|

«قربانی»؛ سنتی دینی با کارکردهای مختلف

علی شفیعی . پژوهشگر

جریان منتهی به شکل‌گیری عید قربان هرچه باشد و خاستگاه آن هر تحلیلی داشته باشد، نتیجه آن به سنتی ختم شده است که یکی از پیامدهایش کاستن از رنج برخی انسان‌ها از یک سو و تقویت روابط انسانی و اجتماعی از سوی دیگر است. این سنت بر رؤیاگونه‌ای استوار است که قرآن می‌گوید بر پیامبر خدا حضرت

ابراهیم (ع) حادث شد و او از آن تلقی به یک حکم الهی کرد و آن‌گاه با فرزندش در میان گذاشت و به گفت‌وگو پرداخت؛ چراکه رأی وی را می‌خواست «فَانظُرْ مَاذَا تَرَى» تا فرجام آن را رهاوردی دوسویه بنامد.از تحلیل این واقعه و پاره‌ای ابهام‌ها و چالش‌های عصری می‌گذرم و فقط به این واقعه از منظر کارکردگرایی انسانی اشاره می‌کنم؛ اما معتقدم پرونده این واقعه را باید کماکان گشوده دید، چراکه مانند بسیاری از آموزه‌ها و وقایع بازتاب‌یافته در متن اسلامی مسلمانان، نباید به ختم آنها حکم داد و از نگاه‌های عصری جلوگیری کرد. واقعه قربان و قربانی را مسلمانان می‌توانند مدیریت کرده و آن را در جهان جدید به یک سنت با کارکردهایی مانند گذشتن از سرمایه‌های مالی در راستای کاستن از رنج انسان‌ها و جلوگیری از گسست‌های اجتماعی تبدیل کنند. سنت قربانی کارکردهایی از جنس فردی و اخلاقی و کارکردهایی از جنس اجتماعی و انسانی دارد که پرداختن به همه آنها در این فرصت نمی‌گنجد.
کاستن رنج فقر از جامعه انسانی: در منابع روایی اسلامی ضرورت قربانی‌کردن که پیامد حداقلی آن بهره‌مندی فقراست و از زبان پیامبر این‌گونه بازتاب یافته است: «من كان له سعه و لم يضحّ فلا يقربن مصلانا/ كسي كه مال داشته اما قرباني نكند به مصلای ما نزديك نشود» یا در سخنی دیگر شرارت و اهل‌خیر‌بودن یک مسلمان را به قربانی گره می‌زند: «خيار امتي يضحون و شرار امتي لايضحون/ بهترين امت من كساني هستند كه قرباني مي‌كنند و بدترين امت من كساني هستند كه قرباني نمي‌كنند».

در برخی دیگر از منابع روایی نیز ضمن آنکه بر اهمیت قربانی‌کردن تأکید شده است، از قول امام باقر علیه‌السلام آمده: «ان الله عزوجل يحب اطعام الطعام و اراقه الدماء/ خداوند عزوجل قرباني‌کردن و طعام‌دادن را دوست دارد». این اهمیت تا آنجاست که ام سلمه از قول پیامبر نقل می‌کند که فرموده‌اند: «فستقرض فانها دین مقضی/ آری قرض کن زیرا قرض برای قربانی‌ات ادا خواهد شد». این همه تأکید را نمی‌توان تنها در حد یک تکلیف شرعی قالبی کاست، بلکه از گره‌خوردن این سنت دینی به شرارت و اهل‌خیربودن یک انسان مسلمان می‌توان نتیجه گرفت دغدغه دین در تشریع این قالب دینی فراتر از جنبه قالبی آن است، به‌گونه‌ای که گویا شارع محترم سودای کاستن رنج فقر از برخی انسان‌ها را داشته است که به دلایل مختلف به فقر مبتلا شده‌اند.
کمک به ترمیم روابط انسانی: در این سنت علاوه بر کمک به کاستن رنج فقر در جامعه دینی بر یک امر دیگر هم تأکید شده که با پاره‌ای از سنت‌های دیگر متفاوت است و آن هم نکته‌ای است که در سخن امام صادق علیه‌السلام آمده است: «وَ كَآنَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ أَبُو جَعْفَرٍ «ع» یَتَصَدَّقَآنِ بِثُلُثٍ عَلَى جِيرَآنِهِمْ وَ بِثُلُثٍ عَلَى السُّؤَّالِ وَ بِثُلُثٍ یُمْسِكَآنِهِ لِأَهْلِ الْبَیْت/ جدم امام سجاد(ع)و پدرم امام باقر، قربانی را سه قسمت می‌کردند؛ یک قسمت برای همسایگان، یک قسمت برای فقرا و قسمت دیگر برای خانواده خود نگه می‌داشتند». اینکه حضرت همسایگان را در این امر شریک می‌کنند، علاوه بر جنبه عمومی کاستن رنج برآمده از فقر مالی و مادی، به ضرورت ترمیم روابط انسانی و تلاش در کاستن رنج عاطفی نیز اشاره می‌کند. یکی از ساده‌ترین روش‌های ایجاد اُلفت و علاقه اجتماعی، شریک‌کردن نزدیکان و همسایگان در معاش و معیشت خویش است؛ امری که در حالت عادی کمتر اتفاق می‌افتد؛ اما این تشریعات می‌توانند آن را جبران کنند. سنت «قربانی‌کردن» ظرفیت این را دارد که از یک سو هزینه فقرا شود و از دیگر سو هزینه همسایگان نیز شود تا روابط انسانی گرم شود و گسست اجتماعی رخ ندهد، چالشی جدی که جامعه پیرامونی ما با آن درگیر است.

جریان منتهی به شکل‌گیری عید قربان هرچه باشد و خاستگاه آن هر تحلیلی داشته باشد، نتیجه آن به سنتی ختم شده است که یکی از پیامدهایش کاستن از رنج برخی انسان‌ها از یک سو و تقویت روابط انسانی و اجتماعی از سوی دیگر است. این سنت بر رؤیاگونه‌ای استوار است که قرآن می‌گوید بر پیامبر خدا حضرت

ابراهیم (ع) حادث شد و او از آن تلقی به یک حکم الهی کرد و آن‌گاه با فرزندش در میان گذاشت و به گفت‌وگو پرداخت؛ چراکه رأی وی را می‌خواست «فَانظُرْ مَاذَا تَرَى» تا فرجام آن را رهاوردی دوسویه بنامد.از تحلیل این واقعه و پاره‌ای ابهام‌ها و چالش‌های عصری می‌گذرم و فقط به این واقعه از منظر کارکردگرایی انسانی اشاره می‌کنم؛ اما معتقدم پرونده این واقعه را باید کماکان گشوده دید، چراکه مانند بسیاری از آموزه‌ها و وقایع بازتاب‌یافته در متن اسلامی مسلمانان، نباید به ختم آنها حکم داد و از نگاه‌های عصری جلوگیری کرد. واقعه قربان و قربانی را مسلمانان می‌توانند مدیریت کرده و آن را در جهان جدید به یک سنت با کارکردهایی مانند گذشتن از سرمایه‌های مالی در راستای کاستن از رنج انسان‌ها و جلوگیری از گسست‌های اجتماعی تبدیل کنند. سنت قربانی کارکردهایی از جنس فردی و اخلاقی و کارکردهایی از جنس اجتماعی و انسانی دارد که پرداختن به همه آنها در این فرصت نمی‌گنجد.
کاستن رنج فقر از جامعه انسانی: در منابع روایی اسلامی ضرورت قربانی‌کردن که پیامد حداقلی آن بهره‌مندی فقراست و از زبان پیامبر این‌گونه بازتاب یافته است: «من كان له سعه و لم يضحّ فلا يقربن مصلانا/ كسي كه مال داشته اما قرباني نكند به مصلای ما نزديك نشود» یا در سخنی دیگر شرارت و اهل‌خیر‌بودن یک مسلمان را به قربانی گره می‌زند: «خيار امتي يضحون و شرار امتي لايضحون/ بهترين امت من كساني هستند كه قرباني مي‌كنند و بدترين امت من كساني هستند كه قرباني نمي‌كنند».

در برخی دیگر از منابع روایی نیز ضمن آنکه بر اهمیت قربانی‌کردن تأکید شده است، از قول امام باقر علیه‌السلام آمده: «ان الله عزوجل يحب اطعام الطعام و اراقه الدماء/ خداوند عزوجل قرباني‌کردن و طعام‌دادن را دوست دارد». این اهمیت تا آنجاست که ام سلمه از قول پیامبر نقل می‌کند که فرموده‌اند: «فستقرض فانها دین مقضی/ آری قرض کن زیرا قرض برای قربانی‌ات ادا خواهد شد». این همه تأکید را نمی‌توان تنها در حد یک تکلیف شرعی قالبی کاست، بلکه از گره‌خوردن این سنت دینی به شرارت و اهل‌خیربودن یک انسان مسلمان می‌توان نتیجه گرفت دغدغه دین در تشریع این قالب دینی فراتر از جنبه قالبی آن است، به‌گونه‌ای که گویا شارع محترم سودای کاستن رنج فقر از برخی انسان‌ها را داشته است که به دلایل مختلف به فقر مبتلا شده‌اند.
کمک به ترمیم روابط انسانی: در این سنت علاوه بر کمک به کاستن رنج فقر در جامعه دینی بر یک امر دیگر هم تأکید شده که با پاره‌ای از سنت‌های دیگر متفاوت است و آن هم نکته‌ای است که در سخن امام صادق علیه‌السلام آمده است: «وَ كَآنَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ وَ أَبُو جَعْفَرٍ «ع» یَتَصَدَّقَآنِ بِثُلُثٍ عَلَى جِيرَآنِهِمْ وَ بِثُلُثٍ عَلَى السُّؤَّالِ وَ بِثُلُثٍ یُمْسِكَآنِهِ لِأَهْلِ الْبَیْت/ جدم امام سجاد(ع)و پدرم امام باقر، قربانی را سه قسمت می‌کردند؛ یک قسمت برای همسایگان، یک قسمت برای فقرا و قسمت دیگر برای خانواده خود نگه می‌داشتند». اینکه حضرت همسایگان را در این امر شریک می‌کنند، علاوه بر جنبه عمومی کاستن رنج برآمده از فقر مالی و مادی، به ضرورت ترمیم روابط انسانی و تلاش در کاستن رنج عاطفی نیز اشاره می‌کند. یکی از ساده‌ترین روش‌های ایجاد اُلفت و علاقه اجتماعی، شریک‌کردن نزدیکان و همسایگان در معاش و معیشت خویش است؛ امری که در حالت عادی کمتر اتفاق می‌افتد؛ اما این تشریعات می‌توانند آن را جبران کنند. سنت «قربانی‌کردن» ظرفیت این را دارد که از یک سو هزینه فقرا شود و از دیگر سو هزینه همسایگان نیز شود تا روابط انسانی گرم شود و گسست اجتماعی رخ ندهد، چالشی جدی که جامعه پیرامونی ما با آن درگیر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.