنامهنويسي در تئاتر ايران بهويژه نمايشهاي سنتي را خيلي زياد گوشزد ميکند.در اين باره علي شمس از کارگردانان و نمايشنامهنويسان جوان تئاتر ايران ميگويد که نمايش سنتي ايراني بيشترين ضربه را از فقر دانش و مطالعه جمع زيادي از اهالي همين حوزه ميخورد. او به ورود تعدادي هنرمند جوان در سالهاي گذشته از طريق همين عرصه نمايشي به تئاتر اشاره ميکند که بارقههاي اميدي را به اين وادي آوردند اما باز جريان به همان روال سابق برگشت.او معتقد است: «نمايش ايراني و آيينهاي نمايشي آن از فقر روشنفکري و نگاه خلاقانه رنج ميبرند. وقتي حضور کساني مثل بيضايي، بيژن مفيد يا محمود استادمحمد و مواجهه آنها را با نمايش، سنتها و آيينهاي ايراني مرور کنيد، ميبينيد فهمي که اين اسمها و ديگراني از اين دست به بدنه عمومي تئاتر ايران تزريق کردند، چقدر تاريخي، محتوايي و ستودني است. تنها راه نجات نمايشهاي آييني دوري از ابتذال (به معناي مواجهه سردستي) و
نزديکي به ذهنهاي خلاق است. ما به خلاقکردن اين حوزه احتياج داريم».
جشنواره تئاتر آييني و سنتي، امکاني براي جذب گردشگر
از اينها که بگذريم به بخش پاياني جشنواره يعني مراسم اختتاميه ميرسيم که ثابت کرد اگر فکر و خلاقيت و برنامهريزي و همراهي مسئولان شهري باشد چه موقعيتها و فرصتهاي جذابي را براي مردم شهر ميتوان ايجاد کرد؛ فرصتي که ميتواند در تقويم رويدادي و هنري کشور جاي گيرد تا تدارکي بينالمللي هم براي آن داشته باشيم. بسياري از کشورهاي دنيا مراسم و رويدادهايي دارند که به شکل کارناوال و جشن براي مردم در طول يک يا چند روز برگزار ميشود و بعضي از اينها شهرت جهاني هم دارند. اختتاميه مردمي جشنواره نمايشهاي آييني و سنتي نيز که زماني کمتر از يک روز براي اطلاعرساني عمومي داشت و با بستهشدن خيابان بهشت در محله سنگلج همراه بود، نشان داد اين رويداد ميتواند همان کارکرد کارناوالي را براي ما داشته باشد تا از پسِ آن، گردشگران خارجي بيشتري را با دعوت به تماشاي فرهنگ و هنر و آيينها و نمايش ايراني به اين سرزمين فرابخوانيم.
پرستو فرهادی: نوزدهمين جشنواره نمايشهاي آييني و سنتي که شب عيد قربان در کاشان افتتاح شده بود، يکي، دو شب مانده به عيد غدير در محله قديمي سنگلج، در حالي به پايان رسيد که نشان داد اين رويداد متنوع و بزرگ تئاتري به خوبي ظرفيت و قابليت بالايي براي تبديلشدن به يک کارناوال ملي و صدالبته بينالمللي را دارد.
اين جشنواره به دبيري داود فتحعليبيگي در نوزدهمين دوره و در شرايطي که خيلي از پيشکسوتان و هنرمندان قديمي نسبت به وضعيت اجرائي نمايشهاي آييني و سنتي و حفظ و آموزش آنها نگراني دارند با چند اتفاق ويژه همراه بود که به سادگي نميتوان از کنار آنها گذشت و در اين گزارش مروري کوتاه بر آنها ميشود.
بازشدن پاي نمايشهاي سنتي به بافت تاريخي
اولين موردي که بايد به آن اشاره شود، افتتاح اين جشنواره است که براي نخستين بار در شهري خارج از تهران اتفاق افتاد تا در طول يک هفته شهر کاشان هم ميزبان برگزاري اين جشنواره با جدول نمايشي مجزاي خود باشد. همين باعث شد تا خيلي از هنرمندان نمايشهاي آييني و سنتي نه تنها از اين تصميم استقبال کنند بلکه آرزو کنند تا پاي جشنواره به شهرهاي ديگر هم باز شود و شايد آرزويي دور از دسترس نباشد که اگر مديران فرهنگي و شهري در شهرهاي مختلف همراهي کنند، جشنواره را همزمان با تهران در چند شهر ديگر هم بتوان برگزار کرد.
جدا از افتتاحيهاي که در خانه طباطباييها در کاشان برپا شد، يکي از مهمترين اتفاقات جشنواره امسال را ميتوان ورود اين رويداد تئاتري به محوطه يا بناهاي تاريخي عنوان کرد. در کاشان نمايشي از عروسکهاي غولپيکر با نام «تنها يک زمين داريم» در محوطه تاريخي سيلک اجرا شد تا بعد از حدود نيمقرن که نمايشي از «پيتر بروک» در تختجمشيد اجرا شده بود، يک اثر نمايشي ديگر در محوطهاي تاريخي در ايران ميزبان تماشاگران تئاتر باشد. اين اتفاق در تهران نيز ادامه پيدا کرد تا اول، نشست خبري جشنواره و بعد بخش قهوهخانهاي آن در يک عمارت قاجاري و در بافت تاريخي پايتخت برگزار شود.
سراي کاظمي که يک بناي قاجاري در بافت عودلاجان است و از آن به عنوان جواهري در منطقه 12 تهران ياد ميشود، در شبهاي جشنواره ميزبان بخش «قهوهخانه نمايشهاي سنتي» بود؛ بخشي که مورد استقبال اهالي محله امامزاده يحيي قرار گرفت و در شب آخر بچههاي محله از اينکه چند شب سرگرمي و سياهبازي ديدنشان تمام شده، حسابي پکر بودند.
درخواست براي ايجاد پاتوق نمايشهاي ايراني
اجراي نمايشهاي سنتي در فضايي که با اصالت اين نوع نمايشها قرابت بيشتري دارد حالوهوايي را براي خود هنرمندان و همينطور تماشاگران ايجاد کرد که کمکم در روزهاي آخر جشنواره از زبان خيليها شنيده ميشد که اي کاش يکي از خانههاي قديمي تهران براي اين نوع نمايشها اختصاص داده شود تا اجراگران نمايشهاي سنتي در طول سال محلي براي اجراي هميشگي کار خود داشته باشند.اين قضيه تا جايي جدي شد که علي نصيريان بازيگر قديمي تئاتر که کارش را با نمايشهاي تختهحوضي آغاز کرده بود و بخش صحنهاي و تختهحوضي جشنواره به نام او در فراخوان ثبت شده، در مراسم اختتاميه بر اين مهم تأکيد کند. «نمايش ايراني فرصتي براي تئاتر معاصر ايران است و بايد فکر کنيم که چطور ميشود شکلها و ساختارها و صورت ظاهري آثار هنري را در حرف و صحبت و نمايش امروز استفاده کنيم. در حال حاضر بسياري از استادان نمايشهاي ايراني بر اثر بيماري از بين ما رفتهاند و آقاي فتحعليبيگي زحمت زيادي براي حفظ نمايش ايراني پس از انقلاب کشيد. يکزماني به جاي تئاتر شهر فعلي، کافه شهرداري بود که در آن نمايش هم اجرا ميشد و حالا که شهرداري تهران به توسعه فضاي سبز و ايجاد
ساختارهاي فرهنگي مانند فرهنگسراها توجه کرده و نشان داده که تنها به فيزيک شهر اهميت نميدهد و به زندگي انسانيتر هم توجه دارد، خوب است مکانهايي ايجاد شود تا در تابستان و زمستان نمايشهاي ايراني به صورت مستمر در آنجا اجرا شوند».نصيريان درخواست خود را خيلي صريح به پيروز حناچي شهردار تهران اعلام کرد و سپس ادامه داد: «ما الان هم ميتوانيم جايي را درست کنيم که مردم در آنجا غذا بخورند و نمايشهاي ايراني را به صورت مستر تماشا کنند. در گذشته چنين مکانهايي داشتيم و فکر ميکنم نمايشهاي ايراني با برگزاري دو سال يکبار جشنواره راه به جايي نخواهند برد؛ مخصوصا اينکه اين روزها نمايشهايي داريم که فقط مخصوص خندههاي بيمورد هستند و لازم است در زمينه نمايشهاي کمدي کار فرهنگي کنيم».اين درخواست چه از طرف شهردار تهران پاسخ داده شود و چه نشود، مهم اين است که ديگر عزمي جدي به پا شده تا نمايشهاي ايراني داراي پاتوقي ثابت باشند بهويژه آنکه تالار سنگلج به تنهايي نميتواند پاسخگوي اين مسئله باشد؛ کمااينکه اين مجموعه نمايشي بيشتر در «اسم» به نمايشهاي ايراني تعلق دارد.
ضرورت احيای نمايشهاي ايراني با تکيه بر واحدهاي درسي و دانشگاهي
نکته ديگري که در اين جشنواره بيش از پيش به چشم آمد و بر ضرورت توجه به آن تأکيد شد، مسئله آموزش نمايشهاي آييني و سنتي بود؛ چراکه حذف بسياري از واحدهاي درسي اين نوع نمايشها سبب نگراني استادان اين حوزه شده و آينده اين گونه نمايشي، بهویژه تعزيه و نقالي را که در فهرست ميراث معنوي جهاني يونسکو ثبت شدهاند با نگراني مواجه کرده است.محمدحسين ناصربخت، قائممقام دبير جشنواره که خود پيگير ايجاد واحدهاي درسي در اين زمينه در دانشگاهها بوده، دراينباره معتقد است: «آنچه ضامن حفظ و احيای نمايشهاي آييني و سنتي خواهد بود آموزش است و بايد نهادها و سازمانهايي مثل دانشکدههاي هنري و مراکز تحت پوشش وزارت علوم، وزارت آموزشوپرورش و سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري در اين عرصه حضوري پررنگ داشته باشند تا با ايجاد رشته «نمايش ايراني» در دورههاي مختلف دانشگاهي، از کارشناسي گرفته تا دکترا، گامهاي اساسي برداشته شود».آنچه اين پژوهشگر نمايشهاي آييني و سنتي بر آن تأکيد ميکند براي خيليها به آرزويي دستنيافتني تبديل شده است، چون اوضاع نمايشهاي سنتي در دانشگاهها به قدري وخيم شده که شنيده ميشود مثلا «سياهبازي» در مقابل
آثاري «فاخر» از تئاتر غربي مورد تمسخر قرار ميگيرد و اندک توجه و رغبتي هم اگر در دانشگاههاي شهر تهران باشد سرخورده ميشوند؛ با اين حال، خبرهاي خوشي هم شنيده ميشود که کورسوي اميدي را زنده نگه ميدارد و بايد منتظر باشيم تا ببينيم آيا رشته درسي «نمايش ايراني» آروزيي محال ميماند يا خير؟
البته اين موضوع فقط در دانشگاهها قابل پيگيري نيست و در نشست خبري جشنواره هم تأکيد شد که ديگر وقت آن رسيده تا مدرسهاي براي اين گونه نمايشي ايجاد شود.
متن و خلاقيت؛ پاشنهآشيل نمايش ايراني
در کنار اين اتفاقات قابل توجه، از بعضي نقاط ضعف هم نميشود غافل شد که مهمترين آنها در جشنواره امسال استقبال کمتر از بخشهاي صحنهاي در مقابل نمايشهاي محيطي بود؛ اتفاقي که ضعف نمايشنامهنويسي در تئاتر ايران بهويژه نمايشهاي سنتي را خيلي زياد گوشزد ميکند.در اين باره علي شمس از کارگردانان و نمايشنامهنويسان جوان تئاتر ايران ميگويد که نمايش سنتي ايراني بيشترين ضربه را از فقر دانش و مطالعه جمع زيادي از اهالي همين حوزه ميخورد. او به ورود تعدادي هنرمند جوان در سالهاي گذشته از طريق همين عرصه نمايشي به تئاتر اشاره ميکند که بارقههاي اميدي را به اين وادي آوردند اما باز جريان به همان روال سابق برگشت.او معتقد است: «نمايش ايراني و آيينهاي نمايشي آن از فقر روشنفکري و نگاه خلاقانه رنج ميبرند. وقتي حضور کساني مثل بيضايي، بيژن مفيد يا محمود استادمحمد و مواجهه آنها را با نمايش، سنتها و آيينهاي ايراني مرور کنيد، ميبينيد فهمي که اين اسمها و ديگراني از اين دست به بدنه عمومي تئاتر ايران تزريق کردند، چقدر تاريخي، محتوايي و ستودني است. تنها راه نجات نمايشهاي آييني دوري از ابتذال (به معناي مواجهه سردستي) و
نزديکي به ذهنهاي خلاق است. ما به خلاقکردن اين حوزه احتياج داريم».
جشنواره تئاتر آييني و سنتي، امکاني براي جذب گردشگر
از اينها که بگذريم به بخش پاياني جشنواره يعني مراسم اختتاميه ميرسيم که ثابت کرد اگر فکر و خلاقيت و برنامهريزي و همراهي مسئولان شهري باشد چه موقعيتها و فرصتهاي جذابي را براي مردم شهر ميتوان ايجاد کرد؛ فرصتي که ميتواند در تقويم رويدادي و هنري کشور جاي گيرد تا تدارکي بينالمللي هم براي آن داشته باشيم. بسياري از کشورهاي دنيا مراسم و رويدادهايي دارند که به شکل کارناوال و جشن براي مردم در طول يک يا چند روز برگزار ميشود و بعضي از اينها شهرت جهاني هم دارند. اختتاميه مردمي جشنواره نمايشهاي آييني و سنتي نيز که زماني کمتر از يک روز براي اطلاعرساني عمومي داشت و با بستهشدن خيابان بهشت در محله سنگلج همراه بود، نشان داد اين رويداد ميتواند همان کارکرد کارناوالي را براي ما داشته باشد تا از پسِ آن، گردشگران خارجي بيشتري را با دعوت به تماشاي فرهنگ و هنر و آيينها و نمايش ايراني به اين سرزمين فرابخوانيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.