گفتوگو با عباس صفاري به مناسبت انتشار مجموعه شعر «پشيمانم كن»
راهرفتن روي طناب
پيام حيدرقزويني
«پشيمانم كن» عنوان تازهترين مجموعه شعر عباس صفاري است كه مدتي پيش در نشر چشمه منتشر شد. اين مجموعه شامل شعرهاي چند سال اخير صفاري است و مختصات كلي جهان شعري او در اين مجموعه ديده ميشود. زبان شعرهاي صفاري در اين مجموعه در ادامه زباني است كه در دفترهاي «كبريت خيس»، «خنده در برف» و «مثل جوهر در آب» وجود داشت هرچند كه ميتوان گفت در اين مجموعه او بيش از پيش به سمت ساختار نثر حركت كرده است. فقدان و حزني آميخته با حسرت از جمله مضامين تكرارشونده شعرهاي «پشيمانم كن» است و مرگ نيز در تعدادي از شعرهاي كتاب حضوري پررنگ دارد. به مناسبت انتشار مجموعه شعر «پشيمانم كن» با عباس صفاري درباره شعرهاي اين مجموعه گفتوگو كردهايم. صفاري در جايي از اين گفتوگو درباره تمايز زبان شعر و نثر ميگويد: «بسیاری از اسباب و ادوات رایج در شعر را میتوان در نثر نو و کهن فارسی هم دید. از ایماژ و استعاره بگیرید تا قوافی درونی و حتا ایجاز که از ویژگیهای مهم شعر است. بیهقی در تاریخ چندجلدیاش که روزانه آن را مینوشته از نثر فشردهای با جملات کوتاه و قاطع، حتا در حد سه کلمه استفاده میکند که پیش از او مورد مصرف چندانی در نثر پُرتکلف رایج نداشته است. با این تفاصیل و به باور من آنچه میماند حس و اندیشه شاعرانه است که شعر را از نثر متمایز میکند. البته ما در دوران معاصر بحث نظم و نثر را هم داشتهایم که بر مبنای آن میتوان بخش عمدهای از شعر کلاسیکمان را نثر موزون و مقفّا محسوب کرد که داستان دیگری است.»
شعرهايي كه در مجموعه شعر «پشيمانم كن» به چاپ رسيدهاند مربوط به چه سالهايي هستند و آيا اينها تمام شعرهاي اين بازه زماني هستند يا برخي از شعرها را به دلايلي بيرون گذاشتهايد؟
تمامی اشعار این مجموعه به غیر از یک مورد در فاصله سالهای 1392 تا 1396 سروده شدهاند. در مجموعههايی که پیش از این کتاب منتشر کردهام فاصله زمانی سرودن اشعار در شناسنامه کتاب قید شده است. در مورد این مجموعه اما فراموش کردم آن را ضمیمه کنم. چندتايی شعر را نیز که در همین محدوده زمانی سروده شده بود کنار گذاشتم. تعدادی از آنها نیاز به تعمیرات و بازنویسی داشت، تعدادی نیز تازه از تنور در آمده و لازم بود قضاوت در مورد انتشارشان را به وقت دیگری موکول کنم.
زباني كه در شعرهاي كتاب تازهتان وجود دارد ميتوان كموبيش تداوم همان زباني دانست كه در «كبريت خيس»، «خنده در برف» و «مثل جوهر در آب» هم وجود داشت اما به نظر ميرسد كه در اين مجموعه بيش از قبل به سمت ساختار نثر حركت كردهايد. اينطور نيست؟
یکی دو نفر دیگر نیز به این موضوع اشاره کردهاند. من اما هیچ تصمیم از پیش اندیشیدهای برای این کار نداشتم. روی همرفته فکر میکنم به استثنای دو مجموعهای که در غرب منتشر کردهام همه این مجموعهها از نظر زبانی زیر چتر واحدی که نزدیک به زبان طبیعی و محاوره باشد قرار میگیرند. استفاده از زبان محاوره مثل راهرفتن روی طناب است. خطر لغزش به سمت نثر همواره آن را تهدید میکند. من با آگاهی از حضور مداوم این خطر است که قلم بر کاغذ میگذارم. شاید تجربه انتشار سه چهار مجموعه در این زبان سبب شده است که ترسم قدری ریخته و به طرزی ناخودآگاه ریسک کردهام. کاری که برای طراوت و سلامت شعر ضروری و مهم است.
بهطور كلي وجه تمايز اصلي زبان شعري را با نثر در چه ميدانيد و نظرتان درباره شعر منثور چيست؟
بسیاری از اسباب و ادوات رایج در شعر را میتوان در نثر نو و کهن فارسی هم دید. از ایماژ و استعاره بگیرید تا قوافی درونی و حتا ایجاز که از ویژگیهای مهم شعر است. بیهقی در تاریخ چند جلدیاش که روزانه آن را مینوشته از نثر فشردهای با جملات کوتاه و قاطع، حتا در حد سه کلمه استفاده میکند که پیش از او مورد مصرف چندانی در نثر پُرتکلف رایج نداشته است. با این تفاصیل و به باور من آنچه میماند حس و اندیشه شاعرانه است که شعر را از نثر متمایز میکند. البته ما در دوران معاصر بحث نظم و نثر را هم داشتهایم که بر مبنای آن میتوان بخش عمدهای از شعر کلاسیکمان را نثر موزون و مقفّا محسوب کرد که داستان دیگری است.
در شعرهاي كتاب «پشيمانم كن» به لحاظ دورنمايه و مضمون چند ويژگي مشترك ديده ميشود كه يكي از آنها حضور مرگ در بسياري از شعرها است. چرا مرگ در شعرهاي اين مجموعه با اين قطعيت حضور دارد؟
فرهنگ و ذهنیت ایرانی قرنهاست که با مرگ تعارف دارد و حاضر نیست آن را به عنوان امری عادی و لازم بپذیرد و قبول کند که زیبايی زندگی در موقتیبودن آن است. تردیدی نیست که آدمی همواره تلاش میکند مرگ را با ترفندهای مختلف به تأخیر بیندازد. به تأخیرانداختن اما فرق دارد با انکار و موکولکردنش به روز مبادا. روز مبادا در فرهنگ ما روزی است که آرزو میکنیم هرگز از راه نرسد. روز مبادا یعنی جاودانگی. ما اگر با فرزندانمان به همان سهولتی که در مورد تولد، بلوغ، ازدواج و دیگر مسائل عمده زندگی حرف میزنیم، با مقوله مرگ نیز برخورد مشابهی داشتیم و به فرض در پاسخ کودک خردسال و کنجکاوی که میپرسد «من کی میمیرم» با جملات ترسناک زبانت را گاز بگیر و خدانکنه و دشمنت بمیرد پاسخ نمیدادیم آنوقت حضور مرگ در یک فیلم یا کتاب و نمایشنامه اینقدر به چشم نمیآمد. مرگ همانقدر طبیعی است که عشق. با این تفاوت که عشق همواره در شعر و ادب ما وجود داشته و مرگ غالبا غایب بوده است. پرداختن به مرگ در سرودههای من اما امر تازهای نیست.
در مطلع ترانه «اسیر شب» که پنجاه سال پیش آن را نوشتهام مردی دارد زیر یک دیوار بلند جان میکند و در ترجیعبند ترانه «حباب»، آرزویم مردن و رهاشدن است. آن ترانهها حاصل نوعی بدبینی سیاه و سطحی جوانسالی بود که به مرور زمان از بین رفته و جایش را نوعی جبر قابل تحمل پر کرده است. حال اگر در این مجموعه نسبت به کتابهای پیشین بیشتر به مرگ پرداختهام، احتمالا ناشی از آن است که به آن نزدیکتر شدهام. این را نیز بگویم که اندیشه مرگ و پرداختن به مرگ با افکار ناشی از افسردگی و مرگطلبی تفاوت دارد. به گمان من اکثر افرادی که دست به خودکشی میزنند اگر شناخت بیشتری از مرگ داشتند، منصرف میشدند یا آن را به تأخیر میانداختند. نخستین کتابی که درباره مرگ نوشته شده کتاب «مردگان فراعنه» است. کتابی که عنوانش میتوانست «چگونه سعادتمند شوید» باشد.
يكي ديگر از مضامين تكرارشونده شعرهاي اين مجموعه نوعي فقدان و حزني است كه گاه آميخته به حسرت است و اين نيز به وضوح در چند شعر مجموعه ديده ميشود. اين فقدان و حزن كه كمتر در شعرهاي قبليتان ديده ميشد ناشي از چيست؟
اشتباهات جبرانناپذیر و امکانات ازدسترفته بخشی از آن است. کارهای سرنوشتسازی که میتوانستی به سهولت انجام بدهی و ندادهای. فرصتهای مهمی که با سهلانگاری از دست رفتهاند. اوقاتی را که به تنبلی و بطالت گذراندهای و اینهمه را با این خیال باطل که وقت پرداختن و جبران آنها را خواهی داشت و حالا به جايی رسیدهای که چشمانداز و پانورامای پیشرویت روزبهروز تنگتر میشود. آدمهايی که میشناختی یا به دنیای سایهها رفته یا در چهارگوشه دنیا پراکنده شدهاند. روستاهايی که عطر خاکشان در مشامت هنوز باقی مانده است، خالی از سکنه شده و شهری را که دوست میداشتی، دیگر نمیشناسی. پنداری در غیاب تو غولهای حضرت سلیمان شبانه آن را از ریشه درآورده و شهر دیگری به جایش کاشتهاند. سیر حوادث و رویدادهای این قرن در عرصه جهانی نیز تصویر مخدوش و هرازگاه دلهرهآوری از آینده رسم میکنند که به نوبه خود میتواند حزنآور و ناراحتکننده باشد.
در شعرهاي شما بهطوركلي نوعي ديالوگ ميان گذشته و اكنون وجود دارد و اين ديالوگ گاه در توجه به متون كهن و افسانهها و تاريخ شكل گرفته و گاهي هم با آوردن گذشته به اكنون اتفاق افتاده است. آيا اين اتفاق به شكل ناخودآگاه در شعر شما رخ ميدهد؟
درباره عنوان بعضی از اشعار که لحن آرکايیکی دارند، آگاهانه بوده است. درمورد استفاده از ترکیبهای رایج در شعر کهن و استفاده مجدد از آنها نیز با تصمیم قبلی بوده است؛ اما هنگام نوشتن شعر از آنجا که راه ورودشان را قبلا هموار کردهام به طرز ناخودآگاه اتفاق افتاده است؛ برای مثال شعر «خاطرات یک نظرباز» شرح سیر و سفرهای عاشقانه یک شاعر فارسیزبان است در طول تاریخ. شاعری که ناکام از شهری به شهر دیگر میرود و تنها نصیبش از هر عشق «نظربازی» است و نگاهی دلبرانه از جانب «ساقی شمشاد قد میخانهای در نیشابور» و «رهگذر ماهمنظر کوچهای در سمرقند». استفاده از این ترکیبهای کهن در جملاتی را که بوی تاریخ میدهند، مضمون شعر طلبیده است، به همین جهت حضورشان در این شعر از نظر خودم منطقی است و توی ذوق نمیزند.
علاقه به اسطورهها و تاريخ همواره در شعرهاي شما وجود داشته و در اين مجموعه نيز به كرات رد اين علاقه ديده ميشود. اين ويژگي را حتي در عناوين شعرهايتان هم ميتوان مشاهده كرد. آيا توجه به تاريخ و اسطورههاي تاريخي ناشي از علاقه شخصي شما به تاريخ است؟
من متأسفانه تاریخ را خیلی دیر کشف کردم و حوالی میانسالی بود که خواننده تاریخ شدم. پیش از آن غالبا یک واسطه من را به سمت تاریخ کشانده است؛ مثلا رفتهام بلوچستان خدمت کنم، کنجکاو گذشته و تاریخ آنجا شدهام یا به این دلیل که یزدی هستم در کتابهای تاریخی دنبال یزد میگشتم؛ اما اسطوره حکایت دیگری است. اسطوره به ادبیات بیشتر نزدیک است تا تاریخ. اسطوره چهره آرمانی تاریخ است که از آمال و آرزوهای تمدنها سرچشمه گرفته است. اسطوره تاریخ روح و روان ساکنان این کره خاکی است. اگر در تاریخ خون شخصیتی به ناحق ریخته شود، اسطوره پا پیش میگذارد و او را جاودانه میکند. در پاسخ به سؤال شما باید بگویم که علاقه شخصی به مقولهای خودبهخود راه ورود آن را به شعر یا هر هنر دیگری باز نمیکند. بسیاری از شعرا به سینما علاقه دارند، اما هیچ نشانهای از شگردهای سینمايی در شعرشان نیست. آنچه حائز اهمیت است، نحوه استفاده طبیعی و غیرتصنعی از تاریخ یا اسطوره است. من هرجا که لازم بوده یا مناسبتی داشته به آن جواز عبور دادهام. اگر هم در خوانشهای بعدی حس کردهام که مزاحم و میهمان ناخوانده است، حذفش کردهام.
در شعر «قواعد بازي» با طنزي پنهان صحبت از «بازي آوانگارد و پرهيجاني» شده كه بهنوعي اين بازي در برخي شعرهاي شما ديده ميشود. بازياي كه در آن از كلمات يا تعابيري استفاده ميشود كه روزگاري«گل سرسبد قصايد بودهاند و ملكه ذهن رودكي و منوچهري» اما در متون امروزي ديگر جايي ندارند و البته شاعر ميخواهد «مربيوار» هواي همه آنها را داشته باشد. اگرچه شما ميكوشيد از امكانات زبان محاوره استفاده كنيد اما ابايي هم نداريد كه از تعابير يا كلماتي قديمي كه جايي در زبان امروز ندارند استفاده كنيد و نمونههاي زيادي ميتوان نام برد كه در آنها اين كلمات را به شعرتان راه دادهايد. با چه تمهيدي ميتوان ميان زبان محاوره و زبان متون قديمي ارتباطي طبيعي برقرار كرد كه شعر شكلي تصنعي به خود نگيرد؟
به گمانم در پاسخ به سؤال قبلی شما به بعضی از جوانب این موضوع پرداختهام. هیجان این بازی برای من در این است که غیرقابل پیشبینی است. تلاشی است برای زندهکردن کلیشههای منسوخشده. شمع هنوز بر سر میز شام عشاق خودنمايی میکند و شبپرّهها کماکان در اطراف منابع نور میگردند و مونولوگ ابدی پرندگان با گُل و گیاه همچنان ادامه دارد. هرکدام از این کلمات که بخواهد وارد شعر بشود، قدمش همواره روی چشم شاعر بوده است؛ اما در عصر حاضر اگر شمع و گل و پروانه و بلبل بخواهند دست در دست هم به درِ خانه شاعر بیایند، در به رویشان باز نخواهد شد؛ اما من دلم میخواهد قبل از آنکه پاسخ رد به آنها بدهم، از لای در نگاهی به سر و وضعشان بیندازم. شاید بشود یک بازی جدید و آوانگارد با آنها کرد. سنگ مفت است و گنجشک مفت. خب اگر این واژههای پرافاده امروزی نخواستند با آنها بازی کنند، برشان میگردانم.
در استفاده از زبان محاوره در شعر چه الگوهايي را مدنظر داشتهايد و مثلا آيا شعرهاي فروغ فرخزاد ميتواند نمونه خوبي از اين موضوع باشد؟ به نظرتان زبان محاوره چه امكاناتي پيشروي شعر ميگشايد و تا كجا ميتواند در شعر استفاده شود و با چه تمهيدي بايد از زبان محاوره استفاده كرد تا به شعر آسيبي وارد نشود؟ مثلا آيا موافق استفاده از زبان شكسته در شعر هستيد؟
بیتردید فروغ فرخزاد در تعدادی از اشعارش بهترین الگوی زبان محاوره است. از زمان توصیه نیما برای استفاده از زبان طبیعی خیلیها تلاش کردند زبان محاوره را وارد شعر کنند؛ اما به گمان من نحوه استفاده و فرمول آن را فروغ کشف کرد. در شعرهای مدنظر جملات فروغ بیهیچ کموکاستی همان جملاتی است که در زبان محاوره به کار میرود. با این تفاوت که در زبان محاوره کلمات شکسته ادا میشوند. ما این ویژگی را نه در اشعار شاملو میبینیم، نه در شعر اخوان، نه حتی در شعر سهراب سپهری که از زبان محاوره سود زیادی برده است. درباره کاربرد زبان محاوره من فکر نمیکنم حدومرزی وجود داشته باشد و به فرض در ارائه مضمون بغرنجی کم بیاورد. یادمان باشد که زبان محاوره مکتوب از نظر دامنه واژگانش فقط محدود به کلماتی نمیشود که مردم به صورت روزمره از آن استفاده میکنند. شاید اخبار رادیو و تلویزیون مثال خوبی برای درک این موضوع باشد. در زبان خبر با وجود اینکه روی سخن گوینده با مردم عادی است؛ اما دامنه واژگانی که از آن استفاده میکند، فراتر از واژههای رایج و روزمره است.
درباره استفاده از زبان شکسته من نظر مثبتی به آن ندارم. به گمانم جدیت را از شعر میگیرد. یکی از دلایلی که اخبار رادیو و تلویزیون از این زبان استفاده نمیکند، همین صدمهای است که به مضامین جدی میزند. این زبان رویهمرفته کارنامه درخشانی در شعر معاصر ندارد، هم فروغ از آن استفاده کرده و هم شاملو و اخوان و چندین شاعر دیگر. هیچكدام هم نتوانستهاند شعر موفقی با این زبان بنویسند. ناگفته نماند که زبان بهکاررفته در «قصه دختران ننه دریا» و «پریا»ی شاملو با وجود شکستگی واژگان، زبان فولکلوریک و قصه موزون است که با زبان شکسته محاوره تفاوتهای بنیادی دارد.
گرچه شعرهاي شما اغلب به طور مستقيم مضموني اجتماعي ندارند؛ اما در برخي شعرها ازجمله در شعر «مثل گلي به گلدانش» ميتوان اين ويژگي را ديد. به نظرتان چگونه ميتوان شعري اجتماعي نوشت كه دچار تاريخ انقضا نباشد؟
بستگی به مضمون شعر دارد. بخشی از مسائل و مشکلات بشر دائمی است و شامل مرور زمان نمیشود. اشعاری که در این مضامین سروده شوند، شانس ماندگاری بیشتری دارند. به غیر از اشعار مدنظر شما تعدادی شعر در مضامین اجتماعی دارم که مجوز چاپ نگرفتهاند. اشعاری نیز در مجموعههای منتشرشده دارم که ظاهرا سرآغاز یا مضمونی عاشقانه دارند؛ اما در ادامه همان مضمون را دستاویزی قرار دادهام برای بیان مسائلی دیگر. نمونهاش شعری است با این مضمون که دلم نمیآید زنم را در صبح سالگرد تولدش از خواب بیدار کنم؛ چون نمیخواهم اخبار وحشتناک آن روز را بشنود.
شما علاوه بر شعر به ترجمه شعر هم پرداختهايد و ارتباط مستقيمي بهویژه با شعر شاعران انگليسيزبان داشتهايد. دراينميان آيا هنوز هم ارتباط مداومي با شاعران كلاسيك زبان فارسي داريد و به نظرتان پشتوانه سنت ادبي فارسي چقدر براي شعر امروز ضروري است؟
بهعنوان خواننده شعر من بیشتر اوقات شعر کهن و کلاسیکمان را بر شعر معاصر ترجیح میدهم؛ البته نه در حدی که از شعر نو یکسره غافل باشم؛ اما به گمانم بیشتر آثار ارزشمند و تأثیرگذاری را که شاعران پس از نیما سرودهاند، در جوانسالی خواندهام و به غیر از استثناهايی مانند فروغ و شاملو و دو، سه شاعر دیگر بهندرت اتفاق میافتد که مجددا به سروقتشان بروم. کار چندتايی از نسل جوان و امروزی را نیز با کنجکاوی دنبال میکنم؛ اما لذت اصلی را هنوز از خواندن متون کهن میبرم. چه فارسی، چه تمدنهای دیگر. متأسفانه در فرهنگ ما سنت را سد راه نو و مدرنیسم میدانند؛ درصورتیکه حرکت نو بدون پشتوانه سنت به جايی نمیرسد. در نظر بگیرید اتومبیلی را که امروز میرانیم، ابتدا به ساکن درست نشده است. در آغاز اسبی بوده که گاری و ارابهای به آن بستهاند. گاری پس از قرنها تبدیل شده به درشکه و کارخانجات درشکهسازی قرن نوزدهم شدهاند ماشینسازان قرن بیستم. سنت در همه امور چه فرهنگی، چه اقتصادی به این گونه عمل میکند. حرکت مدرن بدون تکیه بر سنت به جايی نمیرسد؛ اما این را نیز باید متذکر شوم که استفاده از سنت با تقلید و اقتباس و تلاش بیهوده در
راستای احیای آن فرق میکند. در غیراینصورت نتیجهاش میشود شعر بیرمق و بیخواننده پیروان مکتب بازگشت.
به نظرتان در ترجمه شعر ضروري است كه مترجم، شاعر هم باشد؟ گاه در شعر برخي از شاعراني كه به ترجمه هم مشغول بودهاند ديده ميشود كه شعرهايشان به اصطلاح رنگ ترجمه به خود گرفتهاند. شما با چه تمهيدي فضاي ترجمه را به شعرتان راه نميدهيد؟
اگر مترجم خود شاعر باشد بیتردید نتیجه بهتری حاصل خواهد شد. در غرب اکثر ترجمهها به وسیله شاعر انجام میشود. در ایران اما از آنجا که اکثر شعرای ما تسلطی بر زبانهای غربی نداشتند بسیاری از اشعار زبانهای دیگر را مترجمانی که شاعر نبودند انجام دادهاند. به گمان من اما کسی که دست به ترجمه شعر میزند اگر خودش شاعر نیست دستکم باید از نوعی نازکخیالی و ذوق شاعرانه برخوردار باشد. زبان ترجمه غالبا روی شاعرانی تأثیر میگذارد که کارشان را با ترجمه شعر آغاز کردهاند و آن لحن و زبان ملکه ذهنشان شده است. من زمانی که شروع به نوشتن شعر کردم با هیچ زبانی غیر از فارسی آشنا نبودم.
در متني كه مدتي پيش از شما منتشر شد سادهنويسي در شعر را عنواني بيمسما دانستيد و از ضرورت نامگذاري جديدي براي اين ژانر شعري نوشته بوديد. در آن متن به اين نكته اشاره كرده بوديد كه استفاده از عنوان سادهنويسي بهنوعي به تقليل شعر ميانجامد و ارزش آن را به كاري دمدستي فروميكاهد. اگرچه شما هيچگاه خودتان را متعلق به جرياني كه با عنوان سادهنويسي شناخته ميشود، ندانستهايد اما مهمترين ويژگيهاي اين جريان شعري را در چه ميدانيد و آيا به نظرتان اين جريان در پاسخ به ضرورت اجتماعي و تاريخي زمانه شكل گرفته است؟
دقیقا همینطور است. این زبان از دل تحولات ادبی دهه هفتاد بیرون آمد و گسترش پیدا کرد. پس از انقلاب و یک دوران رکود طولانی وقتی نشریات ادبی مجددا شروع به چاپ شعر کردند معلوم بود که آن زبان فاخر و آرمانی دیگر چندان به کار نمیآید. یا دستکم زبان مناسبی برای بیان آن وضعیت متلاطم نیست.
آيا موافق هستيد كه بخشي از شعر امروز ايران تحت همين عنوان سادهنويسي شعر را به كاري ساده و دمدستي تقليل دادهاند؟
به گمان من در هیچ دورهای از ادبیات ما از هیچ سبک و ژانری آنقدر سوءاستفاده نشده که از این سبک سادهنویسی. دلیلش هم روشن است. یک جوانی که میخواهد سری توی سرها در بیاورد یا راه میانبر بزند میتواند خاطره ساده یا درددلی را به صورت شعر تقطیع کند و اسمش را هم بگذارد سادهنویسی. یکی از دلایلی که موافق تغییر عنوان این ژانر هستم همین ظاهر گولزننده آن است.
آيا اثر ديگري آماده انتشار داريد؟
مجموعه شعری دارم شامل صد شعر که نسبت به کارهای قبلیام از بنیان متفاوت است. هنوز بهصورت جدی برای چاپش اقدام نکردهام. حس میکنم نهایتا چندتايی از اشعار آن را بازنویسی کنم.
«پشيمانم كن» عنوان تازهترين مجموعه شعر عباس صفاري است كه مدتي پيش در نشر چشمه منتشر شد. اين مجموعه شامل شعرهاي چند سال اخير صفاري است و مختصات كلي جهان شعري او در اين مجموعه ديده ميشود. زبان شعرهاي صفاري در اين مجموعه در ادامه زباني است كه در دفترهاي «كبريت خيس»، «خنده در برف» و «مثل جوهر در آب» وجود داشت هرچند كه ميتوان گفت در اين مجموعه او بيش از پيش به سمت ساختار نثر حركت كرده است. فقدان و حزني آميخته با حسرت از جمله مضامين تكرارشونده شعرهاي «پشيمانم كن» است و مرگ نيز در تعدادي از شعرهاي كتاب حضوري پررنگ دارد. به مناسبت انتشار مجموعه شعر «پشيمانم كن» با عباس صفاري درباره شعرهاي اين مجموعه گفتوگو كردهايم. صفاري در جايي از اين گفتوگو درباره تمايز زبان شعر و نثر ميگويد: «بسیاری از اسباب و ادوات رایج در شعر را میتوان در نثر نو و کهن فارسی هم دید. از ایماژ و استعاره بگیرید تا قوافی درونی و حتا ایجاز که از ویژگیهای مهم شعر است. بیهقی در تاریخ چندجلدیاش که روزانه آن را مینوشته از نثر فشردهای با جملات کوتاه و قاطع، حتا در حد سه کلمه استفاده میکند که پیش از او مورد مصرف چندانی در نثر پُرتکلف رایج نداشته است. با این تفاصیل و به باور من آنچه میماند حس و اندیشه شاعرانه است که شعر را از نثر متمایز میکند. البته ما در دوران معاصر بحث نظم و نثر را هم داشتهایم که بر مبنای آن میتوان بخش عمدهای از شعر کلاسیکمان را نثر موزون و مقفّا محسوب کرد که داستان دیگری است.»
شعرهايي كه در مجموعه شعر «پشيمانم كن» به چاپ رسيدهاند مربوط به چه سالهايي هستند و آيا اينها تمام شعرهاي اين بازه زماني هستند يا برخي از شعرها را به دلايلي بيرون گذاشتهايد؟
تمامی اشعار این مجموعه به غیر از یک مورد در فاصله سالهای 1392 تا 1396 سروده شدهاند. در مجموعههايی که پیش از این کتاب منتشر کردهام فاصله زمانی سرودن اشعار در شناسنامه کتاب قید شده است. در مورد این مجموعه اما فراموش کردم آن را ضمیمه کنم. چندتايی شعر را نیز که در همین محدوده زمانی سروده شده بود کنار گذاشتم. تعدادی از آنها نیاز به تعمیرات و بازنویسی داشت، تعدادی نیز تازه از تنور در آمده و لازم بود قضاوت در مورد انتشارشان را به وقت دیگری موکول کنم.
زباني كه در شعرهاي كتاب تازهتان وجود دارد ميتوان كموبيش تداوم همان زباني دانست كه در «كبريت خيس»، «خنده در برف» و «مثل جوهر در آب» هم وجود داشت اما به نظر ميرسد كه در اين مجموعه بيش از قبل به سمت ساختار نثر حركت كردهايد. اينطور نيست؟
یکی دو نفر دیگر نیز به این موضوع اشاره کردهاند. من اما هیچ تصمیم از پیش اندیشیدهای برای این کار نداشتم. روی همرفته فکر میکنم به استثنای دو مجموعهای که در غرب منتشر کردهام همه این مجموعهها از نظر زبانی زیر چتر واحدی که نزدیک به زبان طبیعی و محاوره باشد قرار میگیرند. استفاده از زبان محاوره مثل راهرفتن روی طناب است. خطر لغزش به سمت نثر همواره آن را تهدید میکند. من با آگاهی از حضور مداوم این خطر است که قلم بر کاغذ میگذارم. شاید تجربه انتشار سه چهار مجموعه در این زبان سبب شده است که ترسم قدری ریخته و به طرزی ناخودآگاه ریسک کردهام. کاری که برای طراوت و سلامت شعر ضروری و مهم است.
بهطور كلي وجه تمايز اصلي زبان شعري را با نثر در چه ميدانيد و نظرتان درباره شعر منثور چيست؟
بسیاری از اسباب و ادوات رایج در شعر را میتوان در نثر نو و کهن فارسی هم دید. از ایماژ و استعاره بگیرید تا قوافی درونی و حتا ایجاز که از ویژگیهای مهم شعر است. بیهقی در تاریخ چند جلدیاش که روزانه آن را مینوشته از نثر فشردهای با جملات کوتاه و قاطع، حتا در حد سه کلمه استفاده میکند که پیش از او مورد مصرف چندانی در نثر پُرتکلف رایج نداشته است. با این تفاصیل و به باور من آنچه میماند حس و اندیشه شاعرانه است که شعر را از نثر متمایز میکند. البته ما در دوران معاصر بحث نظم و نثر را هم داشتهایم که بر مبنای آن میتوان بخش عمدهای از شعر کلاسیکمان را نثر موزون و مقفّا محسوب کرد که داستان دیگری است.
در شعرهاي كتاب «پشيمانم كن» به لحاظ دورنمايه و مضمون چند ويژگي مشترك ديده ميشود كه يكي از آنها حضور مرگ در بسياري از شعرها است. چرا مرگ در شعرهاي اين مجموعه با اين قطعيت حضور دارد؟
فرهنگ و ذهنیت ایرانی قرنهاست که با مرگ تعارف دارد و حاضر نیست آن را به عنوان امری عادی و لازم بپذیرد و قبول کند که زیبايی زندگی در موقتیبودن آن است. تردیدی نیست که آدمی همواره تلاش میکند مرگ را با ترفندهای مختلف به تأخیر بیندازد. به تأخیرانداختن اما فرق دارد با انکار و موکولکردنش به روز مبادا. روز مبادا در فرهنگ ما روزی است که آرزو میکنیم هرگز از راه نرسد. روز مبادا یعنی جاودانگی. ما اگر با فرزندانمان به همان سهولتی که در مورد تولد، بلوغ، ازدواج و دیگر مسائل عمده زندگی حرف میزنیم، با مقوله مرگ نیز برخورد مشابهی داشتیم و به فرض در پاسخ کودک خردسال و کنجکاوی که میپرسد «من کی میمیرم» با جملات ترسناک زبانت را گاز بگیر و خدانکنه و دشمنت بمیرد پاسخ نمیدادیم آنوقت حضور مرگ در یک فیلم یا کتاب و نمایشنامه اینقدر به چشم نمیآمد. مرگ همانقدر طبیعی است که عشق. با این تفاوت که عشق همواره در شعر و ادب ما وجود داشته و مرگ غالبا غایب بوده است. پرداختن به مرگ در سرودههای من اما امر تازهای نیست.
در مطلع ترانه «اسیر شب» که پنجاه سال پیش آن را نوشتهام مردی دارد زیر یک دیوار بلند جان میکند و در ترجیعبند ترانه «حباب»، آرزویم مردن و رهاشدن است. آن ترانهها حاصل نوعی بدبینی سیاه و سطحی جوانسالی بود که به مرور زمان از بین رفته و جایش را نوعی جبر قابل تحمل پر کرده است. حال اگر در این مجموعه نسبت به کتابهای پیشین بیشتر به مرگ پرداختهام، احتمالا ناشی از آن است که به آن نزدیکتر شدهام. این را نیز بگویم که اندیشه مرگ و پرداختن به مرگ با افکار ناشی از افسردگی و مرگطلبی تفاوت دارد. به گمان من اکثر افرادی که دست به خودکشی میزنند اگر شناخت بیشتری از مرگ داشتند، منصرف میشدند یا آن را به تأخیر میانداختند. نخستین کتابی که درباره مرگ نوشته شده کتاب «مردگان فراعنه» است. کتابی که عنوانش میتوانست «چگونه سعادتمند شوید» باشد.
يكي ديگر از مضامين تكرارشونده شعرهاي اين مجموعه نوعي فقدان و حزني است كه گاه آميخته به حسرت است و اين نيز به وضوح در چند شعر مجموعه ديده ميشود. اين فقدان و حزن كه كمتر در شعرهاي قبليتان ديده ميشد ناشي از چيست؟
اشتباهات جبرانناپذیر و امکانات ازدسترفته بخشی از آن است. کارهای سرنوشتسازی که میتوانستی به سهولت انجام بدهی و ندادهای. فرصتهای مهمی که با سهلانگاری از دست رفتهاند. اوقاتی را که به تنبلی و بطالت گذراندهای و اینهمه را با این خیال باطل که وقت پرداختن و جبران آنها را خواهی داشت و حالا به جايی رسیدهای که چشمانداز و پانورامای پیشرویت روزبهروز تنگتر میشود. آدمهايی که میشناختی یا به دنیای سایهها رفته یا در چهارگوشه دنیا پراکنده شدهاند. روستاهايی که عطر خاکشان در مشامت هنوز باقی مانده است، خالی از سکنه شده و شهری را که دوست میداشتی، دیگر نمیشناسی. پنداری در غیاب تو غولهای حضرت سلیمان شبانه آن را از ریشه درآورده و شهر دیگری به جایش کاشتهاند. سیر حوادث و رویدادهای این قرن در عرصه جهانی نیز تصویر مخدوش و هرازگاه دلهرهآوری از آینده رسم میکنند که به نوبه خود میتواند حزنآور و ناراحتکننده باشد.
در شعرهاي شما بهطوركلي نوعي ديالوگ ميان گذشته و اكنون وجود دارد و اين ديالوگ گاه در توجه به متون كهن و افسانهها و تاريخ شكل گرفته و گاهي هم با آوردن گذشته به اكنون اتفاق افتاده است. آيا اين اتفاق به شكل ناخودآگاه در شعر شما رخ ميدهد؟
درباره عنوان بعضی از اشعار که لحن آرکايیکی دارند، آگاهانه بوده است. درمورد استفاده از ترکیبهای رایج در شعر کهن و استفاده مجدد از آنها نیز با تصمیم قبلی بوده است؛ اما هنگام نوشتن شعر از آنجا که راه ورودشان را قبلا هموار کردهام به طرز ناخودآگاه اتفاق افتاده است؛ برای مثال شعر «خاطرات یک نظرباز» شرح سیر و سفرهای عاشقانه یک شاعر فارسیزبان است در طول تاریخ. شاعری که ناکام از شهری به شهر دیگر میرود و تنها نصیبش از هر عشق «نظربازی» است و نگاهی دلبرانه از جانب «ساقی شمشاد قد میخانهای در نیشابور» و «رهگذر ماهمنظر کوچهای در سمرقند». استفاده از این ترکیبهای کهن در جملاتی را که بوی تاریخ میدهند، مضمون شعر طلبیده است، به همین جهت حضورشان در این شعر از نظر خودم منطقی است و توی ذوق نمیزند.
علاقه به اسطورهها و تاريخ همواره در شعرهاي شما وجود داشته و در اين مجموعه نيز به كرات رد اين علاقه ديده ميشود. اين ويژگي را حتي در عناوين شعرهايتان هم ميتوان مشاهده كرد. آيا توجه به تاريخ و اسطورههاي تاريخي ناشي از علاقه شخصي شما به تاريخ است؟
من متأسفانه تاریخ را خیلی دیر کشف کردم و حوالی میانسالی بود که خواننده تاریخ شدم. پیش از آن غالبا یک واسطه من را به سمت تاریخ کشانده است؛ مثلا رفتهام بلوچستان خدمت کنم، کنجکاو گذشته و تاریخ آنجا شدهام یا به این دلیل که یزدی هستم در کتابهای تاریخی دنبال یزد میگشتم؛ اما اسطوره حکایت دیگری است. اسطوره به ادبیات بیشتر نزدیک است تا تاریخ. اسطوره چهره آرمانی تاریخ است که از آمال و آرزوهای تمدنها سرچشمه گرفته است. اسطوره تاریخ روح و روان ساکنان این کره خاکی است. اگر در تاریخ خون شخصیتی به ناحق ریخته شود، اسطوره پا پیش میگذارد و او را جاودانه میکند. در پاسخ به سؤال شما باید بگویم که علاقه شخصی به مقولهای خودبهخود راه ورود آن را به شعر یا هر هنر دیگری باز نمیکند. بسیاری از شعرا به سینما علاقه دارند، اما هیچ نشانهای از شگردهای سینمايی در شعرشان نیست. آنچه حائز اهمیت است، نحوه استفاده طبیعی و غیرتصنعی از تاریخ یا اسطوره است. من هرجا که لازم بوده یا مناسبتی داشته به آن جواز عبور دادهام. اگر هم در خوانشهای بعدی حس کردهام که مزاحم و میهمان ناخوانده است، حذفش کردهام.
در شعر «قواعد بازي» با طنزي پنهان صحبت از «بازي آوانگارد و پرهيجاني» شده كه بهنوعي اين بازي در برخي شعرهاي شما ديده ميشود. بازياي كه در آن از كلمات يا تعابيري استفاده ميشود كه روزگاري«گل سرسبد قصايد بودهاند و ملكه ذهن رودكي و منوچهري» اما در متون امروزي ديگر جايي ندارند و البته شاعر ميخواهد «مربيوار» هواي همه آنها را داشته باشد. اگرچه شما ميكوشيد از امكانات زبان محاوره استفاده كنيد اما ابايي هم نداريد كه از تعابير يا كلماتي قديمي كه جايي در زبان امروز ندارند استفاده كنيد و نمونههاي زيادي ميتوان نام برد كه در آنها اين كلمات را به شعرتان راه دادهايد. با چه تمهيدي ميتوان ميان زبان محاوره و زبان متون قديمي ارتباطي طبيعي برقرار كرد كه شعر شكلي تصنعي به خود نگيرد؟
به گمانم در پاسخ به سؤال قبلی شما به بعضی از جوانب این موضوع پرداختهام. هیجان این بازی برای من در این است که غیرقابل پیشبینی است. تلاشی است برای زندهکردن کلیشههای منسوخشده. شمع هنوز بر سر میز شام عشاق خودنمايی میکند و شبپرّهها کماکان در اطراف منابع نور میگردند و مونولوگ ابدی پرندگان با گُل و گیاه همچنان ادامه دارد. هرکدام از این کلمات که بخواهد وارد شعر بشود، قدمش همواره روی چشم شاعر بوده است؛ اما در عصر حاضر اگر شمع و گل و پروانه و بلبل بخواهند دست در دست هم به درِ خانه شاعر بیایند، در به رویشان باز نخواهد شد؛ اما من دلم میخواهد قبل از آنکه پاسخ رد به آنها بدهم، از لای در نگاهی به سر و وضعشان بیندازم. شاید بشود یک بازی جدید و آوانگارد با آنها کرد. سنگ مفت است و گنجشک مفت. خب اگر این واژههای پرافاده امروزی نخواستند با آنها بازی کنند، برشان میگردانم.
در استفاده از زبان محاوره در شعر چه الگوهايي را مدنظر داشتهايد و مثلا آيا شعرهاي فروغ فرخزاد ميتواند نمونه خوبي از اين موضوع باشد؟ به نظرتان زبان محاوره چه امكاناتي پيشروي شعر ميگشايد و تا كجا ميتواند در شعر استفاده شود و با چه تمهيدي بايد از زبان محاوره استفاده كرد تا به شعر آسيبي وارد نشود؟ مثلا آيا موافق استفاده از زبان شكسته در شعر هستيد؟
بیتردید فروغ فرخزاد در تعدادی از اشعارش بهترین الگوی زبان محاوره است. از زمان توصیه نیما برای استفاده از زبان طبیعی خیلیها تلاش کردند زبان محاوره را وارد شعر کنند؛ اما به گمان من نحوه استفاده و فرمول آن را فروغ کشف کرد. در شعرهای مدنظر جملات فروغ بیهیچ کموکاستی همان جملاتی است که در زبان محاوره به کار میرود. با این تفاوت که در زبان محاوره کلمات شکسته ادا میشوند. ما این ویژگی را نه در اشعار شاملو میبینیم، نه در شعر اخوان، نه حتی در شعر سهراب سپهری که از زبان محاوره سود زیادی برده است. درباره کاربرد زبان محاوره من فکر نمیکنم حدومرزی وجود داشته باشد و به فرض در ارائه مضمون بغرنجی کم بیاورد. یادمان باشد که زبان محاوره مکتوب از نظر دامنه واژگانش فقط محدود به کلماتی نمیشود که مردم به صورت روزمره از آن استفاده میکنند. شاید اخبار رادیو و تلویزیون مثال خوبی برای درک این موضوع باشد. در زبان خبر با وجود اینکه روی سخن گوینده با مردم عادی است؛ اما دامنه واژگانی که از آن استفاده میکند، فراتر از واژههای رایج و روزمره است.
درباره استفاده از زبان شکسته من نظر مثبتی به آن ندارم. به گمانم جدیت را از شعر میگیرد. یکی از دلایلی که اخبار رادیو و تلویزیون از این زبان استفاده نمیکند، همین صدمهای است که به مضامین جدی میزند. این زبان رویهمرفته کارنامه درخشانی در شعر معاصر ندارد، هم فروغ از آن استفاده کرده و هم شاملو و اخوان و چندین شاعر دیگر. هیچكدام هم نتوانستهاند شعر موفقی با این زبان بنویسند. ناگفته نماند که زبان بهکاررفته در «قصه دختران ننه دریا» و «پریا»ی شاملو با وجود شکستگی واژگان، زبان فولکلوریک و قصه موزون است که با زبان شکسته محاوره تفاوتهای بنیادی دارد.
گرچه شعرهاي شما اغلب به طور مستقيم مضموني اجتماعي ندارند؛ اما در برخي شعرها ازجمله در شعر «مثل گلي به گلدانش» ميتوان اين ويژگي را ديد. به نظرتان چگونه ميتوان شعري اجتماعي نوشت كه دچار تاريخ انقضا نباشد؟
بستگی به مضمون شعر دارد. بخشی از مسائل و مشکلات بشر دائمی است و شامل مرور زمان نمیشود. اشعاری که در این مضامین سروده شوند، شانس ماندگاری بیشتری دارند. به غیر از اشعار مدنظر شما تعدادی شعر در مضامین اجتماعی دارم که مجوز چاپ نگرفتهاند. اشعاری نیز در مجموعههای منتشرشده دارم که ظاهرا سرآغاز یا مضمونی عاشقانه دارند؛ اما در ادامه همان مضمون را دستاویزی قرار دادهام برای بیان مسائلی دیگر. نمونهاش شعری است با این مضمون که دلم نمیآید زنم را در صبح سالگرد تولدش از خواب بیدار کنم؛ چون نمیخواهم اخبار وحشتناک آن روز را بشنود.
شما علاوه بر شعر به ترجمه شعر هم پرداختهايد و ارتباط مستقيمي بهویژه با شعر شاعران انگليسيزبان داشتهايد. دراينميان آيا هنوز هم ارتباط مداومي با شاعران كلاسيك زبان فارسي داريد و به نظرتان پشتوانه سنت ادبي فارسي چقدر براي شعر امروز ضروري است؟
بهعنوان خواننده شعر من بیشتر اوقات شعر کهن و کلاسیکمان را بر شعر معاصر ترجیح میدهم؛ البته نه در حدی که از شعر نو یکسره غافل باشم؛ اما به گمانم بیشتر آثار ارزشمند و تأثیرگذاری را که شاعران پس از نیما سرودهاند، در جوانسالی خواندهام و به غیر از استثناهايی مانند فروغ و شاملو و دو، سه شاعر دیگر بهندرت اتفاق میافتد که مجددا به سروقتشان بروم. کار چندتايی از نسل جوان و امروزی را نیز با کنجکاوی دنبال میکنم؛ اما لذت اصلی را هنوز از خواندن متون کهن میبرم. چه فارسی، چه تمدنهای دیگر. متأسفانه در فرهنگ ما سنت را سد راه نو و مدرنیسم میدانند؛ درصورتیکه حرکت نو بدون پشتوانه سنت به جايی نمیرسد. در نظر بگیرید اتومبیلی را که امروز میرانیم، ابتدا به ساکن درست نشده است. در آغاز اسبی بوده که گاری و ارابهای به آن بستهاند. گاری پس از قرنها تبدیل شده به درشکه و کارخانجات درشکهسازی قرن نوزدهم شدهاند ماشینسازان قرن بیستم. سنت در همه امور چه فرهنگی، چه اقتصادی به این گونه عمل میکند. حرکت مدرن بدون تکیه بر سنت به جايی نمیرسد؛ اما این را نیز باید متذکر شوم که استفاده از سنت با تقلید و اقتباس و تلاش بیهوده در
راستای احیای آن فرق میکند. در غیراینصورت نتیجهاش میشود شعر بیرمق و بیخواننده پیروان مکتب بازگشت.
به نظرتان در ترجمه شعر ضروري است كه مترجم، شاعر هم باشد؟ گاه در شعر برخي از شاعراني كه به ترجمه هم مشغول بودهاند ديده ميشود كه شعرهايشان به اصطلاح رنگ ترجمه به خود گرفتهاند. شما با چه تمهيدي فضاي ترجمه را به شعرتان راه نميدهيد؟
اگر مترجم خود شاعر باشد بیتردید نتیجه بهتری حاصل خواهد شد. در غرب اکثر ترجمهها به وسیله شاعر انجام میشود. در ایران اما از آنجا که اکثر شعرای ما تسلطی بر زبانهای غربی نداشتند بسیاری از اشعار زبانهای دیگر را مترجمانی که شاعر نبودند انجام دادهاند. به گمان من اما کسی که دست به ترجمه شعر میزند اگر خودش شاعر نیست دستکم باید از نوعی نازکخیالی و ذوق شاعرانه برخوردار باشد. زبان ترجمه غالبا روی شاعرانی تأثیر میگذارد که کارشان را با ترجمه شعر آغاز کردهاند و آن لحن و زبان ملکه ذهنشان شده است. من زمانی که شروع به نوشتن شعر کردم با هیچ زبانی غیر از فارسی آشنا نبودم.
در متني كه مدتي پيش از شما منتشر شد سادهنويسي در شعر را عنواني بيمسما دانستيد و از ضرورت نامگذاري جديدي براي اين ژانر شعري نوشته بوديد. در آن متن به اين نكته اشاره كرده بوديد كه استفاده از عنوان سادهنويسي بهنوعي به تقليل شعر ميانجامد و ارزش آن را به كاري دمدستي فروميكاهد. اگرچه شما هيچگاه خودتان را متعلق به جرياني كه با عنوان سادهنويسي شناخته ميشود، ندانستهايد اما مهمترين ويژگيهاي اين جريان شعري را در چه ميدانيد و آيا به نظرتان اين جريان در پاسخ به ضرورت اجتماعي و تاريخي زمانه شكل گرفته است؟
دقیقا همینطور است. این زبان از دل تحولات ادبی دهه هفتاد بیرون آمد و گسترش پیدا کرد. پس از انقلاب و یک دوران رکود طولانی وقتی نشریات ادبی مجددا شروع به چاپ شعر کردند معلوم بود که آن زبان فاخر و آرمانی دیگر چندان به کار نمیآید. یا دستکم زبان مناسبی برای بیان آن وضعیت متلاطم نیست.
آيا موافق هستيد كه بخشي از شعر امروز ايران تحت همين عنوان سادهنويسي شعر را به كاري ساده و دمدستي تقليل دادهاند؟
به گمان من در هیچ دورهای از ادبیات ما از هیچ سبک و ژانری آنقدر سوءاستفاده نشده که از این سبک سادهنویسی. دلیلش هم روشن است. یک جوانی که میخواهد سری توی سرها در بیاورد یا راه میانبر بزند میتواند خاطره ساده یا درددلی را به صورت شعر تقطیع کند و اسمش را هم بگذارد سادهنویسی. یکی از دلایلی که موافق تغییر عنوان این ژانر هستم همین ظاهر گولزننده آن است.
آيا اثر ديگري آماده انتشار داريد؟
مجموعه شعری دارم شامل صد شعر که نسبت به کارهای قبلیام از بنیان متفاوت است. هنوز بهصورت جدی برای چاپش اقدام نکردهام. حس میکنم نهایتا چندتايی از اشعار آن را بازنویسی کنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.