ایستادگی در برابر انحطاط
پژمان موسوی
چهارشنبه هفته گذشته و در آستانه روز خبرنگار خبری روی خروجی خبرگزاریها قرار گرفت که کوتاه بود: «امسال به مناسبت روز خبرنگار، بازدید از موزه عبرت و باغوحش تهران برای اصحاب رسانه و روزنامهنگاران رایگان است». هیچ شوخیای هم در کار نبود. ابتذال، کار خودش را کرده بود و خیلی ساده مثل همه چیزِ دیگر، حرفه ما را هم از معنا تهی کرده بود؛ اما با کمی تأمل، این موضوع چندان عجیب هم به نظر نمیرسد. به باور جامعهشناسان و فعالان حوزه فرهنگ و هنر، جامعه امروز ایران بیش از همیشه درگیرِ مفهومی به نام ابتذال است؛ ابتذالی که در همه حوزههای آن رسوخ کرده و تقریبا همه جا را گرفته است؛ به برخی کمتر نفوذ کرده و به برخی بیشتر. حوزه فرهنگ، هنر و اندیشه ازجمله حوزههایی است که «ابتذال» بیشتر در آن نفوذ کرده و ردپاهای بیشتری را از خود به جای گذاشته است. آنقدر مظاهر «ابتذال» در گستره فرهنگ و هنر عیان و رسمی است که دیگر کسی به مبتذلبودن و مبتذلشدنِ آن دقت نمیکند؛ انگار که مبتذلبودن بخشی از حیات فرهنگی و هنری ایران است. فیلمهای روی پرده سینما آنقدر مبتذل و سطحی است که هر هنرمند و هنرشناسی از نگاهکردن به سردرِ سینماها شرم میکند. استثناها را اگر کنار بگذاریم، جریان مسلط آنقدر حرفهای سینماها را فتح کرده که به نظر نمیرسد به این زودیها سینمای جدی و روشنفکری بتواند راهی به مخاطبِ بدنه پیدا کند. موسیقی هم از همین قاعده پیروی میکند. در همین روزها اگر به بیلبوردهای شهری نگاه کنید و آگهیهای کنسرتهای پیشرو را ببینید، به این سخن بیشتر پی خواهید برد. در واقع در سالهای اخیر، ابتذال، موسیقی ایرانی را هم درنوردیده و تقریبا روزی نیست که خوانندهای جدید سر برنیاورد و اثری «فیک» و متأثر از آثار «فاخر» موسیقی ایران را «تکرار» نکند. رمز ابتذال هم دقیقا در همین «تکرار» نهفته است. تکرارِ امرِ پوچ؛ تکراری که هیچ تفکری را برنمیانگیزد و فقط «هست» که «باشد»! ازاینرو هم هست که با قاطعیت میتوان گفت ابتذال ریشه «انحطاط» است؛ انحطاطی که همه شئون جامعه را به خود درگیر کرده و گویی راه گریزی هم از آن نیست. تئاتر و هنرهای تجسمی هم از دیگر حوزههایی هستند که هرکدام کمابیش درگیر مفهومِ «ابتذال» هستند. کافی است شبها به تئاترهای چند صد هزارتومانی سری بزنید و جمعه عصرها «گالریگردی» کنید تا نشانههای ابتذال را در این دو هنرِ سابقا فاخر بهتر درک کنید! البته هستند بسیارانی که بر این باورند تا وقتی آثارِ مبتذل بهاصطلاح «مخاطب» دارند و «مردم» آنها را دوست دارند، منتقدان آب در هاون میکوبند و قصدشان فقط «تحقیر» مردمان است؛ اما یادشان میرود که بگویند چه شد که مردم اینگونه شدند؟ یا اگر مردم اینگونه شدهاند، آیا باید دست روی دست گذاشت و کاری نکرد؟ در پاسخ به این گروه باید تمامقد ایستاد و با صدای بلند پرسید که چه فیلمهایی تولید کردهایم یا چه موسیقیهایی پخش کردهایم که چشمها و گوشها و سلیقهها تا این حد مبتذل شد؟ مشکل «مردم» نیستند! مشکل، تکرار امر پوچ است که خوب از عهدهاش برآمدهاند. دستکم تاکنون که اینگونه بوده؛ اما دست روی دست نباید گذاشت و نباید عرصه را به طور کامل به «ابتذال» واگذار کرد. هرکس به قدری که دستش میرسد، باید از جریانِ فرهنگ و هنر متعهد پشتیبانی کند و بیشازاین اجازه جولانِ ابتذال را به مبتذلها ندهد. هنرمندان و نویسندگان متعهد در کنار روزنامهنگاران و اصحاب رسانه، در صف اول این رویارویی قرار دارند: درست است که طرف مقابل «پول» دارد؛ اما جریان متعهد هم کاریزمایی کسب کرده که نباید آن را دستکم بگیرد.
چهارشنبه هفته گذشته و در آستانه روز خبرنگار خبری روی خروجی خبرگزاریها قرار گرفت که کوتاه بود: «امسال به مناسبت روز خبرنگار، بازدید از موزه عبرت و باغوحش تهران برای اصحاب رسانه و روزنامهنگاران رایگان است». هیچ شوخیای هم در کار نبود. ابتذال، کار خودش را کرده بود و خیلی ساده مثل همه چیزِ دیگر، حرفه ما را هم از معنا تهی کرده بود؛ اما با کمی تأمل، این موضوع چندان عجیب هم به نظر نمیرسد. به باور جامعهشناسان و فعالان حوزه فرهنگ و هنر، جامعه امروز ایران بیش از همیشه درگیرِ مفهومی به نام ابتذال است؛ ابتذالی که در همه حوزههای آن رسوخ کرده و تقریبا همه جا را گرفته است؛ به برخی کمتر نفوذ کرده و به برخی بیشتر. حوزه فرهنگ، هنر و اندیشه ازجمله حوزههایی است که «ابتذال» بیشتر در آن نفوذ کرده و ردپاهای بیشتری را از خود به جای گذاشته است. آنقدر مظاهر «ابتذال» در گستره فرهنگ و هنر عیان و رسمی است که دیگر کسی به مبتذلبودن و مبتذلشدنِ آن دقت نمیکند؛ انگار که مبتذلبودن بخشی از حیات فرهنگی و هنری ایران است. فیلمهای روی پرده سینما آنقدر مبتذل و سطحی است که هر هنرمند و هنرشناسی از نگاهکردن به سردرِ سینماها شرم میکند. استثناها را اگر کنار بگذاریم، جریان مسلط آنقدر حرفهای سینماها را فتح کرده که به نظر نمیرسد به این زودیها سینمای جدی و روشنفکری بتواند راهی به مخاطبِ بدنه پیدا کند. موسیقی هم از همین قاعده پیروی میکند. در همین روزها اگر به بیلبوردهای شهری نگاه کنید و آگهیهای کنسرتهای پیشرو را ببینید، به این سخن بیشتر پی خواهید برد. در واقع در سالهای اخیر، ابتذال، موسیقی ایرانی را هم درنوردیده و تقریبا روزی نیست که خوانندهای جدید سر برنیاورد و اثری «فیک» و متأثر از آثار «فاخر» موسیقی ایران را «تکرار» نکند. رمز ابتذال هم دقیقا در همین «تکرار» نهفته است. تکرارِ امرِ پوچ؛ تکراری که هیچ تفکری را برنمیانگیزد و فقط «هست» که «باشد»! ازاینرو هم هست که با قاطعیت میتوان گفت ابتذال ریشه «انحطاط» است؛ انحطاطی که همه شئون جامعه را به خود درگیر کرده و گویی راه گریزی هم از آن نیست. تئاتر و هنرهای تجسمی هم از دیگر حوزههایی هستند که هرکدام کمابیش درگیر مفهومِ «ابتذال» هستند. کافی است شبها به تئاترهای چند صد هزارتومانی سری بزنید و جمعه عصرها «گالریگردی» کنید تا نشانههای ابتذال را در این دو هنرِ سابقا فاخر بهتر درک کنید! البته هستند بسیارانی که بر این باورند تا وقتی آثارِ مبتذل بهاصطلاح «مخاطب» دارند و «مردم» آنها را دوست دارند، منتقدان آب در هاون میکوبند و قصدشان فقط «تحقیر» مردمان است؛ اما یادشان میرود که بگویند چه شد که مردم اینگونه شدند؟ یا اگر مردم اینگونه شدهاند، آیا باید دست روی دست گذاشت و کاری نکرد؟ در پاسخ به این گروه باید تمامقد ایستاد و با صدای بلند پرسید که چه فیلمهایی تولید کردهایم یا چه موسیقیهایی پخش کردهایم که چشمها و گوشها و سلیقهها تا این حد مبتذل شد؟ مشکل «مردم» نیستند! مشکل، تکرار امر پوچ است که خوب از عهدهاش برآمدهاند. دستکم تاکنون که اینگونه بوده؛ اما دست روی دست نباید گذاشت و نباید عرصه را به طور کامل به «ابتذال» واگذار کرد. هرکس به قدری که دستش میرسد، باید از جریانِ فرهنگ و هنر متعهد پشتیبانی کند و بیشازاین اجازه جولانِ ابتذال را به مبتذلها ندهد. هنرمندان و نویسندگان متعهد در کنار روزنامهنگاران و اصحاب رسانه، در صف اول این رویارویی قرار دارند: درست است که طرف مقابل «پول» دارد؛ اما جریان متعهد هم کاریزمایی کسب کرده که نباید آن را دستکم بگیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.