|

ریشه‌های عملکرد نادرست در سیستم‌های اجتماعی

مسعود نوروزیان

قبلا ماشین‌های شهرداری به دست‌فروش‌ها حمله می‌کردند و زیر فشار قضاوت‌های تند مردم رهگذر و آه و ناله دست‌فروش‌ها، اموال آنها را ضبط می‌کردند و به این ترتیب برای خودشان بدنامی و برای پیاده‌رو‌ها نوعی آرامش می‌خریدند. بعد شهرداری‌ها متوجه شدند که به‌جای این کار و توسل به زور می‌توان برای دست‌فروش‌ها نوعی هویت اجتماعی قانونمند فراهم کرد که نه سیخ بسوزد و نه کباب. به آنها اجازه دادند در جاهای خاص و در ساعات خاص بساط کنند.

1. در موارد زیادی، نفوذ و اطلاعات یک نیروی خدماتی از مدیر در سازمان‌های مختلف بیشتر است. آنها تقریبا بی‌صدا وارد سیستم می‌شوند و تقریبا توصیه‌شده یکی از همکاران خود هستند که هم‌ولایتی آنهاست. آنها با تواضع شروع به کار می‌کنند. هرجا سیستم بگوید، می‌روند و دم نمی‌زنند؛ اما به‌تدریج به جامعه‌ای خودسازمان‌یافته ملحق می‌شوند که بخش مهمی از حلقه قدرت در ادارات را تشکیل می‌دهد. آنها تقریبا از بیشتر اخبار اطلاع دارند. پیش از اینکه مدیری برکنار شود، آنها مطلع هستند. برخی از آنها در کارهای تجاری و خدماتی سازمان نقش دارند. خلاصه اینکه آنها نوعی حمایت اجتماعی همراه با شفقت را با خود همراه دارند که موجب می‌شود مردم با آنها رقابت نکنند.
2. در رفت‌و‌آمدهای شهری مثل تهران، داشتن یک موتور نعمتی است. لازم نیست کلاه ایمنی بر سر بگذارید، همه خیابان‌ها، اتوبان‌ها، پیاده‌روها و حتی پل‌های هوایی عرصه شماست. چراغ قرمز هم که برای شما نیست. هرچند نفر که خواستی سوار ترک موتورت کن. خطوط ویژه اتوبوس اساسا برای تو ساخته شده‌اند. می‌توانی با موتورت بدون مالیات، مسافرکشی کنی. گرفتن گواهی‌نامه موتور خیلی ساده است. فقط باید یک مانع مارپیچ را طی کنی بدون اینکه پایت را زمین بگذاری. همین. همه‌جای شهر و روستا و جاده و جهان و کهکشان‌ها متعلق به توست.صحبت این است که ما با یک آش شله‌قلمکار به نام نظام اجتماعی روبه‌رو هستیم. اینها طی سال‌ها چنان به‌کندی و آرام اتفاق‌ها افتاده‌اند که هیچ متفکر اجتماعی مستقلی نتوانسته است به‌موقع جلوی آن را بگیرد. آنها بیش از مظلومان واقعی پرونده‌های دادخواهی در اختیار دارند و هرجا ندایی برای احقاق حقی بلند می‌شود، آنها در صف اول ایستاده‌اند. اگر چیزی گفته شود که پرده از ‌کار‌های آنها کنار بزند، به مظلومان ماجرا تبدیل می‌شوند و علیه شما دادخواهی می‌کنند. ولی نکته مهم این است که عملکردهای نادرست از روی قصد و نیت و با برنامه‌ریزی یک مغز متفکرِ همه‌چیزدان صورت نگرفته است، بلکه مکانیسم‌های درونی یک سیستم ناکارآمد آنها را ساخته است. هیچ‌یک از افرادی که در بالا ذکر کردم، به‌جز برخی شرارت‌های تعمدی‌شان، مقصر نیستند. آنها خودشان را به جریان رودخانه‌ای سپرده‌اند که در ابتدا جوی کوچکی بود.
چرا سیستم‌های خودتنظیم‌کننده خطا می‌کنند؟
سیستم‌ها در جریان زمان می‌توانند عملکرد خود را تغییر بدهند. وقتی سیستم به یک جریان غالب میدان می‌دهد، در واقع مسیر رشد آن را دست‌کاری می‌کند. در این صورت در همان مسیر، سرعت رشد تغییر می‌یابد.عناصر سیستم و بعد مجموعه‌هایی که در اطراف آنها شکل می‌گیرند، تمایل دارند سیستم را به شکل خود دربیاورند. آنها به این ترتیب هزینه استتارکردن خود در محیط را حذف می‌کنند. دیگر کاری نیست که مخالفتی برانگیزد، چون همه مثل هم هستند و نوعی احساس امنیت ایجاد می‌کند. وجود انبوه دیگران کمک می‌کند که خود را در میان آنها گم کنیم و از انتخاب‌شدن برای شکار بگریزیم.یک محاسبه ساده انرژی: عبورکردن از خیابان با رعایت مجوز چراغ قرمز ساده‌تر است یا عبورکردن از خیابان به دلخواه خود؟ پذیرش قانون‌مندی به معنی گردن‌نهادن به برخی از بایدها و نبایدهاست. بعضی از سیستم‌ها می‌توانند با استفاده از همین قوانین، محیط اجتماعی را به محیطی قانونمند و امن برای شهروندان تبدیل کنند. ایجاد نظم اجتماعی موجب کاهش آنتروپی است، ولی انرژی کل سیستم را هم بالا می‌برد. نگهداری یک سیستم منظم هندسی از مولکول‌ها، انرژی بالاتری از نگهداری تعدادی اتم و یون و مولکول سرگردان لازم دارد. بعضی از ساختارها در محیط‌های امن، به طور خودبه‌خودی شکل می‌گیرند و نیازی به اعمال نیروی بیرونی ندارند. سیستم‌های خودسازمان‌دهنده چنین تعریفی دارند. مشکل این است که عملکردهای مثبت و منفی هر دو از همین ویژگی سیستم‌ها به دست می‌آید. نقش مدیریت در سیستم‌ها این است که آنها را به‌سوی تولید گلستان هدایت کنند. کار آنها دست‌کاری دائمی در سیستم نیست، چون آنها هرچقدر هم عاقل باشند نمی‌توانند مثل عملکردهای خودبه‌خودی عمل کنند. آنها همیشه نمی‌توانند بیشترین سود را از آنِ خود کنند، چون دیگران هم همین را می‌خواهند. باید به‌گونه‌ای بازی کرد که شرایط برد- برد به وجود بیاید؛ اما این شرایط همیشه به معنی بهترین گزینه نیست، بلکه می‌تواند به این معنی باشد که همه با هم به کمترین‌های سیستم تن بدهیم و خود را از موهبت‌های داشتن یک سیستم بهتر محروم کنیم.
*عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب

قبلا ماشین‌های شهرداری به دست‌فروش‌ها حمله می‌کردند و زیر فشار قضاوت‌های تند مردم رهگذر و آه و ناله دست‌فروش‌ها، اموال آنها را ضبط می‌کردند و به این ترتیب برای خودشان بدنامی و برای پیاده‌رو‌ها نوعی آرامش می‌خریدند. بعد شهرداری‌ها متوجه شدند که به‌جای این کار و توسل به زور می‌توان برای دست‌فروش‌ها نوعی هویت اجتماعی قانونمند فراهم کرد که نه سیخ بسوزد و نه کباب. به آنها اجازه دادند در جاهای خاص و در ساعات خاص بساط کنند.

1. در موارد زیادی، نفوذ و اطلاعات یک نیروی خدماتی از مدیر در سازمان‌های مختلف بیشتر است. آنها تقریبا بی‌صدا وارد سیستم می‌شوند و تقریبا توصیه‌شده یکی از همکاران خود هستند که هم‌ولایتی آنهاست. آنها با تواضع شروع به کار می‌کنند. هرجا سیستم بگوید، می‌روند و دم نمی‌زنند؛ اما به‌تدریج به جامعه‌ای خودسازمان‌یافته ملحق می‌شوند که بخش مهمی از حلقه قدرت در ادارات را تشکیل می‌دهد. آنها تقریبا از بیشتر اخبار اطلاع دارند. پیش از اینکه مدیری برکنار شود، آنها مطلع هستند. برخی از آنها در کارهای تجاری و خدماتی سازمان نقش دارند. خلاصه اینکه آنها نوعی حمایت اجتماعی همراه با شفقت را با خود همراه دارند که موجب می‌شود مردم با آنها رقابت نکنند.
2. در رفت‌و‌آمدهای شهری مثل تهران، داشتن یک موتور نعمتی است. لازم نیست کلاه ایمنی بر سر بگذارید، همه خیابان‌ها، اتوبان‌ها، پیاده‌روها و حتی پل‌های هوایی عرصه شماست. چراغ قرمز هم که برای شما نیست. هرچند نفر که خواستی سوار ترک موتورت کن. خطوط ویژه اتوبوس اساسا برای تو ساخته شده‌اند. می‌توانی با موتورت بدون مالیات، مسافرکشی کنی. گرفتن گواهی‌نامه موتور خیلی ساده است. فقط باید یک مانع مارپیچ را طی کنی بدون اینکه پایت را زمین بگذاری. همین. همه‌جای شهر و روستا و جاده و جهان و کهکشان‌ها متعلق به توست.صحبت این است که ما با یک آش شله‌قلمکار به نام نظام اجتماعی روبه‌رو هستیم. اینها طی سال‌ها چنان به‌کندی و آرام اتفاق‌ها افتاده‌اند که هیچ متفکر اجتماعی مستقلی نتوانسته است به‌موقع جلوی آن را بگیرد. آنها بیش از مظلومان واقعی پرونده‌های دادخواهی در اختیار دارند و هرجا ندایی برای احقاق حقی بلند می‌شود، آنها در صف اول ایستاده‌اند. اگر چیزی گفته شود که پرده از ‌کار‌های آنها کنار بزند، به مظلومان ماجرا تبدیل می‌شوند و علیه شما دادخواهی می‌کنند. ولی نکته مهم این است که عملکردهای نادرست از روی قصد و نیت و با برنامه‌ریزی یک مغز متفکرِ همه‌چیزدان صورت نگرفته است، بلکه مکانیسم‌های درونی یک سیستم ناکارآمد آنها را ساخته است. هیچ‌یک از افرادی که در بالا ذکر کردم، به‌جز برخی شرارت‌های تعمدی‌شان، مقصر نیستند. آنها خودشان را به جریان رودخانه‌ای سپرده‌اند که در ابتدا جوی کوچکی بود.
چرا سیستم‌های خودتنظیم‌کننده خطا می‌کنند؟
سیستم‌ها در جریان زمان می‌توانند عملکرد خود را تغییر بدهند. وقتی سیستم به یک جریان غالب میدان می‌دهد، در واقع مسیر رشد آن را دست‌کاری می‌کند. در این صورت در همان مسیر، سرعت رشد تغییر می‌یابد.عناصر سیستم و بعد مجموعه‌هایی که در اطراف آنها شکل می‌گیرند، تمایل دارند سیستم را به شکل خود دربیاورند. آنها به این ترتیب هزینه استتارکردن خود در محیط را حذف می‌کنند. دیگر کاری نیست که مخالفتی برانگیزد، چون همه مثل هم هستند و نوعی احساس امنیت ایجاد می‌کند. وجود انبوه دیگران کمک می‌کند که خود را در میان آنها گم کنیم و از انتخاب‌شدن برای شکار بگریزیم.یک محاسبه ساده انرژی: عبورکردن از خیابان با رعایت مجوز چراغ قرمز ساده‌تر است یا عبورکردن از خیابان به دلخواه خود؟ پذیرش قانون‌مندی به معنی گردن‌نهادن به برخی از بایدها و نبایدهاست. بعضی از سیستم‌ها می‌توانند با استفاده از همین قوانین، محیط اجتماعی را به محیطی قانونمند و امن برای شهروندان تبدیل کنند. ایجاد نظم اجتماعی موجب کاهش آنتروپی است، ولی انرژی کل سیستم را هم بالا می‌برد. نگهداری یک سیستم منظم هندسی از مولکول‌ها، انرژی بالاتری از نگهداری تعدادی اتم و یون و مولکول سرگردان لازم دارد. بعضی از ساختارها در محیط‌های امن، به طور خودبه‌خودی شکل می‌گیرند و نیازی به اعمال نیروی بیرونی ندارند. سیستم‌های خودسازمان‌دهنده چنین تعریفی دارند. مشکل این است که عملکردهای مثبت و منفی هر دو از همین ویژگی سیستم‌ها به دست می‌آید. نقش مدیریت در سیستم‌ها این است که آنها را به‌سوی تولید گلستان هدایت کنند. کار آنها دست‌کاری دائمی در سیستم نیست، چون آنها هرچقدر هم عاقل باشند نمی‌توانند مثل عملکردهای خودبه‌خودی عمل کنند. آنها همیشه نمی‌توانند بیشترین سود را از آنِ خود کنند، چون دیگران هم همین را می‌خواهند. باید به‌گونه‌ای بازی کرد که شرایط برد- برد به وجود بیاید؛ اما این شرایط همیشه به معنی بهترین گزینه نیست، بلکه می‌تواند به این معنی باشد که همه با هم به کمترین‌های سیستم تن بدهیم و خود را از موهبت‌های داشتن یک سیستم بهتر محروم کنیم.
*عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.