گامهاي نخستين سازمان اسناد و کتابخانه ملي در وادي نوآوري
مظفر پاسدارشيرازي.معاون توسعه و مديريت منابع سازمان اسناد و کتابخانه ملي ايران
سازمان اسناد و کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران بهعنوان باسابقهترين کتابخانه ملي منطقه جنوب غرب آسيا، بزرگترين پايگاه دادههاي کتابخانهاي و آرشيوي منطقه با مأموريت ايجاد گنجينهاي جامع از ميراث ايراني، فرهنگ اسلامي و گزيده دانشي بشري فعاليت ميکند. اين گنجينه ارزشمند که شامل بيش از سه ميليون کتاب، پنج ميليون نشريه، بيش از يك ميليون منبع غيرکتابي شامل صوت، فيلم، تصوير و...، بيش از 90 هزار منبع خطي و نادر، بيش از 150 ميليون برگ سند آرشيوي و نزديک به دوميليون منبع ديجيتال است، بهعنوان حافظه ملي ايرانيان، پاسدار هويت و پيشينه مکتوب اين سرزمين است. اين پايگاه عظيم از دادهها نهتنها بهعنوان قطب دانش مکتوب فارسي جهان شناخته ميشود بلکه پايگاهي براي تعامل و همکاري محققان، دانشپژوهان و علاقهمندان به فرهنگ و دانش نيز هست.
با وجود همه دستاوردهاي گرانسنگ فوق که حاصل تلاش يکايک همکاران و مديران سازمان در سالهای گذشته بوده است اما بايد اذعان داشت که سرعت رشد تکنولوژي از سرعت فعاليتهاي بخشهاي دولتي (در اينجا سازمان) براي ارائه خدمات متنوع و بهروز به مخاطبين بيشتر بوده است. بند 5 ماده 3 (اهداف) قانون سازمان مبني بر «اتخاذ تدابير و اخذ تصميمات لازم براي صحت، سهولت و سرعت امر تحقيق و مطالعه در همه زمينهها بهمنظور اعتلاي فرهنگ ملي و انجام تحقيقات مربوطه» اشاره به خدمترساني شايستهاي به پژوهشگران داخل و خارج از کشور دارد که نيازمند تلاش بيشتر و جديتري است. بهانه نبود بودجه، کوتاهي زمان مديريت و ... نيز هميشه دستآويز ما مديران براي مرتفعسازي کاستيها بوده است اما زمان آن رسيده است که با يک تحول رويکردي سازمان اسناد و کتابخانه ملي بيشازپيش پاسخگوي مطالبات و وظايف قانوني خويش باشد.
يکي از عناصر اين تحول رويکردي را میتوان دستيابي به تکنولوژيهاي نوين عنوان کرد؛ اينکه چگونه فناوريهاي نوين ميتواند رويکردهاي سنتي ما به مقولات سازماندهي، پردازش و اطلاعرساني منابع اين گنجينه غني را متحول کرده و با افزايش بهرهوري، ارتقای کيفيت خدمات و توسعه خدمات جديد و متنوع به امر مطالعه و پژوهش ياريرساني و در گامي بلندتر به تنوع منابع درآمدي پايدار سازمان کمک کند.
از سوي ديگر با گذشت زمان و توسعه تکنولوژيهاي مختلف و توسعه اکوسيستم نوآوري در ايران، بيشازپيش نياز براي قراردادن اين منابع در اختیار گروه جديدي از مخاطبان، يعني کسبوکارهاي مبتني بر تکنولوژيهاي نو بهويژه در حوزه محتوا احساس ميشود تا با تکيه بر اين منابع بتوانند با دادهکاوي، توسعه هوش مصنوعی مبتني بر زبان فارسي و ... کسبوکارهاي جديدي توسعه دهند.
شايد بتوان گفت نقطه عطف اين تحول در سازمان، توسعه اکوسيستم نوآوري و ظهور کسبوکارهاي نوپا در ايران بوده است. از اينرو سازمان اسناد و کتابخانه ملي ايران با درنظرگرفتن سه هدف سياستي تصميم به طراحي برنامه نوآوري خود با عنوان ليبتک (فناوريهاي کتابخانهاي و آرشيوي) کرده است.
الف) ايجاد بستر مناسب براي دريافت راهحلهاي نوآورانه بهمنظور حل چالشها و مشکلات از طريق کسبوکارهاي نوپا
ب) کمک به توسعه اکوسيستم کسبوکارهاي نوپاي فعال در حوزه محتوا، بهويژه فناوريهاي کتابخانهاي و آرشيوي
ج) ايجاد درآمد پايدار براي سازمان
با توجه به اين سه هدف سياستي سازمان برنامه نوآوري خود را که شامل ايجاد بسترهاي ضروري براي آزادسازي دادهها و حمايت از توسعه کسبوکارهاي نوپا است، تدوين و اجرائي کرده است. سازمان اسناد و کتابخانه ملي ايران تلاش ميکند تا با اجراي اين برنامه سهمي بسزا در توسعه کسبوکارهاي حوزه محتوا، رسانه، کتابخانهاي و آرشيوي ايفا کند تا از يکسو با استفاده از تکنولوژيهاي توسعه دادهشده مسائل درونسازماني خود را حل کرده و از سویي ديگر نقشي اساسي در توسعه اکوسيستم نوآوري کشور داشته باشد.
اين برنامه که با اهداف فوق شکل گرفته است، از پنج رکن اصلي بسترسازي، شناسايي و جذب، توسعه و گسترش، ارزيابي و بازپيکربندي و بهرهبرداري و رشد تشکيل شده است. اين ارکان که بهمثابه يک سيستم عمل کرده و به يکديگر وابستگي دارند، زيرساختهاي لازم براي دستيابي به اهداف مذکور را ايجاد ميكنند.
از مجموعه اين زيرساختها ميتوان به زيرساختهاي فيزيکي و زيرساختهاي سياستي اشاره كرد. زيرساختهاي فيزيکي ساختمان فناوري سازمان در حال تأسيس است. اين مجموعه بستري منحصربهفرد براي فعاليت استارتاپهاي مرتبط با فناوريهاي محتوا ايجاد ميکند و هدف از راهاندازي آن، پيادهسازي و اجراي برنامه نوآوري سازمان اسناد و کتابخانه ملي بوده و بهعنوان پايگاهي دائمي براي توسعه فعاليتهاي خلاق و نوآورانه سازمان بهشمار ميرود. اين مجموعه شامل فضاي کار اشتراکي بهمنظور استقرار تيمهاي نوپا، درگاه نوآوري ليبتک که دادههاي سازمان را پردازش و در اختيار ساير کسبوکارها بهمنظور پردازشهاي بعدي و توسعه کسبوکار قرار ميدهد، مرکز آموزشهاي تکنولوژيهاي مرتبط با ليبتک، همانند هوش مصنوعي، دادهکاوي، واقعيت افزوده و مجازي و ... است.
درباره ايجاد زيرساختهاي سياستي بهمنظور حمايت از اکوسيستم ليبتک، سازمان در نخستین گام مبادرت به عقد تفاهمنامه با ساير موجوديتهاي فعال اکوسيستم، نظير معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري، سازمان فناوري اطلاعات ايران، صندوق نوآوري و شکوفايي و برخي از شتاب دهندههاي خصوصي فعال در اين عرصه کرد. از سویي ديگر صندوق سرمايهگذاري جسورانه سازمان با مشارکت بخش خصوصي در حال تأسيس بوده تا کسبوکارهاي شکلگرفته بتوانند با ريسک کمتري به فعاليت بپردازند.
همان طورکه گفته شد برنامه نوآوري سازمان(ليبتک) برنامهاي جامع است که مانند يک سيستم با اجزايي بههمپيوسته و متعامل فعاليت ميکند. اساس سياستهاي کلان اين برنامه بر جمعسپاري و برونسپاري فعاليتها به بخش خصوصي و اکوسيستم نوآوري استوار شده است. به بيان بهتر، اين برنامه نوآوري، تنها بهعنوان يک پلتفرم عمل کرده و در نقش يک بستر براي همگرايي حلقههاي مختلف اکوسيستم نوآوري است. همه فرايندهاي توسعه ليبتک از مرحله جذب ايدهها تا توليد تکنولوژي و رساندن محصول و تکنولوژي به بازار توسط بخش خصوصي انجام شده و مرکز نوآوري ليبتک صرفا زمينه لازم براي توسعه و گسترش آن را از طريق برنامههاي حمايتي و تشويقي و بازكردن منابع و دادههاي موجود ايجاد ميكند. با اين برنامه سياستي سازمان تلاش ميکند تا به دو مأموريت خود در اين عرصه دست يابد: نخست، حل مسائل و چالشهاي زيربنايي خود که تنها با تکنولوژيهاي نو مرتفع ميشوند و دوم، تحريک فعالان اکوسيستم استارتاپي همانند شرکتها، افراد، صندوقهاي سرمايهگذاري جسورانه، شتاب دهندهها و ... به ورود در حوزههايي که کمتر جذابيت داشته و در جريان طبيعي رشد مورد توجه قرار نميگيرند. بر اين
مبنا سازمان با ايجاد دسترسي به دادههاي انباشتهشده در پايگاههاي خود و ايجاد حمايتهاي لازم تلاش ميکند تا قدمي استوار در اين مسير بردارد.
سازمان اسناد و کتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران بهعنوان باسابقهترين کتابخانه ملي منطقه جنوب غرب آسيا، بزرگترين پايگاه دادههاي کتابخانهاي و آرشيوي منطقه با مأموريت ايجاد گنجينهاي جامع از ميراث ايراني، فرهنگ اسلامي و گزيده دانشي بشري فعاليت ميکند. اين گنجينه ارزشمند که شامل بيش از سه ميليون کتاب، پنج ميليون نشريه، بيش از يك ميليون منبع غيرکتابي شامل صوت، فيلم، تصوير و...، بيش از 90 هزار منبع خطي و نادر، بيش از 150 ميليون برگ سند آرشيوي و نزديک به دوميليون منبع ديجيتال است، بهعنوان حافظه ملي ايرانيان، پاسدار هويت و پيشينه مکتوب اين سرزمين است. اين پايگاه عظيم از دادهها نهتنها بهعنوان قطب دانش مکتوب فارسي جهان شناخته ميشود بلکه پايگاهي براي تعامل و همکاري محققان، دانشپژوهان و علاقهمندان به فرهنگ و دانش نيز هست.
با وجود همه دستاوردهاي گرانسنگ فوق که حاصل تلاش يکايک همکاران و مديران سازمان در سالهای گذشته بوده است اما بايد اذعان داشت که سرعت رشد تکنولوژي از سرعت فعاليتهاي بخشهاي دولتي (در اينجا سازمان) براي ارائه خدمات متنوع و بهروز به مخاطبين بيشتر بوده است. بند 5 ماده 3 (اهداف) قانون سازمان مبني بر «اتخاذ تدابير و اخذ تصميمات لازم براي صحت، سهولت و سرعت امر تحقيق و مطالعه در همه زمينهها بهمنظور اعتلاي فرهنگ ملي و انجام تحقيقات مربوطه» اشاره به خدمترساني شايستهاي به پژوهشگران داخل و خارج از کشور دارد که نيازمند تلاش بيشتر و جديتري است. بهانه نبود بودجه، کوتاهي زمان مديريت و ... نيز هميشه دستآويز ما مديران براي مرتفعسازي کاستيها بوده است اما زمان آن رسيده است که با يک تحول رويکردي سازمان اسناد و کتابخانه ملي بيشازپيش پاسخگوي مطالبات و وظايف قانوني خويش باشد.
يکي از عناصر اين تحول رويکردي را میتوان دستيابي به تکنولوژيهاي نوين عنوان کرد؛ اينکه چگونه فناوريهاي نوين ميتواند رويکردهاي سنتي ما به مقولات سازماندهي، پردازش و اطلاعرساني منابع اين گنجينه غني را متحول کرده و با افزايش بهرهوري، ارتقای کيفيت خدمات و توسعه خدمات جديد و متنوع به امر مطالعه و پژوهش ياريرساني و در گامي بلندتر به تنوع منابع درآمدي پايدار سازمان کمک کند.
از سوي ديگر با گذشت زمان و توسعه تکنولوژيهاي مختلف و توسعه اکوسيستم نوآوري در ايران، بيشازپيش نياز براي قراردادن اين منابع در اختیار گروه جديدي از مخاطبان، يعني کسبوکارهاي مبتني بر تکنولوژيهاي نو بهويژه در حوزه محتوا احساس ميشود تا با تکيه بر اين منابع بتوانند با دادهکاوي، توسعه هوش مصنوعی مبتني بر زبان فارسي و ... کسبوکارهاي جديدي توسعه دهند.
شايد بتوان گفت نقطه عطف اين تحول در سازمان، توسعه اکوسيستم نوآوري و ظهور کسبوکارهاي نوپا در ايران بوده است. از اينرو سازمان اسناد و کتابخانه ملي ايران با درنظرگرفتن سه هدف سياستي تصميم به طراحي برنامه نوآوري خود با عنوان ليبتک (فناوريهاي کتابخانهاي و آرشيوي) کرده است.
الف) ايجاد بستر مناسب براي دريافت راهحلهاي نوآورانه بهمنظور حل چالشها و مشکلات از طريق کسبوکارهاي نوپا
ب) کمک به توسعه اکوسيستم کسبوکارهاي نوپاي فعال در حوزه محتوا، بهويژه فناوريهاي کتابخانهاي و آرشيوي
ج) ايجاد درآمد پايدار براي سازمان
با توجه به اين سه هدف سياستي سازمان برنامه نوآوري خود را که شامل ايجاد بسترهاي ضروري براي آزادسازي دادهها و حمايت از توسعه کسبوکارهاي نوپا است، تدوين و اجرائي کرده است. سازمان اسناد و کتابخانه ملي ايران تلاش ميکند تا با اجراي اين برنامه سهمي بسزا در توسعه کسبوکارهاي حوزه محتوا، رسانه، کتابخانهاي و آرشيوي ايفا کند تا از يکسو با استفاده از تکنولوژيهاي توسعه دادهشده مسائل درونسازماني خود را حل کرده و از سویي ديگر نقشي اساسي در توسعه اکوسيستم نوآوري کشور داشته باشد.
اين برنامه که با اهداف فوق شکل گرفته است، از پنج رکن اصلي بسترسازي، شناسايي و جذب، توسعه و گسترش، ارزيابي و بازپيکربندي و بهرهبرداري و رشد تشکيل شده است. اين ارکان که بهمثابه يک سيستم عمل کرده و به يکديگر وابستگي دارند، زيرساختهاي لازم براي دستيابي به اهداف مذکور را ايجاد ميكنند.
از مجموعه اين زيرساختها ميتوان به زيرساختهاي فيزيکي و زيرساختهاي سياستي اشاره كرد. زيرساختهاي فيزيکي ساختمان فناوري سازمان در حال تأسيس است. اين مجموعه بستري منحصربهفرد براي فعاليت استارتاپهاي مرتبط با فناوريهاي محتوا ايجاد ميکند و هدف از راهاندازي آن، پيادهسازي و اجراي برنامه نوآوري سازمان اسناد و کتابخانه ملي بوده و بهعنوان پايگاهي دائمي براي توسعه فعاليتهاي خلاق و نوآورانه سازمان بهشمار ميرود. اين مجموعه شامل فضاي کار اشتراکي بهمنظور استقرار تيمهاي نوپا، درگاه نوآوري ليبتک که دادههاي سازمان را پردازش و در اختيار ساير کسبوکارها بهمنظور پردازشهاي بعدي و توسعه کسبوکار قرار ميدهد، مرکز آموزشهاي تکنولوژيهاي مرتبط با ليبتک، همانند هوش مصنوعي، دادهکاوي، واقعيت افزوده و مجازي و ... است.
درباره ايجاد زيرساختهاي سياستي بهمنظور حمايت از اکوسيستم ليبتک، سازمان در نخستین گام مبادرت به عقد تفاهمنامه با ساير موجوديتهاي فعال اکوسيستم، نظير معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري، سازمان فناوري اطلاعات ايران، صندوق نوآوري و شکوفايي و برخي از شتاب دهندههاي خصوصي فعال در اين عرصه کرد. از سویي ديگر صندوق سرمايهگذاري جسورانه سازمان با مشارکت بخش خصوصي در حال تأسيس بوده تا کسبوکارهاي شکلگرفته بتوانند با ريسک کمتري به فعاليت بپردازند.
همان طورکه گفته شد برنامه نوآوري سازمان(ليبتک) برنامهاي جامع است که مانند يک سيستم با اجزايي بههمپيوسته و متعامل فعاليت ميکند. اساس سياستهاي کلان اين برنامه بر جمعسپاري و برونسپاري فعاليتها به بخش خصوصي و اکوسيستم نوآوري استوار شده است. به بيان بهتر، اين برنامه نوآوري، تنها بهعنوان يک پلتفرم عمل کرده و در نقش يک بستر براي همگرايي حلقههاي مختلف اکوسيستم نوآوري است. همه فرايندهاي توسعه ليبتک از مرحله جذب ايدهها تا توليد تکنولوژي و رساندن محصول و تکنولوژي به بازار توسط بخش خصوصي انجام شده و مرکز نوآوري ليبتک صرفا زمينه لازم براي توسعه و گسترش آن را از طريق برنامههاي حمايتي و تشويقي و بازكردن منابع و دادههاي موجود ايجاد ميكند. با اين برنامه سياستي سازمان تلاش ميکند تا به دو مأموريت خود در اين عرصه دست يابد: نخست، حل مسائل و چالشهاي زيربنايي خود که تنها با تکنولوژيهاي نو مرتفع ميشوند و دوم، تحريک فعالان اکوسيستم استارتاپي همانند شرکتها، افراد، صندوقهاي سرمايهگذاري جسورانه، شتاب دهندهها و ... به ورود در حوزههايي که کمتر جذابيت داشته و در جريان طبيعي رشد مورد توجه قرار نميگيرند. بر اين
مبنا سازمان با ايجاد دسترسي به دادههاي انباشتهشده در پايگاههاي خود و ايجاد حمايتهاي لازم تلاش ميکند تا قدمي استوار در اين مسير بردارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.