|

به مناسبت صدمين سالگرد استقلال افغانستان

فصل ناتمام

رضا عطايي

کشوري مستقل به نام افغانستان که در قرن هجدهم توسط احمدشاه ابدالي پايه‌گذاري شد (۱۷۴۷م)، در قرن نوزدهم به علت موقعيت ويژه جغرافيايي و ژئوپلیتيکي، نقش دولت و کشور حائل را در «بازي بزرگ» بين امپراتوري روس و انگليس داشت.

سياست «مشت آهنين» امير عبدالرحمان‌خان (۱۸۸۰_۱۹۰۰م) و قلع‌وقمع تمامي مخالفان دولت مرکزي، هژموني قوم پشتون را در افغانستان تثبيت و تحکيم کرد. پس از او فرزند و نوه‌اش امير حبيب‌الله‌خان (۱۹۰۰_۱۹۱۹) و امان‌الله‌شاه (۱۹۱۹_۱۹۲۹م) افغانستان را در جهت ترقي و پيشرفت و با انديشه ملي‌گرايي پيش بردند. انديشه‌هاي ترقي‌خواهانه و ملي‌گرايانه امان‌الله‌شاه و مساعدت تمام اقوام در مبارزه با انگليسي‌ها براي استقلال کشور، براي نخستين بار تصوير و تصور يک هويت واحد ملي را ممکن ساخت.
در آن زمان که شعار «آفتاب در امپراتوري بريتانيا هرگز غروب نمي‌کند» همه‌جا شايع بود، استقلال افغانستان مانند خورشيدي تابيد و روشنايي آن آسمان تیره‌وتار استعمار را درنورديد.
دو سياست کلان امان‌الله‌شاه را چنين مي‌توان برشمرد؛ انجام اقدامات اصلاحي در افغانستان که متأثر از انديشه‌هاي روشنفکراني چون محمود طرزي و حاصل سفرهاي شاه به کشورهاي اروپايي بود و ديگري ايجاد دولت‌ملت واحد در مقابل و همانند آنچه رضاشاه در ايران و آتاتورک در ترکيه کرده بودند. فضاي بسته کاملا سنتي آن روز افغانستان تاب تحمل هيچ‌کدام از آن دو سياست را نياورد و حاصل آن شد که افغانستان نتواند آن‌طورکه مي‌بايست، مسير توسعه و پيشرفت و دولت‌ملت سازي را طي کند؛ به‌طوري‌که مي‌توان گفت تمام بحران‌ها و چالش‌هاي امروز افغانستان نيز حاصل شکست همان دو سياست است.
پديده‌اي به نام طالبان در افغانستان را نيز در راستاي همان دو سياست ناکام مي‌توان تحليل کرد که از يک سوي ريشه در نزاع سنت و تجدد دارد و از سوي ديگر در بحث ناسيوناليسم و پشتونيسم.
دولت فعلي افغانستان نيز ادعاي به‌سرانجام‌رساندن همان سياست‌ها را دارد و سؤال کليدي که افغانستان در پيش‌روي خود دارد اين است که آيا اشرف‌ غني و تيم «دولت‌ساز» فصل ناتمام را تمام خواهد کرد؟!

کشوري مستقل به نام افغانستان که در قرن هجدهم توسط احمدشاه ابدالي پايه‌گذاري شد (۱۷۴۷م)، در قرن نوزدهم به علت موقعيت ويژه جغرافيايي و ژئوپلیتيکي، نقش دولت و کشور حائل را در «بازي بزرگ» بين امپراتوري روس و انگليس داشت.

سياست «مشت آهنين» امير عبدالرحمان‌خان (۱۸۸۰_۱۹۰۰م) و قلع‌وقمع تمامي مخالفان دولت مرکزي، هژموني قوم پشتون را در افغانستان تثبيت و تحکيم کرد. پس از او فرزند و نوه‌اش امير حبيب‌الله‌خان (۱۹۰۰_۱۹۱۹) و امان‌الله‌شاه (۱۹۱۹_۱۹۲۹م) افغانستان را در جهت ترقي و پيشرفت و با انديشه ملي‌گرايي پيش بردند. انديشه‌هاي ترقي‌خواهانه و ملي‌گرايانه امان‌الله‌شاه و مساعدت تمام اقوام در مبارزه با انگليسي‌ها براي استقلال کشور، براي نخستين بار تصوير و تصور يک هويت واحد ملي را ممکن ساخت.
در آن زمان که شعار «آفتاب در امپراتوري بريتانيا هرگز غروب نمي‌کند» همه‌جا شايع بود، استقلال افغانستان مانند خورشيدي تابيد و روشنايي آن آسمان تیره‌وتار استعمار را درنورديد.
دو سياست کلان امان‌الله‌شاه را چنين مي‌توان برشمرد؛ انجام اقدامات اصلاحي در افغانستان که متأثر از انديشه‌هاي روشنفکراني چون محمود طرزي و حاصل سفرهاي شاه به کشورهاي اروپايي بود و ديگري ايجاد دولت‌ملت واحد در مقابل و همانند آنچه رضاشاه در ايران و آتاتورک در ترکيه کرده بودند. فضاي بسته کاملا سنتي آن روز افغانستان تاب تحمل هيچ‌کدام از آن دو سياست را نياورد و حاصل آن شد که افغانستان نتواند آن‌طورکه مي‌بايست، مسير توسعه و پيشرفت و دولت‌ملت سازي را طي کند؛ به‌طوري‌که مي‌توان گفت تمام بحران‌ها و چالش‌هاي امروز افغانستان نيز حاصل شکست همان دو سياست است.
پديده‌اي به نام طالبان در افغانستان را نيز در راستاي همان دو سياست ناکام مي‌توان تحليل کرد که از يک سوي ريشه در نزاع سنت و تجدد دارد و از سوي ديگر در بحث ناسيوناليسم و پشتونيسم.
دولت فعلي افغانستان نيز ادعاي به‌سرانجام‌رساندن همان سياست‌ها را دارد و سؤال کليدي که افغانستان در پيش‌روي خود دارد اين است که آيا اشرف‌ غني و تيم «دولت‌ساز» فصل ناتمام را تمام خواهد کرد؟!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.