|

در دام مانده درخت هيچ

«آن‌وقت‌ها من دبستان مي‌رفتم. بچه بودم و از حرف‌هاي قلنبه‌سلنبه‌اي كه بزرگ‌ترها مي‌زدند، سر درنمي‌آوردم. بابابزرگ هميشه با عمو عباس جروبحث داشت و عمو عباس هميشه مي‌گفت؛ به‌خاطر سربلنديِ مردم. بابابزرگ همين كه اين را مي‌شنيد، عصاي استيلش را مثل نيزه‌اي به طرفش پرتاب مي‌كرد و فحش مي‌داد. عصا را عمو عباس توي كارگاه تراشكاري پالايشگاه از لوله يك‌دوم استيل ساخته بود. عمه كوكب كه فقط گريه مي‌كرد و هيچ‌وقت چيزي نمي‌گفت بابابزرگ هم مي‌گفت؛ سربلندي مردم، برگ هيچ درختي نيست و هيچ دردي را درمان نمي‌كند». اين آغاز داستان بلندِ «برگ هيچ درختيِ» صمد طاهري است كه به‌تازگي چاپ دومش در نشر نيماژ منتشر شده است. صمد طاهري كه بيشتر با داستان‌هاي كوتاهش شناخته مي‌شود در «برگ هيچ درختي» نيز همان ويژگي‌هاي اصلي را كه در داستان‌هاي كوتاهش وجود داشت به كار برده است. داستان‌هاي طاهري فضايي رئاليستي دارند و اين ويژگي در «برگ هيچ درختي» هم ديده مي‌شود. اين داستان از نُه بخش تشكيل شده و اگرچه به شكلي رئاليستي نوشته شده اما بخش‌هاي داستان خطي سرراست را دنبال نمي‌كنند و در كنار هم كليت روايت را مي‌سازند. در «برگ هيچ درختي» طاهري توانسته فضاهاي داستاني خوبي بسازد و تكرار دايره‌وار برخي اتفاقات و عناصر داستان را شكل داده‌اند. همچنين توجه به جزئيات يكي ديگر از ويژگي‌هايي است كه در اين داستان ديده مي‌شود. در بخشي ديگر از اين كتاب مي‌خوانيم: «بي‌بي به پسرش، ‌دايي رحمان، گفته بود وسط باغچه‌شان آن گودال را بكند. ما هم رفته بوديم كمك. من كه نه. من حالا كلاس اول دبستانم. من و عمه كوكب رفته بوديم تماشا. عمو عباس آمده بود بيل بزند. بيل هم زد. شايد نصف گودال را او كند. نصف ديگرش را هم دايي رحمان و دايي قاسم كندند. نمي‌دانم دايي قاسم چطور آمده بود. شايد مرخصي گرفته بود از مسلولخانه. بابابزرگ مثل هميشه آمده بود كه دستور بدهد. روي بهارخواب سيماني، در سايه لبه پهن شيرواني موج‌دار نسوز، كنار بي‌بي نشسته بود و شربت سكنجبين سر مي‌كشيد. پيدا بود كه خيلي خسته شده، چون عموعباس خيلي بيل زده بود و صورت و زيربغل‌هايش خيس عرق بود و از سبيل كلفت سياهش عرق مي‌چكيد. هرچه عموعباس بيشتر بيل مي‌زد، بابابزرگ بيشتر خسته و تشنه مي‌شد و مجبور بود شربت بيشتري سر بكشد. بي‌بي ‌مثل هميشه روي سجاده‌اش نشسته بود و زيرلب ذكر مي‌گفت. كيسه استخواني بود سياه‌پوش...». «برگ هيچ درختي» پس‌زمينه‌اي تاريخي دارد و تناقضات شخصيت‌هاي داستاني در اين پس‌زمینه شكل گرفته‌اند.
سفر سوم
«زخم شير» يكي از مجموعه‌داستان‌هاي صمد طاهري است كه به‌تازگي چاپ پنجمش در نشر نيماژ منتشر شده است. «زخم شير» شامل يازده داستان كوتاه است كه در فاصله زماني سال‌هاي نود تا نودوپنج نوشته شده‌اند. اغلب اين داستان‌ها در فضاي جنوب و در سال‌هاي جنگ اتفاق مي‌افتد و آدم‌هاي قصه‌ها نيز آدم‌هايي معمولي‌اند كه گاه در موقعيتي عجيب گير افتاده‌اند. عناوين داستان‌ها عبارتند از: «مردي كه كبوترهاي باغي را با سنگ مي‌كشت»، «موش‌خرما»، «خروس»، «مهماني»، «در دام مانده مرغي»، «سفر سوم»، «زخم شير»، «ني‌زن»، «نام آن پرنده چه بود؟»، «چيز و فلان و بهمان و اينا» و «سگ ولگرد». در بخشي از داستان «ني‌زن» مي‌خوانيم: «هيچ‌كس هيچ‌چيز درباره‌اش نمي‌دانست. حتا من كه از همه به او نزديك‌تر بودم. فقط مي‌دانستم كه اسمش كَرَم است و بهترين نوازنده ني جفتي در كل منطقه جنوب. كي بود؟ چه‌كاره بود؟ پدر و مادرش چه كساني بودند؟ خانواده‌اش؟ اصلا زن و فرزندي داشت يا نداشت؟ خانه‌اش كجا بود؟ خويشاوند و كس‌وكاري اگر داشت، كجا بودند؟ چطور گذران مي‌كرد؟... هيچ‌كس نمي‌دانست. اصلا چه اهميتي داشت تا كسي اين چيزها را بداند؟ مگر او كي بود؟ او هيچ‌كس نبود. آدم يك‌لاقباي بي‌كس‌وكار و بي‌سواد و بدبختي بود كه عاشق ني جفتي بود و پولي مي‌گرفت و مي‌رفت. خودش مي‌گفت كه از بچگي عاشق ني جفتي بوده و آن‌قدر براي يادگيري‌اش دنبال دارودسته مطرب‌ها اين‌ور و آن‌ور رفته كه از درس و زندگي افتاده و كلاس چهارم دبستان كه بوده، از مدرسه بيرونش كرده‌اند. حالا هم كه شصت‌سالي از عمرش گذشته بود، ني‌جفتي هم‌چنان از آب روز و نان شب برايش عزيزتر بود».
اغلب داستان‌‌هاي اين مجموعه راوي اول‌شخص دارند و به موضوعات مختلفي پرداخته‌اند بااين‌حال فضاي جنگ‌زده و فقر و مسائل اجتماعي را مي‌توان درونمايه مشترك داستان‌هاي اين مجموعه دانست. در بخشي از داستان «زخم شير» كه عنوان مجموعه نيز برگرفته از نام همين داستان است مي‌خوانيم:‌ «از بس توي اين سه‌ماه‌ونيم ماست و پنير و فرني خورده بوديم، ديگر رنگ و بوي شير هم حالم را بد مي‌كرد. سي چهل روز اول، همسايه‌ها كه يكي‌يكي باروبنديل‌شان را جمع مي‌كردند و فلنگ را مي‌بستند، برنج و مرغ و ماهي و چيزهاي ديگري را كه نمي‌توانستند ببرند به ما مي‌دادند. برق قطع شده بود و يخچال‌ها تعطيل. هر روز ناهار و شام پلومرغ داشتيم و پلوماهي و قليه. بعد كم‌كم بادمجان جاي مرغ را گرفت. مرغ و اردك زنده هم ته كشيد. ماهي نمك‌سود هم خداحافظي كرد و رفت و جايش را به فرني داد. همه كپسول‌هاي گاز پر و نيمه‌پر همسايه‌ها هم به ما رسيده بود كه من و يدول برده بوديم‌شان پشت‌بام، رديف چيده بوديم تا اگر بمباران شد يا تركشي به يك كدامش گرفت، توي صورت‌مان نتركد. صداي تركيدن گلوله‌هاي توپ و خمپاره يك‌ دم بند نمي‌آمد. بيشترشان جاهاي دور مي‌افتادند و ما فقط دود و گردوخاكي را كه به هوا بلند مي‌شد مي‌ديديم، آن هم توي روز. شب‌ها فقط صدا بود و لرزش در و پنجره. شبي كه كوچه پشتي‌مان را زدند، ديوارها و سقف خانه هم حسابي لرزيد. لرزشش آن‌قدر زياد بود كه فكر كردم خانه دارد روي سرمان خراب مي‌شود...».

«آن‌وقت‌ها من دبستان مي‌رفتم. بچه بودم و از حرف‌هاي قلنبه‌سلنبه‌اي كه بزرگ‌ترها مي‌زدند، سر درنمي‌آوردم. بابابزرگ هميشه با عمو عباس جروبحث داشت و عمو عباس هميشه مي‌گفت؛ به‌خاطر سربلنديِ مردم. بابابزرگ همين كه اين را مي‌شنيد، عصاي استيلش را مثل نيزه‌اي به طرفش پرتاب مي‌كرد و فحش مي‌داد. عصا را عمو عباس توي كارگاه تراشكاري پالايشگاه از لوله يك‌دوم استيل ساخته بود. عمه كوكب كه فقط گريه مي‌كرد و هيچ‌وقت چيزي نمي‌گفت بابابزرگ هم مي‌گفت؛ سربلندي مردم، برگ هيچ درختي نيست و هيچ دردي را درمان نمي‌كند». اين آغاز داستان بلندِ «برگ هيچ درختيِ» صمد طاهري است كه به‌تازگي چاپ دومش در نشر نيماژ منتشر شده است. صمد طاهري كه بيشتر با داستان‌هاي كوتاهش شناخته مي‌شود در «برگ هيچ درختي» نيز همان ويژگي‌هاي اصلي را كه در داستان‌هاي كوتاهش وجود داشت به كار برده است. داستان‌هاي طاهري فضايي رئاليستي دارند و اين ويژگي در «برگ هيچ درختي» هم ديده مي‌شود. اين داستان از نُه بخش تشكيل شده و اگرچه به شكلي رئاليستي نوشته شده اما بخش‌هاي داستان خطي سرراست را دنبال نمي‌كنند و در كنار هم كليت روايت را مي‌سازند. در «برگ هيچ درختي» طاهري توانسته فضاهاي داستاني خوبي بسازد و تكرار دايره‌وار برخي اتفاقات و عناصر داستان را شكل داده‌اند. همچنين توجه به جزئيات يكي ديگر از ويژگي‌هايي است كه در اين داستان ديده مي‌شود. در بخشي ديگر از اين كتاب مي‌خوانيم: «بي‌بي به پسرش، ‌دايي رحمان، گفته بود وسط باغچه‌شان آن گودال را بكند. ما هم رفته بوديم كمك. من كه نه. من حالا كلاس اول دبستانم. من و عمه كوكب رفته بوديم تماشا. عمو عباس آمده بود بيل بزند. بيل هم زد. شايد نصف گودال را او كند. نصف ديگرش را هم دايي رحمان و دايي قاسم كندند. نمي‌دانم دايي قاسم چطور آمده بود. شايد مرخصي گرفته بود از مسلولخانه. بابابزرگ مثل هميشه آمده بود كه دستور بدهد. روي بهارخواب سيماني، در سايه لبه پهن شيرواني موج‌دار نسوز، كنار بي‌بي نشسته بود و شربت سكنجبين سر مي‌كشيد. پيدا بود كه خيلي خسته شده، چون عموعباس خيلي بيل زده بود و صورت و زيربغل‌هايش خيس عرق بود و از سبيل كلفت سياهش عرق مي‌چكيد. هرچه عموعباس بيشتر بيل مي‌زد، بابابزرگ بيشتر خسته و تشنه مي‌شد و مجبور بود شربت بيشتري سر بكشد. بي‌بي ‌مثل هميشه روي سجاده‌اش نشسته بود و زيرلب ذكر مي‌گفت. كيسه استخواني بود سياه‌پوش...». «برگ هيچ درختي» پس‌زمينه‌اي تاريخي دارد و تناقضات شخصيت‌هاي داستاني در اين پس‌زمینه شكل گرفته‌اند.
سفر سوم
«زخم شير» يكي از مجموعه‌داستان‌هاي صمد طاهري است كه به‌تازگي چاپ پنجمش در نشر نيماژ منتشر شده است. «زخم شير» شامل يازده داستان كوتاه است كه در فاصله زماني سال‌هاي نود تا نودوپنج نوشته شده‌اند. اغلب اين داستان‌ها در فضاي جنوب و در سال‌هاي جنگ اتفاق مي‌افتد و آدم‌هاي قصه‌ها نيز آدم‌هايي معمولي‌اند كه گاه در موقعيتي عجيب گير افتاده‌اند. عناوين داستان‌ها عبارتند از: «مردي كه كبوترهاي باغي را با سنگ مي‌كشت»، «موش‌خرما»، «خروس»، «مهماني»، «در دام مانده مرغي»، «سفر سوم»، «زخم شير»، «ني‌زن»، «نام آن پرنده چه بود؟»، «چيز و فلان و بهمان و اينا» و «سگ ولگرد». در بخشي از داستان «ني‌زن» مي‌خوانيم: «هيچ‌كس هيچ‌چيز درباره‌اش نمي‌دانست. حتا من كه از همه به او نزديك‌تر بودم. فقط مي‌دانستم كه اسمش كَرَم است و بهترين نوازنده ني جفتي در كل منطقه جنوب. كي بود؟ چه‌كاره بود؟ پدر و مادرش چه كساني بودند؟ خانواده‌اش؟ اصلا زن و فرزندي داشت يا نداشت؟ خانه‌اش كجا بود؟ خويشاوند و كس‌وكاري اگر داشت، كجا بودند؟ چطور گذران مي‌كرد؟... هيچ‌كس نمي‌دانست. اصلا چه اهميتي داشت تا كسي اين چيزها را بداند؟ مگر او كي بود؟ او هيچ‌كس نبود. آدم يك‌لاقباي بي‌كس‌وكار و بي‌سواد و بدبختي بود كه عاشق ني جفتي بود و پولي مي‌گرفت و مي‌رفت. خودش مي‌گفت كه از بچگي عاشق ني جفتي بوده و آن‌قدر براي يادگيري‌اش دنبال دارودسته مطرب‌ها اين‌ور و آن‌ور رفته كه از درس و زندگي افتاده و كلاس چهارم دبستان كه بوده، از مدرسه بيرونش كرده‌اند. حالا هم كه شصت‌سالي از عمرش گذشته بود، ني‌جفتي هم‌چنان از آب روز و نان شب برايش عزيزتر بود».
اغلب داستان‌‌هاي اين مجموعه راوي اول‌شخص دارند و به موضوعات مختلفي پرداخته‌اند بااين‌حال فضاي جنگ‌زده و فقر و مسائل اجتماعي را مي‌توان درونمايه مشترك داستان‌هاي اين مجموعه دانست. در بخشي از داستان «زخم شير» كه عنوان مجموعه نيز برگرفته از نام همين داستان است مي‌خوانيم:‌ «از بس توي اين سه‌ماه‌ونيم ماست و پنير و فرني خورده بوديم، ديگر رنگ و بوي شير هم حالم را بد مي‌كرد. سي چهل روز اول، همسايه‌ها كه يكي‌يكي باروبنديل‌شان را جمع مي‌كردند و فلنگ را مي‌بستند، برنج و مرغ و ماهي و چيزهاي ديگري را كه نمي‌توانستند ببرند به ما مي‌دادند. برق قطع شده بود و يخچال‌ها تعطيل. هر روز ناهار و شام پلومرغ داشتيم و پلوماهي و قليه. بعد كم‌كم بادمجان جاي مرغ را گرفت. مرغ و اردك زنده هم ته كشيد. ماهي نمك‌سود هم خداحافظي كرد و رفت و جايش را به فرني داد. همه كپسول‌هاي گاز پر و نيمه‌پر همسايه‌ها هم به ما رسيده بود كه من و يدول برده بوديم‌شان پشت‌بام، رديف چيده بوديم تا اگر بمباران شد يا تركشي به يك كدامش گرفت، توي صورت‌مان نتركد. صداي تركيدن گلوله‌هاي توپ و خمپاره يك‌ دم بند نمي‌آمد. بيشترشان جاهاي دور مي‌افتادند و ما فقط دود و گردوخاكي را كه به هوا بلند مي‌شد مي‌ديديم، آن هم توي روز. شب‌ها فقط صدا بود و لرزش در و پنجره. شبي كه كوچه پشتي‌مان را زدند، ديوارها و سقف خانه هم حسابي لرزيد. لرزشش آن‌قدر زياد بود كه فكر كردم خانه دارد روي سرمان خراب مي‌شود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.