|

اهل شمیرانم، روزگارم بد نیست

فرهاد آییش

به جز نوشتن نمایش‌نامه و گاه فیلم‌نامه، معمولا انگیزه‌ای برای به‌دست‌گرفتن قلم ندارم. مگر اینکه دوستی عزیز سؤالی کرده باشد. و این بار ایران!
من یک ایرانی هستم و ایران را دوست دارم، مادرم ایرانی بود و پدرم ایرانی، در ایران به دنیا آمدم و سال‌های کودکی و نوجوانی را در ایران گذراندم.
ایران را دوست دارم، همان‌گونه که جانوری یا پرنده‌ای در لانه و در منطقه خود احساس تعلق و آرامش می‌کند. اما این عشق آرمان‌گرایانه نیست و با ایسمی توأم نشده. برایش نه فریاد می‌زنم و نه شعاری، مگر آنکه به آن تجاوز شود که البته این غریزه هر موجودی است.
بله در نقاطی از مغزم می‌توانم به نام ناسیونالیسم احترام هم بگذارم، ‌اما معمولا با شنیدن این واژه حساسیت پیدا می‌کنم. فکر می‌کنم که ناسیونالیسم سالم و غیرنژادپرستانه که بتواند در نهایت با صلح و احترام به دیگران به هستی خود ادامه دهد بسیار کمیاب است. با کلمه آریایی که واقعا و عملا کهیر می‌زنم.
تکرار می‌کنم؛ به کشورم عشق می‌ورزم، ‌معدود باری که کلمه نفرت از زبان من جاری شده باشد، همواره با نام صدام حسین و بعث عراق بوده؛ حزب ناسیونالیستی عراقی!
ایران برای من جدا از یک سرزمین، نوعی از مردم، نوعی از فرهنگ و زبان است که من به نوعی خود را متعلق به آن می‌دانم. با همه فضائل و کمی‌ها و کاستی‌ها!
وقتی کسی می‌گوید ما ایرانی هستیم، کشور حافظ‌ها، مولوی‌ها و فردوسی‌ها احساس غرور نمی‌کنم و وقتی کسی می‌گوید ما مردم،‌ ریاکار، مرده‌پرست، از زیر کار دررو و... هستیم، احساس حقارت به من دست نمی‌دهد. قبول کرده‌ام که کشورم مثل خودم دوشخصیتی است!
من حدود نیمی از زندگی‌ام را در کشورهای دیگر به سر برده‌ام، دورانی بسیار لذت‌بخش، ‌تأسف‌برانگیز و شکوفا. آنجاها را دوست داشتم، در آن رشد کردم و گاه حتی به آن حس تعلق هم داشتم. هنوز به تیم فوتبال آمریکایی «چهل‌ونه» سانفرانسیسکو علاقه دارم و شماره 16 جومانتانا کاپیتان آن تیم هنوز برای من عددی محترم است.
اما زمانی که در برکلی، سانفرانسیسکو یا در مادرید و برلین بودم، حس قوی جهت‌یابی جغرافیایی که در تهران دارم را نداشتم.
از دوران کودکی خانه ما نواحی قیطریه در دامنه کوه البرز بود. با یک فاصله مشخص از یکی از تپه‌های گلابدره. هر وقت که من گم می‌شدم، به کوه و به آن تپه نگاهی می‌انداختم. فاصله و موقعیت خودم را با آن تپه گلابدره می‌سنجیدم. به چپ، به راست، بالا یا پایین می‌رفتم و خانه خودم را پیدا می‌کردم. همان‌گونه که پرندگان لانه خود را پیدا می‌کنند. سنگی، درختی، چیزی را نشانه می‌کنند؛ با نشانه‌ها!
تپه‌های برکلی و سانفرانسیسکو با آنکه زیباتر بودند و مردم بی‌ریایی داشتند، حس جهت‌یابی من را تأمین نمی‌کردند. حتی در شهر «دنور» کلرادو که کوهی بلند و شبیه البرز دارد، من یک گمشده بودم.
جهت‌یابی فلسفی من هم تضعیف شده بود. در بیست‌واندی سال که آنجا زندگی می‌کردم و گرچه شادمانه رشد می‌کردم اما گویی پیر نمی‌شدم. 20ساله مانده بودم و پس از بازگشت به زیر کوه البرز روند پیرشدنم آغاز شد. تا امروز که روی خود تپه گلابدره زندگی می‌کنم؛ پیر همچون یک جوان.
اشتباه نکنید. جوان‌بودن عالی است، ولی پیرشدن چیز دیگری است. با پیرشدن زمان به دست می‌آید.
در دوران جوانی آنجا فقط یک ترس داشتم و آن اینکه در مکانی غیر از ایران خاک شوم. خیلی‌ها هم این‌طورند. قبل از مرگ به زادگاهشان برمی‌گردند یا ماهی‌های سالمون که همان‌جا که از تخم درآمده‌اند تخم می‌گذارند و آن به قیمت جانشان نیز تمام می‌شود.
گاهی از من می‌پرسند چرا برگشتی ایران و من فکر می‌کنم من نویسنده‌ام، بازیگرم، کارگردانم. مطمئنا نقش یک ایرانی را بهتر بازی می‌کنم تا نقش یک ایتالیایی، فرانسوی یا آفریقایی را؛ چه در ایران باشم چه در هالیوود یا در ایتالیا و... و مطمئنا به فارسی راحت‌تر می‌نويسم تا زبانی دیگر.
اما اینها به کنار، مگر مادر آدم با آدم شوخی دارد. مگر می‌توانی مادرت را به حال خود بگذاری. به‌خصوص که مادرت ایرانی باشد و بگویی من جز ایران هیچ جای دیگر نمی‌مانم.
در پایان اگر دوست دارید کلماتی شاعرانه از من بشنوید، می‌گویم: اهل شمیرانم، روزگارم بد نیست، خرده‌نانی دارم، ‌سر سوزن ذوقی.
به جز نوشتن نمایش‌نامه و گاه فیلم‌نامه، معمولا انگیزه‌ای برای به‌دست‌گرفتن قلم ندارم. مگر اینکه دوستی عزیز سؤالی کرده باشد. و این بار ایران!
من یک ایرانی هستم و ایران را دوست دارم، مادرم ایرانی بود و پدرم ایرانی، در ایران به دنیا آمدم و سال‌های کودکی و نوجوانی را در ایران گذراندم.
ایران را دوست دارم، همان‌گونه که جانوری یا پرنده‌ای در لانه و در منطقه خود احساس تعلق و آرامش می‌کند. اما این عشق آرمان‌گرایانه نیست و با ایسمی توأم نشده. برایش نه فریاد می‌زنم و نه شعاری، مگر آنکه به آن تجاوز شود که البته این غریزه هر موجودی است.
بله در نقاطی از مغزم می‌توانم به نام ناسیونالیسم احترام هم بگذارم، ‌اما معمولا با شنیدن این واژه حساسیت پیدا می‌کنم. فکر می‌کنم که ناسیونالیسم سالم و غیرنژادپرستانه که بتواند در نهایت با صلح و احترام به دیگران به هستی خود ادامه دهد بسیار کمیاب است. با کلمه آریایی که واقعا و عملا کهیر می‌زنم.
تکرار می‌کنم؛ به کشورم عشق می‌ورزم، ‌معدود باری که کلمه نفرت از زبان من جاری شده باشد، همواره با نام صدام حسین و بعث عراق بوده؛ حزب ناسیونالیستی عراقی!
ایران برای من جدا از یک سرزمین، نوعی از مردم، نوعی از فرهنگ و زبان است که من به نوعی خود را متعلق به آن می‌دانم. با همه فضائل و کمی‌ها و کاستی‌ها!
وقتی کسی می‌گوید ما ایرانی هستیم، کشور حافظ‌ها، مولوی‌ها و فردوسی‌ها احساس غرور نمی‌کنم و وقتی کسی می‌گوید ما مردم،‌ ریاکار، مرده‌پرست، از زیر کار دررو و... هستیم، احساس حقارت به من دست نمی‌دهد. قبول کرده‌ام که کشورم مثل خودم دوشخصیتی است!
من حدود نیمی از زندگی‌ام را در کشورهای دیگر به سر برده‌ام، دورانی بسیار لذت‌بخش، ‌تأسف‌برانگیز و شکوفا. آنجاها را دوست داشتم، در آن رشد کردم و گاه حتی به آن حس تعلق هم داشتم. هنوز به تیم فوتبال آمریکایی «چهل‌ونه» سانفرانسیسکو علاقه دارم و شماره 16 جومانتانا کاپیتان آن تیم هنوز برای من عددی محترم است.
اما زمانی که در برکلی، سانفرانسیسکو یا در مادرید و برلین بودم، حس قوی جهت‌یابی جغرافیایی که در تهران دارم را نداشتم.
از دوران کودکی خانه ما نواحی قیطریه در دامنه کوه البرز بود. با یک فاصله مشخص از یکی از تپه‌های گلابدره. هر وقت که من گم می‌شدم، به کوه و به آن تپه نگاهی می‌انداختم. فاصله و موقعیت خودم را با آن تپه گلابدره می‌سنجیدم. به چپ، به راست، بالا یا پایین می‌رفتم و خانه خودم را پیدا می‌کردم. همان‌گونه که پرندگان لانه خود را پیدا می‌کنند. سنگی، درختی، چیزی را نشانه می‌کنند؛ با نشانه‌ها!
تپه‌های برکلی و سانفرانسیسکو با آنکه زیباتر بودند و مردم بی‌ریایی داشتند، حس جهت‌یابی من را تأمین نمی‌کردند. حتی در شهر «دنور» کلرادو که کوهی بلند و شبیه البرز دارد، من یک گمشده بودم.
جهت‌یابی فلسفی من هم تضعیف شده بود. در بیست‌واندی سال که آنجا زندگی می‌کردم و گرچه شادمانه رشد می‌کردم اما گویی پیر نمی‌شدم. 20ساله مانده بودم و پس از بازگشت به زیر کوه البرز روند پیرشدنم آغاز شد. تا امروز که روی خود تپه گلابدره زندگی می‌کنم؛ پیر همچون یک جوان.
اشتباه نکنید. جوان‌بودن عالی است، ولی پیرشدن چیز دیگری است. با پیرشدن زمان به دست می‌آید.
در دوران جوانی آنجا فقط یک ترس داشتم و آن اینکه در مکانی غیر از ایران خاک شوم. خیلی‌ها هم این‌طورند. قبل از مرگ به زادگاهشان برمی‌گردند یا ماهی‌های سالمون که همان‌جا که از تخم درآمده‌اند تخم می‌گذارند و آن به قیمت جانشان نیز تمام می‌شود.
گاهی از من می‌پرسند چرا برگشتی ایران و من فکر می‌کنم من نویسنده‌ام، بازیگرم، کارگردانم. مطمئنا نقش یک ایرانی را بهتر بازی می‌کنم تا نقش یک ایتالیایی، فرانسوی یا آفریقایی را؛ چه در ایران باشم چه در هالیوود یا در ایتالیا و... و مطمئنا به فارسی راحت‌تر می‌نويسم تا زبانی دیگر.
اما اینها به کنار، مگر مادر آدم با آدم شوخی دارد. مگر می‌توانی مادرت را به حال خود بگذاری. به‌خصوص که مادرت ایرانی باشد و بگویی من جز ایران هیچ جای دیگر نمی‌مانم.
در پایان اگر دوست دارید کلماتی شاعرانه از من بشنوید، می‌گویم: اهل شمیرانم، روزگارم بد نیست، خرده‌نانی دارم، ‌سر سوزن ذوقی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.