یوسب بورل به جای موگرینی مینشیند وارث آخرین جرعه برجام
روحاله نخعی : با تأیید نهایی این هفته، سرانجام نشستن سیاست چپگرای اسپانیایی به جای فدریکا موگرینی قطعی شد تا از اواسط آبان، یوسب بورل به نمایندگی از اتحادیه اروپا در صحنه بینالمللی حضور داشته باشد. بورل جایگاه نماینده ارشد اتحادیه اروپا در روابط خارجی و سیاستهای امنیتی را در حالی تحویل میگیرد که مسئله ایران، یکی از پروندههای بسیار مهم روی میز کارش خواهد بود؛ پروندهای که در وضعیتی مبهم و پرچالش تحویل وزیر خارجه سابق اسپانیا میشود.
برجام، توافق مهمی که سلف بورل در کنار نمایندگانی از ایران، آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، چین و روسیه امضا کرده بود، حالا از نگاه بسیاری از ناظران فاصله چندانی با فروپاشی ندارد. بورل اگر نجات برجام را در برنامههای خود نداشته باشد، قطعا آمادگی برای شرایط بعد از برهمخوردن این توافق تاریخی را در فهرست خواهد داشت. دو ماه پیش از تحویل دستگاه دیپلماسی اتحادیه اروپا به بورل، ایران «گام سوم» روند کاهش تعهدات به توافق هستهای را اجرائی میکند؛ گامی که بدبینترها خارج از ایران آن را آخرین گام قبل از خروج میدانند و ایران تأکید میکند در تلاش برای نجات برجام برداشته میشود.
از برجام تا اینستکس
اتحادیه اروپا در دوران پیش از بورل، از سویی از ایران میخواهد روند کاهش تعهدات را متوقف کند و از سوی دیگر با درخواستهای ایران برای عمل به تعهدات برجامی برای توقف روند کاهش تعهدات مواجه است. مسئله اینستکس، در مرکز این گره قرار دارد. سازوکاری که بنا بود ابزار اتحادیه اروپا برای تعامل مالی با ایران خارج از محدوده تحریمهای آمریکا باشد، تا امروز کارایی نداشته است. توقع اصلی ایران از این سازوکار به تصریح بیژن زنگنه، وزیر نفت ایران، فروش نفت از این طریق است که نشانهای از برآوردهشدنش نیست. از طرف دیگر، اخبار هرازگاهی از پیوستن کشورها و شرکتها به آن، توقف ضربان قلب اینستکس را به تعویق میاندازد.
ماجرای نفتکشها
مسئله دیگری که بورل باید با آن مواجه شود، مسئله نفتکشها و خلیج فارس است. بریتانیا ابرنفتکش «گریس ۱» حامل نفت ایران را که در آبهای جبلالطارق توقیف کرده بود، هنوز در اختیار دارد و ایران نیز نفتکش بریتانیایی استنا ایمپرو را که در خلیج فارس توقیف شده است، هنوز در اختیار دارد. پیشنهاد آمریکا در زمینه تشکیل ائتلاف نظامی برای خلیج فارس که در دولت ترزا می در بریتانیا رد شده بود، در دولت بوریس جانسون جانشینش که بهتازگی کرسی نخستوزیری را در اختیار گرفته، پذیرفتهشده به نظر میرسد؛ اما دیگر قدرتهای اروپایی به آن اقبالی نشان ندادهاند. سرنوشت پیشنهاد وزیر خارجه سابق بریتانیا که ماه گذشته خواستار شکلگیری ائتلاف جداگانه اروپایی به همین منظور شده بود نیز نامشخص است.
مخالف ترامپ، منتقد بریتانیا، مدافع برجام
بورل درباره قدرتهای بزرگی مانند چین، روسیه و ایالات متحده گفته است: «ما در دنیای غولها زندگی میکنیم و اگر نجنبیم، بیش از پیش به حاشیه خواهیم رفت» و جایی دیگر نیز مرزها را «زخمهایی بر زمین» توصیف کرده است. «چپگرا» پرتکرارترین کلمه در توصیف بورل است که تلاشی برای پیشبینی موضع او در قبال سیاست خارجی نیز به نظر میرسد: او چپگراست، مثل جرمی کوربین از حزب کارگر بریتانیا. در قبال ایران، این نگاه پیشبینی میکند که او نسبت به همتایان راستگرایش به سمت ایران متمایل باشد.
سابقه موضعگیریهای او در قبال ایران، برجام و ترامپ نیز این احتمال را بالاتر میبرد. او زمانی که ایران کاهش تعهدها به برجام را کلید زد، از موضع ایران دفاع کرد و رفتار ترامپ در قبال این توافق را به نقد کشید. سال گذشته نیز با انتقاد از خروج آمریکا از برجام گفته بود: «مادرید تهدیدها علیه ایران را نمیپذیرد». بورل پیشتر نیز نقدهای تندی به ترامپ داشته است. او در مسائل مربوط به ونزوئلا نیز سیاست ترامپ را به نقد کشیده است.
نمود عمليترین رویکرد بورل نسبت به ایران را شاید در ماجرای نفتکشها باید جست؛ زمانی که بریتانیا نفتکش ایرانی را در آبهای جبلالطارق متوقف کرد، او از جایگاه وزیر خارجه اسپانیا بلافاصله اعلام کرد که این اقدام به خواست آمریکا انجام شده است؛ البته اقدام بریتانیا در این زمینه فقط علیه ایران به حساب نمیآمد. بریتانیا در حالی نفتکش گریس۱ را در آبهای جبلالطارق توقیف کرد که اسپانیا درباره مالکیت بر این آبها با بریتانیا اختلاف نظر دارد. البته در ادامه ماجرای نفتکش نیز احتمالا بر موضع بورل تأثیر خواهد گذاشت.
عاقبت کار، عقلانیت خواهد بود؟
در مجموع، به نظر میرسد حسن ظن ایرانی به تغییری که در ساختار اتحادیه اروپا رخ داده است، بیپایه نباشد. سوابق، مواضع و رویکردهای سیاسی بورل برایند مثبتی دارد. از سوی دیگر اما ممکن است اوضاع بغرنجتر از آن شده باشد که حتی کسی با موضع همدلانه با ایران هم بتواند قدمی به سوی نزدیکی روابط بردارد و ناچار شود فقط به دنبال محدودکردن خسارتها برود. باید منتظر ماند و دید پیشبینی بورل درباره روند افزایش تنشها تا چه حد تحقق مییابد: «به وضعیت برخورد نظامی نخواهیم رسید و سرانجام کار به عقلانیت ختم خواهد شد».
روحاله نخعی : با تأیید نهایی این هفته، سرانجام نشستن سیاست چپگرای اسپانیایی به جای فدریکا موگرینی قطعی شد تا از اواسط آبان، یوسب بورل به نمایندگی از اتحادیه اروپا در صحنه بینالمللی حضور داشته باشد. بورل جایگاه نماینده ارشد اتحادیه اروپا در روابط خارجی و سیاستهای امنیتی را در حالی تحویل میگیرد که مسئله ایران، یکی از پروندههای بسیار مهم روی میز کارش خواهد بود؛ پروندهای که در وضعیتی مبهم و پرچالش تحویل وزیر خارجه سابق اسپانیا میشود.
برجام، توافق مهمی که سلف بورل در کنار نمایندگانی از ایران، آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، چین و روسیه امضا کرده بود، حالا از نگاه بسیاری از ناظران فاصله چندانی با فروپاشی ندارد. بورل اگر نجات برجام را در برنامههای خود نداشته باشد، قطعا آمادگی برای شرایط بعد از برهمخوردن این توافق تاریخی را در فهرست خواهد داشت. دو ماه پیش از تحویل دستگاه دیپلماسی اتحادیه اروپا به بورل، ایران «گام سوم» روند کاهش تعهدات به توافق هستهای را اجرائی میکند؛ گامی که بدبینترها خارج از ایران آن را آخرین گام قبل از خروج میدانند و ایران تأکید میکند در تلاش برای نجات برجام برداشته میشود.
از برجام تا اینستکس
اتحادیه اروپا در دوران پیش از بورل، از سویی از ایران میخواهد روند کاهش تعهدات را متوقف کند و از سوی دیگر با درخواستهای ایران برای عمل به تعهدات برجامی برای توقف روند کاهش تعهدات مواجه است. مسئله اینستکس، در مرکز این گره قرار دارد. سازوکاری که بنا بود ابزار اتحادیه اروپا برای تعامل مالی با ایران خارج از محدوده تحریمهای آمریکا باشد، تا امروز کارایی نداشته است. توقع اصلی ایران از این سازوکار به تصریح بیژن زنگنه، وزیر نفت ایران، فروش نفت از این طریق است که نشانهای از برآوردهشدنش نیست. از طرف دیگر، اخبار هرازگاهی از پیوستن کشورها و شرکتها به آن، توقف ضربان قلب اینستکس را به تعویق میاندازد.
ماجرای نفتکشها
مسئله دیگری که بورل باید با آن مواجه شود، مسئله نفتکشها و خلیج فارس است. بریتانیا ابرنفتکش «گریس ۱» حامل نفت ایران را که در آبهای جبلالطارق توقیف کرده بود، هنوز در اختیار دارد و ایران نیز نفتکش بریتانیایی استنا ایمپرو را که در خلیج فارس توقیف شده است، هنوز در اختیار دارد. پیشنهاد آمریکا در زمینه تشکیل ائتلاف نظامی برای خلیج فارس که در دولت ترزا می در بریتانیا رد شده بود، در دولت بوریس جانسون جانشینش که بهتازگی کرسی نخستوزیری را در اختیار گرفته، پذیرفتهشده به نظر میرسد؛ اما دیگر قدرتهای اروپایی به آن اقبالی نشان ندادهاند. سرنوشت پیشنهاد وزیر خارجه سابق بریتانیا که ماه گذشته خواستار شکلگیری ائتلاف جداگانه اروپایی به همین منظور شده بود نیز نامشخص است.
مخالف ترامپ، منتقد بریتانیا، مدافع برجام
بورل درباره قدرتهای بزرگی مانند چین، روسیه و ایالات متحده گفته است: «ما در دنیای غولها زندگی میکنیم و اگر نجنبیم، بیش از پیش به حاشیه خواهیم رفت» و جایی دیگر نیز مرزها را «زخمهایی بر زمین» توصیف کرده است. «چپگرا» پرتکرارترین کلمه در توصیف بورل است که تلاشی برای پیشبینی موضع او در قبال سیاست خارجی نیز به نظر میرسد: او چپگراست، مثل جرمی کوربین از حزب کارگر بریتانیا. در قبال ایران، این نگاه پیشبینی میکند که او نسبت به همتایان راستگرایش به سمت ایران متمایل باشد.
سابقه موضعگیریهای او در قبال ایران، برجام و ترامپ نیز این احتمال را بالاتر میبرد. او زمانی که ایران کاهش تعهدها به برجام را کلید زد، از موضع ایران دفاع کرد و رفتار ترامپ در قبال این توافق را به نقد کشید. سال گذشته نیز با انتقاد از خروج آمریکا از برجام گفته بود: «مادرید تهدیدها علیه ایران را نمیپذیرد». بورل پیشتر نیز نقدهای تندی به ترامپ داشته است. او در مسائل مربوط به ونزوئلا نیز سیاست ترامپ را به نقد کشیده است.
نمود عمليترین رویکرد بورل نسبت به ایران را شاید در ماجرای نفتکشها باید جست؛ زمانی که بریتانیا نفتکش ایرانی را در آبهای جبلالطارق متوقف کرد، او از جایگاه وزیر خارجه اسپانیا بلافاصله اعلام کرد که این اقدام به خواست آمریکا انجام شده است؛ البته اقدام بریتانیا در این زمینه فقط علیه ایران به حساب نمیآمد. بریتانیا در حالی نفتکش گریس۱ را در آبهای جبلالطارق توقیف کرد که اسپانیا درباره مالکیت بر این آبها با بریتانیا اختلاف نظر دارد. البته در ادامه ماجرای نفتکش نیز احتمالا بر موضع بورل تأثیر خواهد گذاشت.
عاقبت کار، عقلانیت خواهد بود؟
در مجموع، به نظر میرسد حسن ظن ایرانی به تغییری که در ساختار اتحادیه اروپا رخ داده است، بیپایه نباشد. سوابق، مواضع و رویکردهای سیاسی بورل برایند مثبتی دارد. از سوی دیگر اما ممکن است اوضاع بغرنجتر از آن شده باشد که حتی کسی با موضع همدلانه با ایران هم بتواند قدمی به سوی نزدیکی روابط بردارد و ناچار شود فقط به دنبال محدودکردن خسارتها برود. باید منتظر ماند و دید پیشبینی بورل درباره روند افزایش تنشها تا چه حد تحقق مییابد: «به وضعیت برخورد نظامی نخواهیم رسید و سرانجام کار به عقلانیت ختم خواهد شد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.