|

آنارشي محض

شرق: ‌«اين كتاب را براي خودم نوشتم، و حتي از اين هم مطمئن نيستم. اين نوشته‌ها تا مدت‌ها صفحاتي آشفته بودند كه بازخواني مي‌كردم و شايد هم دستي تويشان مي‌بردم، مطمئن از اين‌كه وقت تنگ است. اما وقت براي چه؟ درست نمي‌دانم. من اين كتاب را براي ارواح نوشتم كه تنها همراهان زمان‌اند؛ چراكه بيرون زمان ايستاده‌اند. پس از بازخواني نهايي (همين الان)، حالا مي‌فهمم فقط زمان نيست كه اهميت دارد، زمان يگانه منبع هراس نيست. خوشي هم چه بسا هراس‌انگيز باشد، و شهامت هم». اين سطور را روبرتو بولانيو در آغاز كتاب «آنت ورپ» نوشته است.
«آنت ورپ» رماني كوتاه و قطعه‌قطعه است كه از پنجاه‌وشش بخش يا قطعه تشكيل شده و بولانيو در اين كتابش موضوعات مختلفي نظير عشق، جنايت و شعر را در روايتي غيرخطي به هم آميخته است. «آنت‌ ورپ» چند سال پيش با ترجمه محمد حياتي در نشر شورآفرين به چاپ رسيده بود و به‌تازگي نيز نشر نيماژ آن را منتشر كرده است. در ابتداي اين كتاب، مقدمه‌اي از ناتاشا ويمر به چاپ رسيده كه در آن به زندگي و آثار بولانيو پرداخته شده است.
بولانيو كه در ايران چهره شناخته‌شده‌اي به شمار مي‌رود و تاكنون چندين اثر او به فارسي ترجمه شده‌اند، در سال 1953 در سانتياگوي شيلي متولد شد و دوران كودكي‌اش را در چند شهر دورافتاده شيلي گذراند. بولانيو در جواني بيش از داستان شيفته شعر بود و هرچند كه بعدها به واسطه داستان‌ها و رمان‌هايش به شهرتي جهاني رسيد اما هيچ‌گاه از علاقه‌اش به شعر كاسته نشد. ناتاشا ويمر در بخشي از مقاله‌اش درباره اين علاقه بولانيو مي‌نويسد: «بولانيو در كنار آثار پارا، آثار شاعران آوانگارد قرن بيستم امريكاي لاتين را هم مي‌خواند. سزار وايه‌خو، لوپز ولارده و اوليويريو ژيروندو، همه نزد او شاعران مهمي بودند. همين‌طور سمبوليست‌هاي فرانسوي. بعدها ادعا كرد كه دست‌كم ده نسخه متفاوت از گل‌هاي شر بودلر دارد. به آن دسته از نويسنده‌هايي كه دغدغه فرم داشتند علاقه شديدي داشت، به آن بيگانه بودلري كه در مقايسه با اعضاي فرهنگستان، انسجامي موشكافانه‌تر و كلاسيك‌تر نشان مي‌داد. عشق به انسجام او را به طرف آلفونسو ره‌يس، منتقد مكزيكي و محققي كلاسيك، به طرف بورخس، كورتاسار (تنها نويسنده دوران شكوفايي كه بولانيو به او احساس دين مي‌كرد) و بيويي كاسارس، داستان‌نويس آرژانتيني كشاند».
بولانيو نيز مانند بسياري از نويسندگان، شاعران و روشنفكران آمريكاي لاتين با سياست درگير بود اگرچه به قول ويمر اين نكته شايد براي دنياي انگليسي‌زبان عجيب به نظر برسد: «براي دنياي انگليسي‌زبان سخت است درك‌كردن اين نكته كه ادبيات و سياست راديكال چقدر درهم تنيده‌اند. در قسمت اعظم قرن بيست، نويسنده‌بودن مساوي بود با انقلابي‌بودن يا مرتجع‌بودن. نويسنده‌هايي كه در دنياي انگليسي‌زبان به راحتي به عنوان رمان‌نويس‌هاي بزرگ شناخته مي‌شوند، در وطن خود شخصيت‌هايي پيچيده‌اند: نرودا كه دوران جنگ داخلي اسپانيا، به خاطر كشته‌شدن دوستش فدريكو گارسيا لوركا به فعاليت سياسي رو آورد، طرفدار دوآتشه استالين شد. دوست نزديك نرودا، شاعر و مقاله‌نويس مكزيكي، اكتاويو پاز، نوشت كه نرودا و ديگر كمونيست‌ها با نيت پاك شروع كردند، ولي... خود را گرفتارآمده در مشتي دروغ و كذب و فريب و شهادت‌هاي دروغين ديدند و بالاخره روح خود را فروختند. بارگاس يوسا و گارسيا ماركز به قول خودشان درگير دعوايي شخصي شدند، دعوايي كه حمايت قاطع ماركز از كاسترو در آتشش دميده بود».
در «آنت ورپ»، قتلي رخ داده و نگهبان شب مظنون به قتل است. بخش‌هاي مختلف كتاب كه هر يك نامي جداگانه دارند همچون تكه‌هاي مختلف خاطرات پيش‌روي خواننده قرار مي‌گيرند و او را با خود به جاهاي مختلف مي‌كشانند. در بخشي از كتاب مي‌خوانيم: «اينك او، يا نيمي از او، بر فراز موجي مي‌ايستد. موج سفيد است. سوار قطاري شده كه مسير را اشتباهي مي‌رود. در كوپه، تك‌وتنها است، پرده‌ها كشيده‌اند، و غروب چسبيده به شيشه كثيف. رنگ‌هاي تند و تاريك و سير، بر سرتاسر صندلي‌هاي چرمي سياه به اهتزاز درمي‌آيند. چنان فضاي ساكتي ترتيب داده‌ايم تا بتواند يك‌جورهايي كار كند. سيگاري مي‌گيراند. جعبه كبريت، قهوه‌اي تيره است. روي در جعبه، نقش يك شش‌ضلعي ديده مي‌شود كه از چند چوب كبريت ساخته شده. ماركش بازي با چوب كبريت است و عدد 2 در گوشه چپ بالا معلوم مي‌‌كند كه اين دومين بازي متوالي است. اسم بازي فرار سه‌جانبه بزرگ است. حالا نگاهش روي شيئي رنگ‌باخته ثابت مي‌ماند. پس از مدتي درمي‌يابد كه مربعي است در حال فروپاشي. در ابتدا به نظرش رسيد كه پرده‌اي بدل مي‌شود به موجي سفيد، واژه‌هاي سفيد و شيشه‌هايي كه سفيدي كور و ابدي، جاي شفافيت‌شان را مي‌گيرد».

شرق: ‌«اين كتاب را براي خودم نوشتم، و حتي از اين هم مطمئن نيستم. اين نوشته‌ها تا مدت‌ها صفحاتي آشفته بودند كه بازخواني مي‌كردم و شايد هم دستي تويشان مي‌بردم، مطمئن از اين‌كه وقت تنگ است. اما وقت براي چه؟ درست نمي‌دانم. من اين كتاب را براي ارواح نوشتم كه تنها همراهان زمان‌اند؛ چراكه بيرون زمان ايستاده‌اند. پس از بازخواني نهايي (همين الان)، حالا مي‌فهمم فقط زمان نيست كه اهميت دارد، زمان يگانه منبع هراس نيست. خوشي هم چه بسا هراس‌انگيز باشد، و شهامت هم». اين سطور را روبرتو بولانيو در آغاز كتاب «آنت ورپ» نوشته است.
«آنت ورپ» رماني كوتاه و قطعه‌قطعه است كه از پنجاه‌وشش بخش يا قطعه تشكيل شده و بولانيو در اين كتابش موضوعات مختلفي نظير عشق، جنايت و شعر را در روايتي غيرخطي به هم آميخته است. «آنت‌ ورپ» چند سال پيش با ترجمه محمد حياتي در نشر شورآفرين به چاپ رسيده بود و به‌تازگي نيز نشر نيماژ آن را منتشر كرده است. در ابتداي اين كتاب، مقدمه‌اي از ناتاشا ويمر به چاپ رسيده كه در آن به زندگي و آثار بولانيو پرداخته شده است.
بولانيو كه در ايران چهره شناخته‌شده‌اي به شمار مي‌رود و تاكنون چندين اثر او به فارسي ترجمه شده‌اند، در سال 1953 در سانتياگوي شيلي متولد شد و دوران كودكي‌اش را در چند شهر دورافتاده شيلي گذراند. بولانيو در جواني بيش از داستان شيفته شعر بود و هرچند كه بعدها به واسطه داستان‌ها و رمان‌هايش به شهرتي جهاني رسيد اما هيچ‌گاه از علاقه‌اش به شعر كاسته نشد. ناتاشا ويمر در بخشي از مقاله‌اش درباره اين علاقه بولانيو مي‌نويسد: «بولانيو در كنار آثار پارا، آثار شاعران آوانگارد قرن بيستم امريكاي لاتين را هم مي‌خواند. سزار وايه‌خو، لوپز ولارده و اوليويريو ژيروندو، همه نزد او شاعران مهمي بودند. همين‌طور سمبوليست‌هاي فرانسوي. بعدها ادعا كرد كه دست‌كم ده نسخه متفاوت از گل‌هاي شر بودلر دارد. به آن دسته از نويسنده‌هايي كه دغدغه فرم داشتند علاقه شديدي داشت، به آن بيگانه بودلري كه در مقايسه با اعضاي فرهنگستان، انسجامي موشكافانه‌تر و كلاسيك‌تر نشان مي‌داد. عشق به انسجام او را به طرف آلفونسو ره‌يس، منتقد مكزيكي و محققي كلاسيك، به طرف بورخس، كورتاسار (تنها نويسنده دوران شكوفايي كه بولانيو به او احساس دين مي‌كرد) و بيويي كاسارس، داستان‌نويس آرژانتيني كشاند».
بولانيو نيز مانند بسياري از نويسندگان، شاعران و روشنفكران آمريكاي لاتين با سياست درگير بود اگرچه به قول ويمر اين نكته شايد براي دنياي انگليسي‌زبان عجيب به نظر برسد: «براي دنياي انگليسي‌زبان سخت است درك‌كردن اين نكته كه ادبيات و سياست راديكال چقدر درهم تنيده‌اند. در قسمت اعظم قرن بيست، نويسنده‌بودن مساوي بود با انقلابي‌بودن يا مرتجع‌بودن. نويسنده‌هايي كه در دنياي انگليسي‌زبان به راحتي به عنوان رمان‌نويس‌هاي بزرگ شناخته مي‌شوند، در وطن خود شخصيت‌هايي پيچيده‌اند: نرودا كه دوران جنگ داخلي اسپانيا، به خاطر كشته‌شدن دوستش فدريكو گارسيا لوركا به فعاليت سياسي رو آورد، طرفدار دوآتشه استالين شد. دوست نزديك نرودا، شاعر و مقاله‌نويس مكزيكي، اكتاويو پاز، نوشت كه نرودا و ديگر كمونيست‌ها با نيت پاك شروع كردند، ولي... خود را گرفتارآمده در مشتي دروغ و كذب و فريب و شهادت‌هاي دروغين ديدند و بالاخره روح خود را فروختند. بارگاس يوسا و گارسيا ماركز به قول خودشان درگير دعوايي شخصي شدند، دعوايي كه حمايت قاطع ماركز از كاسترو در آتشش دميده بود».
در «آنت ورپ»، قتلي رخ داده و نگهبان شب مظنون به قتل است. بخش‌هاي مختلف كتاب كه هر يك نامي جداگانه دارند همچون تكه‌هاي مختلف خاطرات پيش‌روي خواننده قرار مي‌گيرند و او را با خود به جاهاي مختلف مي‌كشانند. در بخشي از كتاب مي‌خوانيم: «اينك او، يا نيمي از او، بر فراز موجي مي‌ايستد. موج سفيد است. سوار قطاري شده كه مسير را اشتباهي مي‌رود. در كوپه، تك‌وتنها است، پرده‌ها كشيده‌اند، و غروب چسبيده به شيشه كثيف. رنگ‌هاي تند و تاريك و سير، بر سرتاسر صندلي‌هاي چرمي سياه به اهتزاز درمي‌آيند. چنان فضاي ساكتي ترتيب داده‌ايم تا بتواند يك‌جورهايي كار كند. سيگاري مي‌گيراند. جعبه كبريت، قهوه‌اي تيره است. روي در جعبه، نقش يك شش‌ضلعي ديده مي‌شود كه از چند چوب كبريت ساخته شده. ماركش بازي با چوب كبريت است و عدد 2 در گوشه چپ بالا معلوم مي‌‌كند كه اين دومين بازي متوالي است. اسم بازي فرار سه‌جانبه بزرگ است. حالا نگاهش روي شيئي رنگ‌باخته ثابت مي‌ماند. پس از مدتي درمي‌يابد كه مربعي است در حال فروپاشي. در ابتدا به نظرش رسيد كه پرده‌اي بدل مي‌شود به موجي سفيد، واژه‌هاي سفيد و شيشه‌هايي كه سفيدي كور و ابدي، جاي شفافيت‌شان را مي‌گيرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.