|

گفت‌وگو با رضا جولایی درباره‌ تازه‌ترین رمانش، «شکوفه‌های عناب»

در خون ما رفته این هراس

علی شروقی

سه‌شنبه دوم تیرماه سال 1287 خورشیدی، حدود پنج‌ ماه بعد از ترور ناموفق محمدعلی‌شاه قاجار، نیروهای بریگاد قزاق روسی به فرماندهی کلنل ولادیمیر لیاخوف و به دستور محمدعلی‌شاه مجلس شورای ملی، واقع در میدان بهارستان، را به توپ می‌بندند. به دنبال این واقعه تعدادی از مشروطه‌خواهان، از جمله میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و ملک‌المتکلمین، دستگیر و به باغشاه منتقل می‌شوند و در آن‌جا به طرزی فجیع به قتل می‌رسند. از روز تلخ به‌توپ‌بستن مجلس به «یوم‌التوپ» نیز یاد می‌کنند. رضا جولایی که قبلا در رمان «سوء‌قصد به ذات همایونی» ترور محمدعلی‌شاه را دستمایه قصه قرار داده بود، در تازه‌ترین رمان خود به نام «شکوفه‌های عناب»، که در نشر چشمه منتشر شده، سراغ «یوم‌التوپ» و قتل فجیع میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، روزنامه‌نگار آزادی‌خواه و مدیر روزنامه صور اسرافیل، رفته است. چهار راوی این رمان که همگی شخصیت‌هایی زاده تخیل نویسنده‌اند، هریک به نحوی به «یوم‌التوپ» و میرزا جهانگیرخان مربوط‌اند. یکی از آن‌ها زرین‌تاج، همسر جهانگیرخان، است؛ این زن، تنها راوی نیکِ رمان است. سه راوی دیگر همگی به نیروی شَر تن داده‌اند. از این سه راوی یکی قزاقی است به نام یاور طیفورخان؛ مرد لات و لمپنی که برای رسیدن به مقاصدش از هیچ رذالتی ابا ندارد و در روز به‌توپ‌بستن مجلس نیز یکی از بازیگرانِ خُردِ این فاجعه است. راوی دیگر داوودخان است؛ مردی که در نوجوانی شاگرد بنا بوده اما حین ساختن حوضی برای صدراعظم اتفاقی برایش می‌افتد که باعث می‌شود بزند زیر همه چیز و برود پی ولگردی و قمار؛ مدتی هم دستیار سوروگین عکاس می‌شود و بعد سر از روزنامه «صور اسرافیل» در می‌آورد و آن‌جا پادویی می‌کند. افکار آزادی‌خواهانه دست‌اندرکاران روزنامه چندان برای داوودخان مهم نیست و او بیشتر دنبال این است که از راه زدوبندهای یواشکی با این و آن بار خودش را ببندد. اگر مجبور شود آدم هم می‌فروشد. در یوم‌التوپِ رُمان مخفی‌گاه میرزا جهانگیرخان را همین داوودخان لو می‌دهد. راوی دیگرِ رمان ستوان روسی است به نام بوریس که در بریگاد قزاق در ایران خدمت می‌کرده و در «یوم‌التوپ» یکی از دست‌اندرکاران فاجعه است. سرگذشت هر یک از این راوی‌ها در طرح و توطئه‌ای ماهرانه به هم گره خورده و ساختار کلی رمان را شکل داده است. «شکوفه‌های عناب» یک‌دم از قصه‌گویی بازنمی‌ایستد. جولایی در «شکوفه‌های عناب» ما را به تهران قدیم، شیراز قدیم و روسیه تزاری می‌برد. با این رمان از بازارها، کوچه و خیابان‌ها، محلات پست و حاشیه‌ای، جنگل‌ها و کوه‌ها و باغ‌ها و رودخانه‌ها، از آمیزه‌ رنگ‌های روشن و تیره و از تاریخ دردناک و تاریکِ ستم گذر می‌کنیم. گاه گویی مجموعه‌ عکس‌ها و نقاشی‌هایی به‌جامانده از گذشته را ورق می‌زنیم که زندگی اجتماعی مردم عصر قاجار را برایمان روایت می‌کنند. سروکله آدم‌های واقعی نیز که بخشی از فرهنگ ایران را ساخته‌اند جابه‌جا در رمان پیدا می‌شود؛ مثل علی‌اکبرخان دهخدا که قسمت‌هایی از مسمط مشهور او درباره میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، مسمط «یادآر ز شمع مُرده یادآر»، در عنوان بعضی از فصل‌های رمان به‌کار رفته و نوشته درج‌شده بر پیشانی رمان نیز برگرفته از سطر مشهور این مسمط است. «شکوفه‌های عناب» اگرچه رمانی تلخ است درباره شر و ستم، اما یکسره از امید تهی نیست و این را زرین‌تاج در سطرهای پایانی رمان، آن‌جا که سخن از زایش و بخشایش و مهر است، به ما می‌گوید. گفت‌وگویی که می‌خوانید درباره این رمان است. جولایی در این مصاحبه همچنین از تمام‌شدن و آماده‌انتشاربودنِ رمانِ تازه‌اش، «ماهِ سرخ» خبر داده است؛ رمانی درباره ترور میرزاده عشقی که به گفته جولایی «شاید امسال یا سال دیگر از راه برسد».


‌اگر موافق باشید گفت‌وگو را با ارجاع به سطرهای پایانی رمان «شکوفه‌های عناب» شروع کنیم، آن‌جا که زرین‌تاج، همسر میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، می‌گوید: «بخشایش است که شر را دور می‌کند از جان‌مان و کینه را. جهان را بخشیدم. شاید حضور زخم‌خورده و خسته‌ی ما زنده شود به مهر.» چون به نظر می‌رسد بخش عمده فجایعی که در رمان اتفاق می‌افتد و سرنوشت شخصیت‌های آن را رقم می‌زند کین‌توزی و انتقام‌جویی است و تنها قهرمان زن داستان است که دست آخر بخشایش را به جای کین انتخاب می‌کند تا زنجیره شرارتی را که در سراسر رمان گسترده شده پایان دهد. آیا هنگام نوشتن این رمان آگاهانه به این تقابل کین و بخشایش و تأثیرشان بر جهان و سیر وقایع آن فکر می‌کردید؟
تقابل با شر، از طریق شر منجر به زایش شر جدیدی می‌شود. تقابل با خشونت از طریق خشونت منجر به گستردگی خشونت می‌شود. جهان در نفس خود زنانه است و زاینده و مایل به مهر. شاید از طریق توسل به خرد و مهر بتوان به تسلسل شر پایان داد. شاید. اگر زن راوی داستان هم می‌خواست با کینه‌جویی و خشونت در صدد تقابل با سرنوشت خود بر آید خلاف عادت رفتار نکرده بود و دیگر امیدی به آینده باقی نمی‌ماند؛ لااقل برای من. من این امید را برای خودم نگه داشته‌ام هرچند شاید بی‌معناست.
‌ دیگر این‌که به جز آن قسمت‌هایی که همسر جهانگیرخان راوی داستان است، در بخش‌های دیگر با راویانی مواجهیم که همگی تسلیم نیروی شر شده‌اند، اما آن‌چه انگیزه آن‌ها برای بازگفتن سرگذشت‌شان است عذاب وجدانی است که بابت عمل شریرانه به آن دچارند. یعنی به واقع ما در این رمان عمدتا با صدای وجدان‌های معذب سر و کار داریم. نظر خودتان در‌این‌باره چیست؟
نمی‌دانم توصیفی که دکارت از وجدان انسان گنه‌کار کرده تا چه حد صحیح است. آیا دزد یا قاتل وقتی به وجدان خود رجوع می‌کنند خود را گناهکار می‌دانند و عمل خود را خطا؟ آیا همه‌ی انسان‌های گناهکار - قاتل یا دزد و... - اصلا وجدانی دارند. امیدوارم چنین باشد، هرچند بعید می‌دانم کسی که بنا بر غریزه یا وظیفه نفسی را می‌کشد خود را برحق نداند. به هرحال باید امیدوار باشیم در جایی وجدان جمعی بیدار باشد تا اعمال ناحق را حق جلوه ندهد.
‌از سوی دیگر در این رمان که وقایع آن حول «یوم‌التوپ» و ماجرای به توپ بستن مجلس به دستور محمدعلی‌شاه قاجار می‌گردد، روایتی تلخ از تاریخِ ستم به دست داده شده است. قبول دارید که ستم و بی‌عدالتی در این رمان حضوری قدرتمند و ملموس و سخت تکان‌دهنده دارد و راویان شرور رمان نیز که به نحوی به دیگران و به یکدیگر ستم کرده‌اند خود تحت ستمی بزرگ‌تر بوده‌اند و قربانی آن ستم؟
تاریخ ما پر است از ستم، بی‌عدالتی، خشونت. شاید به ندرت بتوانید ادوار کوتاهی را پیدا کنید که مردم این ملک چندصباحی نفس راحتی کشیده باشند. برای همین شر و ظلم در بخشی از وجود ما نهادینه شده است. این که مظلوم باشیم در برابر ظالم، و ظالم شویم در برابر مظلوم. به یک بازنگری عمیق تاریخی، اجتماعی و مردم‌شناسانه نیاز داریم تا بتوانیم خاطره‌های جمعی چندهزارساله را تجزیه و تحلیل کنیم که یقینا به دانشی گسترده و زمانی طولانی نیازمند است. شاید مسیر صواب را پیدا کنیم.
‌در گفت‌وگویی که چند سال پیش درباره رمان‌های «یک پرونده‌ی کهنه» و «شب ظلمانی یلدا» با شما داشتم و در همین روزنامه «شرق» چاپ شد در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت این دو رمان با یکدیگر، گفتید که در «یک پرونده‌ی کهنه» بیشتر به وقایع بیرونی و «نقشی که شخصیت‌های مختلف ایفا می‌کنند» پرداخته‌اید و در «شب ظلمانی یلدا» به «درونیات» و «لایه‌های عمیق‌تر از وجود انسان» و موضوعاتی نظیر سرنوشت، عشق، اندوه و رنج و گناه و «نقشی که انسان ناچار به ایفای آن است.» به نظر می‌رسد در «شکوفه‌های عناب» با تلفیقی از این هر دو وجه سر و کار داریم. یعنی هم وقایع بیرونی و فضای اجتماعی و سیاسی دوره‌ای از تاریخ ایران و هم با آن لایه‌های عمیق‌تر یعنی عشق و اندوه و رنج و گناه و سرنوشت انسان. شخصیت‌های این رمان، هم متأثر از اوضاع اجتماعی و سیاسی‌اند و هم بازیچه سرنوشت. آیا با این برداشت موافق هستید؟
به گمانم بر سر مفهوم رمان توافق داریم. گرچه برای خود من حد و حدود تأثیرات اجتماع یا سرنوشت و نقش احوالات درونی مشخص نیست. آیا صاحب اراده و اختیار هستیم یا همه چیز بی‌خواسته‌ی ما «لعبتکان» و به فرمایش «فلک لعبت‌باز» پیش می‌رود؟ چند هزار سال است که بشر این سؤال را از خود پرسیده؟
‌از طرفی سرنوشت در این رمان اگرچه نقشی تعیین‌کننده در حوادث و طرح و توطئه داستان دارد اما تنها نیروی تعیین‌کننده در سیرِ وقایع نیست. اگرچه مادر بوریس، یکی از شخصیت‌های داستان، جایی از رمان به او می‌گوید: «جهان به میل ما نمی‌چرخد.» اما در برابر سرنوشت انتخاب‌های انسانی هم در رمان «شکوفه‌های عناب» مطرح می‌شود. تصمیم زرین‌تاج به بخشایش در پایان رمان از جمله این انتخاب‌هاست، یا آن زندگی که مردِ تبعیدی که بوریس با او رفیق شده برای خود انتخاب کرده است. به نظرتان این انتخاب‌ها در برابر سرنوشت و آن‌چه انسان ناخواسته به آن گرفتار شده چه‌قدر قدرت مانور دارند؟
نظر من چه اهمیتی دارد؟ من فقط یک نویسنده‌ام نه بیشتر و نویسنده اگر بخواهد نظریه‌پردازی کند مبدل می‌شود به فیلسوف یا اقتصاددان یا... از زمان فلاسفه‌ یونان و حتی قبل از آنها «جبر» و «تفویض» برای بشر مطرح بوده و هزاران نظریه در‌این‌باره ارائه شده؛ روانشناسی چیزی می‌گوید و اقتصاد از مقوله‌ دیگر سخن می‌گوید و الهیات بحث دیگری را پیش‌روی ما می‌گذارد. دلم می‌خواهد اختیاری در کار باشد. اما فیزیک جدید متأسفانه می‌گوید که چنین نیست. هاوکینگ به جبر فیزیکی اعتقاد دارد، فروید به نوعی جبر دیگر معتقد است و... امیدوارم صد سال دیگر نظریه‌های جدید از اختیار سخن بگویند. تا آن زمان دلمان را خوش کنیم به اختیار خودخواسته!
‌در «شکوفه‌های عناب» نیز مانند برخی از دیگر آثار شما مقطعی از تاریخ ایران عصر قاجار دستمایه داستان‌پردازی قرار گرفته است. گویی آن دوره خاص از تاریخ ایران بیش‌و کم دغدغه همیشگی شماست. ریشه و پیشینه این دغدغه در داستان‌های شما به کجا برمی‌گردد. از کجا می‌آید این دغدغه؟
در این باره مکرر گفته‌ام، تقریبا از زمانی که «حکایت سلسله‌ی پشت‌کمانان» را نوشتم. اگر بگویم گذشته زنده است و حضور دارد در آگاهی، در رفتار و کلام و سنت و... تکرار مکررات نیست؟ اگر بگویم آن دوره از روزگار ما منفک نیست و نگرش ما به جهان هنوز شبیه آن دوران است و ما هنوز به شیوه‌ آن دوران درجا می‌زنیم حرف تازه‌ای زده‌ام؟ اصلا همه‌ اینها همان نظریه‌پردازی نیست که قرار بود نویسنده از آن بپرهیزد؟
‌به‌طور مشخص‌تر درباره «شکوفه‌های عناب» که ماجرای محوری آن «یوم‌التوپ» و فاجعه ‌باغشاه و قتل میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل است، می‌خواستم بدانم دلیل و انگیزه انتخاب این ماجرا و شخصیت به عنوان ماجرا و شخصیت محوری رمان چه بود؟ چرا «یوم‌التوپ» و میرزا جهانگیرخان و داستان قتل فجیع او؟
این یکی را درست نمی‌دانم. شاید به این دلیل که از این ماجرا و آن روز می‌شود قصه‌های بسیاری بیرون کشید که جذاب باشد، شاید شخصیت میرزا جهانگیرخان و آدم‌های اطراف او یا واقعه‌‌ آن روز... می‌دانید، اگر ذهن قصه‌گو داشته باشیم و قصه زیاد خوانده و شنیده باشیم می‌شود چنین پنداشت که جهان و همه‌ وقایع آن قصه‌هایی جذاب و پرماجراست و می‌شود آنها را پرداخت. نوشتن قصه‌ «یوم‌التوپ» که جای خود دارد.
‌طرح داستان چه‌‌طور آمد و پرورانده شد؟ آیا پیش از شروع به نوشتن رمان، طرح آن را با تمام جزئیات و شخصیت‌ها و ارتباط‌هایی که وقایع با هم پیدا می‌کنند به‌طور کامل در ذهن داشتید؟
نه. فقط به نظرم آمد (و این به‌نظر‌آمدن که در یک لحظه واقع می‌شود لابد پشتوانه‌ سال‌ها کتاب‌خوانی و مرور خاطرات و تماشای تصاویر و ارتباط با آدم‌های گوناگون و... همراه دارد) که از دل این ماجرا می‌شود قصه‌ای درآورد و بعد هنرپیشگان خود را انتخاب می‌کنید که در ابتدا یکی دو نفر هستند و بعد بر تعداد آنها افزوده می‌شود و بعد از فیلم‌بردار خود می‌پرسید قصه با کدام زاویه دید روایت شود بهتر است و چرا میرزا جهانگیرخان و نه ملک‌المتکلمین؟ چرا همسر او و نه دهخدا؟ چرا ستوان قزاق و نه لیاخوف. پاسخ‌ها گاه در یک لحظه و گاه طی روزها به ذهن شما می‌رسد. اگر جزئیات شکل‌گیری رمان را بنویسید خودش قصه‌ای طولانی می‌شود. روند شکل‌گیری روایات از طریق تداعی یا رویاها... به هرحال کل اینها اهمیت چندانی ندارد. باید دید ماحصل ماجرا چیست.
‌ آیا داستان‌هایتان را پس از یک‌بارنوشتن بارها بازنویسی می‌کنید و هر روز به‌طور منظم وقتی را صرف نوشتن می‌کنید؟ در مورد «شکوفه‌های عناب» روند کار به چه صورت بود و نوشتن آن چه‌قدر زمان برد؟
اکثر اوقات سه بار. در مورد «شکوفه‌ها...» به چهار بار و پنج بار هم رسید. رمان از سال 94 شروع شد و به‌طور منقطع پیش رفت. از 95 جدی شد و به‌طور مرتب کار کردم تا 97. بعد از حروفچینی فصل‌ها چند بار پس و پیش شد (حدود 14 بار) آخر کار حسابی گیج شده بودم. نمونه چاپی را بریده بودم. روی زمین می‌چیدم تا از یاد نبرم ارتباط فصل‌ها صحیح است یا نه...
قاعدتا روزی چهار-پنج ساعت می‌نویسم، یعنی این تعداد ساعت تقلا می‌کنم برای نوشتن. نتیجه می‌شود از یکی دو صفحه تا پنج و شش صفحه (به‌ندرت). گاهی وقت‌ها قصه‌ دیگری از راه می‌رسد. اواخر رمان «شکوفه‌ها...» قصه‌ میرزاده عشقی از راه رسید. یکی دو صفحه «شکوفه‌ها...» را می‌نوشتم و یکی دو صفحه آن دیگری را و خلاصه... و نمی‌دانم گفتگو درباره اینها به درد چه کسی می‌خورد؟
‌آیا به جز زرین‌تاج، دیگر شخصیت‌های رمان «شکوفه‌های عناب» هم ریشه در واقعیت دارند؟ منظورم این است که نامی و ردی از آن‌ها در تاریخ دیده‌اید یا کاملا زاییده تخیل‌اند؟
غیر از میرزا جهانگیرخان و چند آدم واقعی، دیگر شخصیت‌ها خیالی هستند، از جمله زرین‌تاج خانم، که هیچ ردی در تاریخ از آنها وجود ندارد.
‌در پروراندن شخصیت‌های واقعی چه‌قدر به مستندات تاریخی نظر داشتید و چه‌قدر از تخیل‌تان استفاده کردید؟
هیچ مستنداتی در مورد شخصیت‌ها در دست نداشتم مگر چند تصویر. از میرزا جهانگیرخان هم، نوشته‌هایش در صور اسرافیل.
‌در آن بخش مربوط به یادداشت‌های جهانگیرخان چطور؟ مبنای آن بخش آیا نوشته‌های به‌جامانده از جهانگیرخان است؟
اما در مورد یادداشت‌های او، بخشی از جریده‌اش استخراج شد و برخی دیگر از روی دست جریده‌نگار عالم!
‌رمان توصیفاتی پر از جزئیات از زندگی مردم دوران قاجار، چگونگی سفر در آن روزگار، زندگی روزمره، بازارها و گل‌ها و باغ‌ها و... دارد. به ویژه زندگی در شیراز و تهران قدیم. جاهایی آدم احساس می‌کند دارد گوشه‌هایی از تاریخ اجتماعی عصر قاجار و زندگی مردم در آن روزگار را می‌خواند. در نوشتن این بخش‌ها از چه منابعی استفاده کردید؟ منظورم فقط منابع مکتوب نیست. به جز منابع مکتوب آیا سراغ عکس‌ها، نقاشی‌ها، فیلم‌ها و دیگر اسناد به‌جا‌مانده از آن دوره هم رفتید؟
بله، همین یک کلمه کافی است؟ نه؟ بسیار خوب، هر چیزی را که به دستم رسید، خواندم و دیدم و شنیدم. گاه دیدن یک تصویر می‌تواند مایه نوشتن فصلی از رمان باشد. تماشای عکس‌های آنتون سوروگین که نامی هم از او در رمان برده شده، بسیار تأثیر‌برانگیز بود و چند کتابی که مربوط به دوره محمدعلیشاه و ماجرای به‌توپ‌بستن مجلس بود.
همان یک عکسی که در باغشاه از محبوسین برداشته شده یک دنیا مطلب دارد. به چهره‌ی بعضی از آنها که قرار است فردا اعدام شوند، نگاهی بیندازید.
‌آیا حین نوشتن رمان پیش آمد که لازم شود بروید و مکان‌هایی را از نزدیک ببینید؟ در مورد «یک پرونده‌ کهنه» در مصاحبه‌ای که پیش‌از‌این به آن اشاره کردم، گفتید که لازم نشد چنین کاری بکنید. در مورد این رمان چطور؟
سر قبر جهانگیرخان و ملک رفته‌ام. میدان بهارستان و مسجد سپه‌سالار و سرچشمه و خیابان‌ها و کوچه‌های اطراف آن، محله‌ قدیمی عودلاجان و محله‌های بازار را هم بارها سیاحت کرده‌ام. داخل باغشاه را هنوز از نزدیک ندیده‌ام؛ اما عکس‌هایی از باغشاه و انبار محبوسین در دست است. جنگل‌های سیبری و مسکو و دژ نظامی در قفقاز را در تخیل شکل داده‌ام. شیراز را هم به مدت پنج سال خوب تماشا کرده‌ام. دیگر چه می‌ماند؟
‌با توجه به اینکه اولین بار نیست که به گذشته تاریخی می‌پردازید، دوست داشتم بدانم نگاه خود شما به گذشته چگونه است؟ آیا نگاه‌تان به گذشته آمیخته به حسی نوستالژیک است یا طور دیگری به گذشته نگاه می‌کنید؟
آمیخته‌ا‌ی از حس نوستالژیک و «طور دیگر». آن بخشی که از روایات اجدادم به جا مانده شرحی است، از روابط عاطفی مستحکم‌تر و آرامش زندگی و طبیعت دست‌نخورده و... طبیعتا دارای حس نوستالژیک است؛ اما در کنار این حس شرحی هم از قحطی‌ها و ناآرامی‌ها و شیوع بیماری‌ها هست که نمی‌توان تعلق خاطری به آنها داشت.
‌و نکته دیگر «یاد بعضی نفرات»، به قول نیما، در برخی آثار شماست. شخصیت‌های فرهنگی و ادبی واقعی که در حواشی داستان‌های‌تان حضور می‌یابند. مثل صادق هدایت در رمان «یک پرونده‌ کهنه» و عارف قزوینی در همین رمان. همچنین علی‌اکبرخان دهخدا که البته حضورش در «شکوفه‌های عناب» در قیاس با عارف پررنگ‌تر است؛ چون به‌هرحال عضوی از تحریریه روزنامه «صور اسرافیل» بوده.
دوست دارم بعضی از این آدم‌ها را زنده و از نزدیک ببینم و در احوال و نوع زندگی آنها خیره شوم؛ چون امکان ندارد ناچار می‌شوم به بازآفرینی آنها در قصه. رمان بر پایه‌ مسمط دهخدا شکل گرفته و آن مسمط بر‌اساس خوابی که او دید. دهخدا حضور پررنگی دارد؛ هرچند کمتر از او نام برده شده. عارف و قمر و درویش‌خان هم در رمان دیگری حضوری جدی‌تر دارند.
‌یکی از شخصیت‌های خیالی جالب اما حاشیه‌ای رمان «شکوفه‌های عناب» داداش‌بیگ است؛ قزاقی نیک‌خواه که خیانت طیفورخان به او توفیق اجباری درآمدن از رخت قزاقی را برایش رقم می‌زند و در ادامه می‌بینیم که در کسوت درویشی درآمده است که می‌کوشد پسر طیفورخان را از مهلکه نجات دهد و البته موفق نمی‌شود. این شخصیت چطور شکل گرفت؟
نمی‌دانم. هر نوع توضیحی در‌این‌باره بی‌فایده است. از آن شخصیت‌هایی بود که بدون اجازه به میانه‌ ماجرا پرید و تازه بعد از نوشتن چند فصل متوجه حضورش شدم و خب، چه می‌شد کرد، به جز خیر‌مقدم‌گفتن به او.
‌«شکوفه‌های عناب» در کل رمان تلخی است. از تلخ‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های رمان یکی دیر با‌خبر‌شدن طیفورخان از حضور فرزندش در بین مشروطه‌خواهان در «یوم‌التوپ» و مواجه‌شدن با جسد اوست و دیگری درافتادن جهانگیرخان با شازده‌ای که برای او کار می‌کند و شکنجه و کتک‌خوردن او. هنگام نوشتن این بخش‌ها و بخش‌هایی نظیر اینها خودتان چه حسی داشتید؟
باید بپذیریم که مزه‌ای به نام تلخ هم وجود دارد. چای و قهوه‌ بدون شکر! تلخ! عادت نداریم! تجربه‌ جهانگیرخان شخصی است. در مورد طیفور...؟ هیچ حسی. از ماجرا دور هستم. احساساتی نمی‌شدم. سعی می‌کنم با شخصیت‌ها همدردی نکنم تا بتوانم آنها را بهتر شرح دهم و در انتها نمی‌شود. جایی از وجود خود من هم دچار تلخی می‌شود.
‌زرین‌تاج در این رمان از هراس مدام از ناپایداری خوشی و شادکامی سخن می‌گوید. از اینکه در حین شادی هر آن باید انتظار فاجعه‌ای را کشید. از ترسی که ملازم شادکامی است. ترس از فاجعه‌ای که در راه است. این گویا یک هراس تاریخی است؟
در خون ما رفته این هراس، بس‌ که مصیبت کشیده‌ایم در طول تاریخ. شاید این خیال‌بافی به‌ نظرتان عجیب بیاید؛ اما مجسم کنید 25 یا 30 نسل قبل از ما، پدران‌مان پشت دروازه‌های ری یا نیشابور یا اصفهان چه روزگار پرهراسی را گذرانده‌اند، آن زمان که خبر نزدیک‌شدن سپاه مغول یا تیمور یا آغامحمدخان را شنیده‌اند. و قبل از آن حمله‌ اسکندر و سفاکان خونریز دیگری که ده‌ها بار بر ما تاخته‌اند. ذاتی شده این هراس. شما به فردای بهتر برای خود اعتقاد دارید؟
‌یکی از دغدغه‌هایی که در آثار شما و از‌جمله در همین رمان به چشم می‌آید، مسئله خشونت است. اعمال خشونت چه با نیت شریرانه، چه از سرِ کینه و چه با نیت خیر و برای برقراری جهان بهتر. این دغدغه از کجا می‌آید؟
باز هم از همان خاطره‌های تاریخی و باز هم از آن ناخودآگاه جمعی که همراه ماست و اصلا فرض کنید این خاطره‌ قومی و تاریخی نبود، توجه به حضور مرگ که این روزها محتمل‌تر شده، فردا را متزلزل نمی‌کند؟
‌با توجه به تعدد راوی و خاستگاه‌های متفاوت راویان داستان آیا روی زبان رمان زیاد کار کردید؟ چون تفاوت زبان در آن بیش‌و‌کم مشهود است؛ مثلا زبان زرین‌تاج بسیار متأثر از شعر و ادبیات فارسی و به‌ویژه شعر حافظ است و زبان طیفورخان در تقابل با آن زبانی عامیانه و پر از اصطلاحات لاتی و کوچه‌بازاری. زبان دیگر شخصیت‌ها هم متأثر از نوع شخصیت و خاستگاه اجتماعی‌شان است (البته در پرانتز این را هم می‌خواهم بگویم که گاهی احساس می‌کردم در زبان طیفورخان نوسانی هست. جاهایی با غلظت بسیار اصطلاحات عامیانه را به کار می‌برد و جاهایی انگار این موضوع فراموش می‌شود).
می‌خواستم حتما تفاوتی در میان باشد میان نگرش و جهان‌بینی آدم‌ها و زبان آنها. سخت‌ترین مرحله درآوردن زبان زرین‌تاج بود که چندبار بخش‌هایی از آن را تغییر دادم. و بعد از آن زبان طیفور و ستوان روس و ... که اینها البته چندان مشکل نبود.
‌گاه این‌طور به نظرم رسید که روایت‌های راویان مختلف از یک واقعه با یکدیگر همخوانی ندارد. مثلا آن‌جا که بوریس بعد از «یوم‌التوپ» داوود عکاس را در میهمانی شاهدخت می‌بیند درحالی‌که قبل‌تر و از روایت داوود این‌طور برداشت می‌شود که او مدتی از شدت عذاب وجدان ویلان و خراب و سرگردان بوده و نمی‌توانسته در آن میهمانی بوده باشد. یا مثلا صحنه بازجویی از جهانگیرخان و داوود در روایت بوریس و روایت داوود با هم متفاوت است. این آیا عامدانه بوده است؟
داوودخان زمانی به میهمانی می‌رود که اندکی به خود آمده، یا مجبورش کرده‌اند یا دروغ گفته که مدت‌ها ویلان و خراب بودم. این‌جور آدم‌ها زود همه‌چیز را فراموش می‌کنند. اما در مورد صحنه بازجویی، قرار بر این نبوده که هر سه نفر آدم حاضر در صحنه واقعه را به یک شکل تعریف کنند وگرنه حضور کل این آدم‌ها در رمان چه معنایی دارد. این چهار راوی گرداگرد روز واقعه و خود جهانگیرخان چرخیده‌اند، البته با فواصل متفاوت، و طبیعی است که هرکس ماجرا را به شکلی دیگر ببیند.
‌در یکی از بخش‌هایی که یاور طیفورخان سرگذشت خود را نقل می‌کند، آن‌جا که به داداش‌بیگ خیانت می‌کند و او را می‌فروشد، یاد داستان «زخم شمشیر بورخس» افتادم. منظورم شیوه‌ای است که یاور خود را در پایان فصل لو می‌دهد که آن خیانت‌کار من بودم. آیا حین نوشتن این تکه آن قصه را در پس ذهن داشتید یا این شباهت اتفاقی است؟
«زخم شمشیر» را خوانده بودم، وقتی این سوال را مطرح کردید یک‌بار دیگر هم آن را خواندم. فکر نمی‌کنم شباهتی وجود داشته باشد. اما گیریم که شباهت داشته باشد. در این صورت ستوان روس هم «جنایت و مکافات» را بازگویی می‌کند، داوودخان هم می‌تواند شبیه به «بیگانه»ی کامو باشد یا ترفندهایی که در ساختار رمان به کار رفته می‌تواند شبیه به بعضی کارهای گراهام گرین باشد. ما ادامه‌ گذشتگان خود هستیم، مگر نه؟ و کل ماجراهای پیچیده و عظیم روح بشر را می‌توان در چند کلمه خلاصه کرد. عشق و حسادت و کینه و انتقام‌جویی و خیانت و وفاداری...
دختر و پسری عاشق هم می‌شوند و خانواده‌ آنها با این عشق مخالفند و هر دو خودکشی می‌کنند. چندبار این داستان را شنیده‌اید؟
زنی که از ملال زندگی به جان آمده از خانواده خود می‌گریزد و درصدد تجربه‌های جدید از زندگی است. این یکی را چطور؟
و جوانی وجدان شخصی خود را قاضی نهایی می‌شمارد و فکر می‌کند می‌تواند هر حکمی برای دیگران صادر کند...
اولی می‌شود «رومئو و ژولیت»، دومی «آنا کارنینا» و سومی «جنایت و مکافات» ...
به نظر شما این قصه‌ها تکراری نیست؟
‌و ارجاعاتی در رمان هست به «جنایت و مکافات» داستایوسکی؛ در این ارجاعات آیا مضمون گناه و عذاب وجدان که در این رمان مطرح است مدنظر بوده است؟
بله، این ارجاعات درباره‌ گناه و عذاب وجدان است و اولین‌بار من آن را کشف کرده‌ام و گمانم داستایوسکی از روی دست من نوشته. در مورد «رومئو و ژولیت» هم بعید نیست دستنوشته‌های من به دست شکسپیر رسیده باشد. فیزیک جدید به سفر در زمان اعتقاد دارد و گذشته، آینده و حال را موازی هم و در کنار هم می‌داند!
‌بیشتر از همه در قصه‌نویسی از کدام کتاب‌ها و نویسندگان تأثیر گرفته‌اید و همچنین از چه هنرمندان و آثار هنری دیگری به‌جز حوزه ادبیات و قصه‌نویسی؟
تولستوی، چخوف، سال بلو، داکتروف، مالامود، گراهام گرین، بورخس، ابراهیم گلستان، دولت‌آبادی و از فیلم‌سازانی مثل آنتونیونی، فلینی، وودی آلن. از عالم موسیقی هم کلی اسم به یادم می‌آید... بعضی از موسیقیدان‌های خارجی و ایرانی با یک قطعه موسیقی یک رمان را پیش‌روی شما می‌گشایند.
‌ در صحبت‌هایتان به قصه میرزاده عشقی اشاره کردید که اواخر نوشتن «شکوفه‌های عناب» به ذهن‌تان آمد و مشغول نوشتنش شدید. در مصاحبه قبلی‌مان هم از نوشتن رمانی درباره ترور میرزاده عشقی صحبت کرده بودید. آن رمان به کجا رسیده است؟ تمام شده؟
تمام شده و «ماه سرخ» نام گرفته. بعد از نام‌گذاری‌های متعدد. شاید امسال یا سال دیگر از راه برسد. شاید.
‌گفت‌وگو را با سطرهای پایانی رمان آغاز کردیم و آخرین پرسشم باز از همان سطرهای پایانی است. سطرهایی درست پیش از آن‌چه در آغاز گفت‌وگو نقل شد، آن‌جا که زرین‌تاج می‌گوید: «با خود گفتم که جهان را می‌بخشم و آدمیان را و آن شبح را، زیرا که من مادرم و جهان با زایش من معنا می‌گیرد و این حس در جانم دوید که عاقبت زندگی است که نیرومند است و سرایت می‌کند به جان آدمیان تا پایدار بمانند...» گویی با همه فجایع در پایان رمان این زندگی است که چیره می‌شود و نمود این چیرگی زرین‌تاج است با کودک خردسالش؛ کودکی که نمودی از زایش است و زرین‌تاج را به‌رغم آن‌چه از سر گذرانده به زندگی بازمی‌گرداند، شوق زندگی را در او می‌دمد و انگار یادآوری می‌کند که زندگی ادامه دارد؟
چنین است، چنین باد. قبلا گفتم، روح زنانگی است که در جهان دمیده شده و عالم را زایانده و این روح زنانه بخشایشی بیش از مردان دارد و چه بخواهد (بخواهیم) و چه نخواهد (نخواهیم) زندگی و امید را استمرار می‌بخشد.

سه‌شنبه دوم تیرماه سال 1287 خورشیدی، حدود پنج‌ ماه بعد از ترور ناموفق محمدعلی‌شاه قاجار، نیروهای بریگاد قزاق روسی به فرماندهی کلنل ولادیمیر لیاخوف و به دستور محمدعلی‌شاه مجلس شورای ملی، واقع در میدان بهارستان، را به توپ می‌بندند. به دنبال این واقعه تعدادی از مشروطه‌خواهان، از جمله میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و ملک‌المتکلمین، دستگیر و به باغشاه منتقل می‌شوند و در آن‌جا به طرزی فجیع به قتل می‌رسند. از روز تلخ به‌توپ‌بستن مجلس به «یوم‌التوپ» نیز یاد می‌کنند. رضا جولایی که قبلا در رمان «سوء‌قصد به ذات همایونی» ترور محمدعلی‌شاه را دستمایه قصه قرار داده بود، در تازه‌ترین رمان خود به نام «شکوفه‌های عناب»، که در نشر چشمه منتشر شده، سراغ «یوم‌التوپ» و قتل فجیع میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، روزنامه‌نگار آزادی‌خواه و مدیر روزنامه صور اسرافیل، رفته است. چهار راوی این رمان که همگی شخصیت‌هایی زاده تخیل نویسنده‌اند، هریک به نحوی به «یوم‌التوپ» و میرزا جهانگیرخان مربوط‌اند. یکی از آن‌ها زرین‌تاج، همسر جهانگیرخان، است؛ این زن، تنها راوی نیکِ رمان است. سه راوی دیگر همگی به نیروی شَر تن داده‌اند. از این سه راوی یکی قزاقی است به نام یاور طیفورخان؛ مرد لات و لمپنی که برای رسیدن به مقاصدش از هیچ رذالتی ابا ندارد و در روز به‌توپ‌بستن مجلس نیز یکی از بازیگرانِ خُردِ این فاجعه است. راوی دیگر داوودخان است؛ مردی که در نوجوانی شاگرد بنا بوده اما حین ساختن حوضی برای صدراعظم اتفاقی برایش می‌افتد که باعث می‌شود بزند زیر همه چیز و برود پی ولگردی و قمار؛ مدتی هم دستیار سوروگین عکاس می‌شود و بعد سر از روزنامه «صور اسرافیل» در می‌آورد و آن‌جا پادویی می‌کند. افکار آزادی‌خواهانه دست‌اندرکاران روزنامه چندان برای داوودخان مهم نیست و او بیشتر دنبال این است که از راه زدوبندهای یواشکی با این و آن بار خودش را ببندد. اگر مجبور شود آدم هم می‌فروشد. در یوم‌التوپِ رُمان مخفی‌گاه میرزا جهانگیرخان را همین داوودخان لو می‌دهد. راوی دیگرِ رمان ستوان روسی است به نام بوریس که در بریگاد قزاق در ایران خدمت می‌کرده و در «یوم‌التوپ» یکی از دست‌اندرکاران فاجعه است. سرگذشت هر یک از این راوی‌ها در طرح و توطئه‌ای ماهرانه به هم گره خورده و ساختار کلی رمان را شکل داده است. «شکوفه‌های عناب» یک‌دم از قصه‌گویی بازنمی‌ایستد. جولایی در «شکوفه‌های عناب» ما را به تهران قدیم، شیراز قدیم و روسیه تزاری می‌برد. با این رمان از بازارها، کوچه و خیابان‌ها، محلات پست و حاشیه‌ای، جنگل‌ها و کوه‌ها و باغ‌ها و رودخانه‌ها، از آمیزه‌ رنگ‌های روشن و تیره و از تاریخ دردناک و تاریکِ ستم گذر می‌کنیم. گاه گویی مجموعه‌ عکس‌ها و نقاشی‌هایی به‌جامانده از گذشته را ورق می‌زنیم که زندگی اجتماعی مردم عصر قاجار را برایمان روایت می‌کنند. سروکله آدم‌های واقعی نیز که بخشی از فرهنگ ایران را ساخته‌اند جابه‌جا در رمان پیدا می‌شود؛ مثل علی‌اکبرخان دهخدا که قسمت‌هایی از مسمط مشهور او درباره میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، مسمط «یادآر ز شمع مُرده یادآر»، در عنوان بعضی از فصل‌های رمان به‌کار رفته و نوشته درج‌شده بر پیشانی رمان نیز برگرفته از سطر مشهور این مسمط است. «شکوفه‌های عناب» اگرچه رمانی تلخ است درباره شر و ستم، اما یکسره از امید تهی نیست و این را زرین‌تاج در سطرهای پایانی رمان، آن‌جا که سخن از زایش و بخشایش و مهر است، به ما می‌گوید. گفت‌وگویی که می‌خوانید درباره این رمان است. جولایی در این مصاحبه همچنین از تمام‌شدن و آماده‌انتشاربودنِ رمانِ تازه‌اش، «ماهِ سرخ» خبر داده است؛ رمانی درباره ترور میرزاده عشقی که به گفته جولایی «شاید امسال یا سال دیگر از راه برسد».


‌اگر موافق باشید گفت‌وگو را با ارجاع به سطرهای پایانی رمان «شکوفه‌های عناب» شروع کنیم، آن‌جا که زرین‌تاج، همسر میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، می‌گوید: «بخشایش است که شر را دور می‌کند از جان‌مان و کینه را. جهان را بخشیدم. شاید حضور زخم‌خورده و خسته‌ی ما زنده شود به مهر.» چون به نظر می‌رسد بخش عمده فجایعی که در رمان اتفاق می‌افتد و سرنوشت شخصیت‌های آن را رقم می‌زند کین‌توزی و انتقام‌جویی است و تنها قهرمان زن داستان است که دست آخر بخشایش را به جای کین انتخاب می‌کند تا زنجیره شرارتی را که در سراسر رمان گسترده شده پایان دهد. آیا هنگام نوشتن این رمان آگاهانه به این تقابل کین و بخشایش و تأثیرشان بر جهان و سیر وقایع آن فکر می‌کردید؟
تقابل با شر، از طریق شر منجر به زایش شر جدیدی می‌شود. تقابل با خشونت از طریق خشونت منجر به گستردگی خشونت می‌شود. جهان در نفس خود زنانه است و زاینده و مایل به مهر. شاید از طریق توسل به خرد و مهر بتوان به تسلسل شر پایان داد. شاید. اگر زن راوی داستان هم می‌خواست با کینه‌جویی و خشونت در صدد تقابل با سرنوشت خود بر آید خلاف عادت رفتار نکرده بود و دیگر امیدی به آینده باقی نمی‌ماند؛ لااقل برای من. من این امید را برای خودم نگه داشته‌ام هرچند شاید بی‌معناست.
‌ دیگر این‌که به جز آن قسمت‌هایی که همسر جهانگیرخان راوی داستان است، در بخش‌های دیگر با راویانی مواجهیم که همگی تسلیم نیروی شر شده‌اند، اما آن‌چه انگیزه آن‌ها برای بازگفتن سرگذشت‌شان است عذاب وجدانی است که بابت عمل شریرانه به آن دچارند. یعنی به واقع ما در این رمان عمدتا با صدای وجدان‌های معذب سر و کار داریم. نظر خودتان در‌این‌باره چیست؟
نمی‌دانم توصیفی که دکارت از وجدان انسان گنه‌کار کرده تا چه حد صحیح است. آیا دزد یا قاتل وقتی به وجدان خود رجوع می‌کنند خود را گناهکار می‌دانند و عمل خود را خطا؟ آیا همه‌ی انسان‌های گناهکار - قاتل یا دزد و... - اصلا وجدانی دارند. امیدوارم چنین باشد، هرچند بعید می‌دانم کسی که بنا بر غریزه یا وظیفه نفسی را می‌کشد خود را برحق نداند. به هرحال باید امیدوار باشیم در جایی وجدان جمعی بیدار باشد تا اعمال ناحق را حق جلوه ندهد.
‌از سوی دیگر در این رمان که وقایع آن حول «یوم‌التوپ» و ماجرای به توپ بستن مجلس به دستور محمدعلی‌شاه قاجار می‌گردد، روایتی تلخ از تاریخِ ستم به دست داده شده است. قبول دارید که ستم و بی‌عدالتی در این رمان حضوری قدرتمند و ملموس و سخت تکان‌دهنده دارد و راویان شرور رمان نیز که به نحوی به دیگران و به یکدیگر ستم کرده‌اند خود تحت ستمی بزرگ‌تر بوده‌اند و قربانی آن ستم؟
تاریخ ما پر است از ستم، بی‌عدالتی، خشونت. شاید به ندرت بتوانید ادوار کوتاهی را پیدا کنید که مردم این ملک چندصباحی نفس راحتی کشیده باشند. برای همین شر و ظلم در بخشی از وجود ما نهادینه شده است. این که مظلوم باشیم در برابر ظالم، و ظالم شویم در برابر مظلوم. به یک بازنگری عمیق تاریخی، اجتماعی و مردم‌شناسانه نیاز داریم تا بتوانیم خاطره‌های جمعی چندهزارساله را تجزیه و تحلیل کنیم که یقینا به دانشی گسترده و زمانی طولانی نیازمند است. شاید مسیر صواب را پیدا کنیم.
‌در گفت‌وگویی که چند سال پیش درباره رمان‌های «یک پرونده‌ی کهنه» و «شب ظلمانی یلدا» با شما داشتم و در همین روزنامه «شرق» چاپ شد در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت این دو رمان با یکدیگر، گفتید که در «یک پرونده‌ی کهنه» بیشتر به وقایع بیرونی و «نقشی که شخصیت‌های مختلف ایفا می‌کنند» پرداخته‌اید و در «شب ظلمانی یلدا» به «درونیات» و «لایه‌های عمیق‌تر از وجود انسان» و موضوعاتی نظیر سرنوشت، عشق، اندوه و رنج و گناه و «نقشی که انسان ناچار به ایفای آن است.» به نظر می‌رسد در «شکوفه‌های عناب» با تلفیقی از این هر دو وجه سر و کار داریم. یعنی هم وقایع بیرونی و فضای اجتماعی و سیاسی دوره‌ای از تاریخ ایران و هم با آن لایه‌های عمیق‌تر یعنی عشق و اندوه و رنج و گناه و سرنوشت انسان. شخصیت‌های این رمان، هم متأثر از اوضاع اجتماعی و سیاسی‌اند و هم بازیچه سرنوشت. آیا با این برداشت موافق هستید؟
به گمانم بر سر مفهوم رمان توافق داریم. گرچه برای خود من حد و حدود تأثیرات اجتماع یا سرنوشت و نقش احوالات درونی مشخص نیست. آیا صاحب اراده و اختیار هستیم یا همه چیز بی‌خواسته‌ی ما «لعبتکان» و به فرمایش «فلک لعبت‌باز» پیش می‌رود؟ چند هزار سال است که بشر این سؤال را از خود پرسیده؟
‌از طرفی سرنوشت در این رمان اگرچه نقشی تعیین‌کننده در حوادث و طرح و توطئه داستان دارد اما تنها نیروی تعیین‌کننده در سیرِ وقایع نیست. اگرچه مادر بوریس، یکی از شخصیت‌های داستان، جایی از رمان به او می‌گوید: «جهان به میل ما نمی‌چرخد.» اما در برابر سرنوشت انتخاب‌های انسانی هم در رمان «شکوفه‌های عناب» مطرح می‌شود. تصمیم زرین‌تاج به بخشایش در پایان رمان از جمله این انتخاب‌هاست، یا آن زندگی که مردِ تبعیدی که بوریس با او رفیق شده برای خود انتخاب کرده است. به نظرتان این انتخاب‌ها در برابر سرنوشت و آن‌چه انسان ناخواسته به آن گرفتار شده چه‌قدر قدرت مانور دارند؟
نظر من چه اهمیتی دارد؟ من فقط یک نویسنده‌ام نه بیشتر و نویسنده اگر بخواهد نظریه‌پردازی کند مبدل می‌شود به فیلسوف یا اقتصاددان یا... از زمان فلاسفه‌ یونان و حتی قبل از آنها «جبر» و «تفویض» برای بشر مطرح بوده و هزاران نظریه در‌این‌باره ارائه شده؛ روانشناسی چیزی می‌گوید و اقتصاد از مقوله‌ دیگر سخن می‌گوید و الهیات بحث دیگری را پیش‌روی ما می‌گذارد. دلم می‌خواهد اختیاری در کار باشد. اما فیزیک جدید متأسفانه می‌گوید که چنین نیست. هاوکینگ به جبر فیزیکی اعتقاد دارد، فروید به نوعی جبر دیگر معتقد است و... امیدوارم صد سال دیگر نظریه‌های جدید از اختیار سخن بگویند. تا آن زمان دلمان را خوش کنیم به اختیار خودخواسته!
‌در «شکوفه‌های عناب» نیز مانند برخی از دیگر آثار شما مقطعی از تاریخ ایران عصر قاجار دستمایه داستان‌پردازی قرار گرفته است. گویی آن دوره خاص از تاریخ ایران بیش‌و کم دغدغه همیشگی شماست. ریشه و پیشینه این دغدغه در داستان‌های شما به کجا برمی‌گردد. از کجا می‌آید این دغدغه؟
در این باره مکرر گفته‌ام، تقریبا از زمانی که «حکایت سلسله‌ی پشت‌کمانان» را نوشتم. اگر بگویم گذشته زنده است و حضور دارد در آگاهی، در رفتار و کلام و سنت و... تکرار مکررات نیست؟ اگر بگویم آن دوره از روزگار ما منفک نیست و نگرش ما به جهان هنوز شبیه آن دوران است و ما هنوز به شیوه‌ آن دوران درجا می‌زنیم حرف تازه‌ای زده‌ام؟ اصلا همه‌ اینها همان نظریه‌پردازی نیست که قرار بود نویسنده از آن بپرهیزد؟
‌به‌طور مشخص‌تر درباره «شکوفه‌های عناب» که ماجرای محوری آن «یوم‌التوپ» و فاجعه ‌باغشاه و قتل میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل است، می‌خواستم بدانم دلیل و انگیزه انتخاب این ماجرا و شخصیت به عنوان ماجرا و شخصیت محوری رمان چه بود؟ چرا «یوم‌التوپ» و میرزا جهانگیرخان و داستان قتل فجیع او؟
این یکی را درست نمی‌دانم. شاید به این دلیل که از این ماجرا و آن روز می‌شود قصه‌های بسیاری بیرون کشید که جذاب باشد، شاید شخصیت میرزا جهانگیرخان و آدم‌های اطراف او یا واقعه‌‌ آن روز... می‌دانید، اگر ذهن قصه‌گو داشته باشیم و قصه زیاد خوانده و شنیده باشیم می‌شود چنین پنداشت که جهان و همه‌ وقایع آن قصه‌هایی جذاب و پرماجراست و می‌شود آنها را پرداخت. نوشتن قصه‌ «یوم‌التوپ» که جای خود دارد.
‌طرح داستان چه‌‌طور آمد و پرورانده شد؟ آیا پیش از شروع به نوشتن رمان، طرح آن را با تمام جزئیات و شخصیت‌ها و ارتباط‌هایی که وقایع با هم پیدا می‌کنند به‌طور کامل در ذهن داشتید؟
نه. فقط به نظرم آمد (و این به‌نظر‌آمدن که در یک لحظه واقع می‌شود لابد پشتوانه‌ سال‌ها کتاب‌خوانی و مرور خاطرات و تماشای تصاویر و ارتباط با آدم‌های گوناگون و... همراه دارد) که از دل این ماجرا می‌شود قصه‌ای درآورد و بعد هنرپیشگان خود را انتخاب می‌کنید که در ابتدا یکی دو نفر هستند و بعد بر تعداد آنها افزوده می‌شود و بعد از فیلم‌بردار خود می‌پرسید قصه با کدام زاویه دید روایت شود بهتر است و چرا میرزا جهانگیرخان و نه ملک‌المتکلمین؟ چرا همسر او و نه دهخدا؟ چرا ستوان قزاق و نه لیاخوف. پاسخ‌ها گاه در یک لحظه و گاه طی روزها به ذهن شما می‌رسد. اگر جزئیات شکل‌گیری رمان را بنویسید خودش قصه‌ای طولانی می‌شود. روند شکل‌گیری روایات از طریق تداعی یا رویاها... به هرحال کل اینها اهمیت چندانی ندارد. باید دید ماحصل ماجرا چیست.
‌ آیا داستان‌هایتان را پس از یک‌بارنوشتن بارها بازنویسی می‌کنید و هر روز به‌طور منظم وقتی را صرف نوشتن می‌کنید؟ در مورد «شکوفه‌های عناب» روند کار به چه صورت بود و نوشتن آن چه‌قدر زمان برد؟
اکثر اوقات سه بار. در مورد «شکوفه‌ها...» به چهار بار و پنج بار هم رسید. رمان از سال 94 شروع شد و به‌طور منقطع پیش رفت. از 95 جدی شد و به‌طور مرتب کار کردم تا 97. بعد از حروفچینی فصل‌ها چند بار پس و پیش شد (حدود 14 بار) آخر کار حسابی گیج شده بودم. نمونه چاپی را بریده بودم. روی زمین می‌چیدم تا از یاد نبرم ارتباط فصل‌ها صحیح است یا نه...
قاعدتا روزی چهار-پنج ساعت می‌نویسم، یعنی این تعداد ساعت تقلا می‌کنم برای نوشتن. نتیجه می‌شود از یکی دو صفحه تا پنج و شش صفحه (به‌ندرت). گاهی وقت‌ها قصه‌ دیگری از راه می‌رسد. اواخر رمان «شکوفه‌ها...» قصه‌ میرزاده عشقی از راه رسید. یکی دو صفحه «شکوفه‌ها...» را می‌نوشتم و یکی دو صفحه آن دیگری را و خلاصه... و نمی‌دانم گفتگو درباره اینها به درد چه کسی می‌خورد؟
‌آیا به جز زرین‌تاج، دیگر شخصیت‌های رمان «شکوفه‌های عناب» هم ریشه در واقعیت دارند؟ منظورم این است که نامی و ردی از آن‌ها در تاریخ دیده‌اید یا کاملا زاییده تخیل‌اند؟
غیر از میرزا جهانگیرخان و چند آدم واقعی، دیگر شخصیت‌ها خیالی هستند، از جمله زرین‌تاج خانم، که هیچ ردی در تاریخ از آنها وجود ندارد.
‌در پروراندن شخصیت‌های واقعی چه‌قدر به مستندات تاریخی نظر داشتید و چه‌قدر از تخیل‌تان استفاده کردید؟
هیچ مستنداتی در مورد شخصیت‌ها در دست نداشتم مگر چند تصویر. از میرزا جهانگیرخان هم، نوشته‌هایش در صور اسرافیل.
‌در آن بخش مربوط به یادداشت‌های جهانگیرخان چطور؟ مبنای آن بخش آیا نوشته‌های به‌جامانده از جهانگیرخان است؟
اما در مورد یادداشت‌های او، بخشی از جریده‌اش استخراج شد و برخی دیگر از روی دست جریده‌نگار عالم!
‌رمان توصیفاتی پر از جزئیات از زندگی مردم دوران قاجار، چگونگی سفر در آن روزگار، زندگی روزمره، بازارها و گل‌ها و باغ‌ها و... دارد. به ویژه زندگی در شیراز و تهران قدیم. جاهایی آدم احساس می‌کند دارد گوشه‌هایی از تاریخ اجتماعی عصر قاجار و زندگی مردم در آن روزگار را می‌خواند. در نوشتن این بخش‌ها از چه منابعی استفاده کردید؟ منظورم فقط منابع مکتوب نیست. به جز منابع مکتوب آیا سراغ عکس‌ها، نقاشی‌ها، فیلم‌ها و دیگر اسناد به‌جا‌مانده از آن دوره هم رفتید؟
بله، همین یک کلمه کافی است؟ نه؟ بسیار خوب، هر چیزی را که به دستم رسید، خواندم و دیدم و شنیدم. گاه دیدن یک تصویر می‌تواند مایه نوشتن فصلی از رمان باشد. تماشای عکس‌های آنتون سوروگین که نامی هم از او در رمان برده شده، بسیار تأثیر‌برانگیز بود و چند کتابی که مربوط به دوره محمدعلیشاه و ماجرای به‌توپ‌بستن مجلس بود.
همان یک عکسی که در باغشاه از محبوسین برداشته شده یک دنیا مطلب دارد. به چهره‌ی بعضی از آنها که قرار است فردا اعدام شوند، نگاهی بیندازید.
‌آیا حین نوشتن رمان پیش آمد که لازم شود بروید و مکان‌هایی را از نزدیک ببینید؟ در مورد «یک پرونده‌ کهنه» در مصاحبه‌ای که پیش‌از‌این به آن اشاره کردم، گفتید که لازم نشد چنین کاری بکنید. در مورد این رمان چطور؟
سر قبر جهانگیرخان و ملک رفته‌ام. میدان بهارستان و مسجد سپه‌سالار و سرچشمه و خیابان‌ها و کوچه‌های اطراف آن، محله‌ قدیمی عودلاجان و محله‌های بازار را هم بارها سیاحت کرده‌ام. داخل باغشاه را هنوز از نزدیک ندیده‌ام؛ اما عکس‌هایی از باغشاه و انبار محبوسین در دست است. جنگل‌های سیبری و مسکو و دژ نظامی در قفقاز را در تخیل شکل داده‌ام. شیراز را هم به مدت پنج سال خوب تماشا کرده‌ام. دیگر چه می‌ماند؟
‌با توجه به اینکه اولین بار نیست که به گذشته تاریخی می‌پردازید، دوست داشتم بدانم نگاه خود شما به گذشته چگونه است؟ آیا نگاه‌تان به گذشته آمیخته به حسی نوستالژیک است یا طور دیگری به گذشته نگاه می‌کنید؟
آمیخته‌ا‌ی از حس نوستالژیک و «طور دیگر». آن بخشی که از روایات اجدادم به جا مانده شرحی است، از روابط عاطفی مستحکم‌تر و آرامش زندگی و طبیعت دست‌نخورده و... طبیعتا دارای حس نوستالژیک است؛ اما در کنار این حس شرحی هم از قحطی‌ها و ناآرامی‌ها و شیوع بیماری‌ها هست که نمی‌توان تعلق خاطری به آنها داشت.
‌و نکته دیگر «یاد بعضی نفرات»، به قول نیما، در برخی آثار شماست. شخصیت‌های فرهنگی و ادبی واقعی که در حواشی داستان‌های‌تان حضور می‌یابند. مثل صادق هدایت در رمان «یک پرونده‌ کهنه» و عارف قزوینی در همین رمان. همچنین علی‌اکبرخان دهخدا که البته حضورش در «شکوفه‌های عناب» در قیاس با عارف پررنگ‌تر است؛ چون به‌هرحال عضوی از تحریریه روزنامه «صور اسرافیل» بوده.
دوست دارم بعضی از این آدم‌ها را زنده و از نزدیک ببینم و در احوال و نوع زندگی آنها خیره شوم؛ چون امکان ندارد ناچار می‌شوم به بازآفرینی آنها در قصه. رمان بر پایه‌ مسمط دهخدا شکل گرفته و آن مسمط بر‌اساس خوابی که او دید. دهخدا حضور پررنگی دارد؛ هرچند کمتر از او نام برده شده. عارف و قمر و درویش‌خان هم در رمان دیگری حضوری جدی‌تر دارند.
‌یکی از شخصیت‌های خیالی جالب اما حاشیه‌ای رمان «شکوفه‌های عناب» داداش‌بیگ است؛ قزاقی نیک‌خواه که خیانت طیفورخان به او توفیق اجباری درآمدن از رخت قزاقی را برایش رقم می‌زند و در ادامه می‌بینیم که در کسوت درویشی درآمده است که می‌کوشد پسر طیفورخان را از مهلکه نجات دهد و البته موفق نمی‌شود. این شخصیت چطور شکل گرفت؟
نمی‌دانم. هر نوع توضیحی در‌این‌باره بی‌فایده است. از آن شخصیت‌هایی بود که بدون اجازه به میانه‌ ماجرا پرید و تازه بعد از نوشتن چند فصل متوجه حضورش شدم و خب، چه می‌شد کرد، به جز خیر‌مقدم‌گفتن به او.
‌«شکوفه‌های عناب» در کل رمان تلخی است. از تلخ‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های رمان یکی دیر با‌خبر‌شدن طیفورخان از حضور فرزندش در بین مشروطه‌خواهان در «یوم‌التوپ» و مواجه‌شدن با جسد اوست و دیگری درافتادن جهانگیرخان با شازده‌ای که برای او کار می‌کند و شکنجه و کتک‌خوردن او. هنگام نوشتن این بخش‌ها و بخش‌هایی نظیر اینها خودتان چه حسی داشتید؟
باید بپذیریم که مزه‌ای به نام تلخ هم وجود دارد. چای و قهوه‌ بدون شکر! تلخ! عادت نداریم! تجربه‌ جهانگیرخان شخصی است. در مورد طیفور...؟ هیچ حسی. از ماجرا دور هستم. احساساتی نمی‌شدم. سعی می‌کنم با شخصیت‌ها همدردی نکنم تا بتوانم آنها را بهتر شرح دهم و در انتها نمی‌شود. جایی از وجود خود من هم دچار تلخی می‌شود.
‌زرین‌تاج در این رمان از هراس مدام از ناپایداری خوشی و شادکامی سخن می‌گوید. از اینکه در حین شادی هر آن باید انتظار فاجعه‌ای را کشید. از ترسی که ملازم شادکامی است. ترس از فاجعه‌ای که در راه است. این گویا یک هراس تاریخی است؟
در خون ما رفته این هراس، بس‌ که مصیبت کشیده‌ایم در طول تاریخ. شاید این خیال‌بافی به‌ نظرتان عجیب بیاید؛ اما مجسم کنید 25 یا 30 نسل قبل از ما، پدران‌مان پشت دروازه‌های ری یا نیشابور یا اصفهان چه روزگار پرهراسی را گذرانده‌اند، آن زمان که خبر نزدیک‌شدن سپاه مغول یا تیمور یا آغامحمدخان را شنیده‌اند. و قبل از آن حمله‌ اسکندر و سفاکان خونریز دیگری که ده‌ها بار بر ما تاخته‌اند. ذاتی شده این هراس. شما به فردای بهتر برای خود اعتقاد دارید؟
‌یکی از دغدغه‌هایی که در آثار شما و از‌جمله در همین رمان به چشم می‌آید، مسئله خشونت است. اعمال خشونت چه با نیت شریرانه، چه از سرِ کینه و چه با نیت خیر و برای برقراری جهان بهتر. این دغدغه از کجا می‌آید؟
باز هم از همان خاطره‌های تاریخی و باز هم از آن ناخودآگاه جمعی که همراه ماست و اصلا فرض کنید این خاطره‌ قومی و تاریخی نبود، توجه به حضور مرگ که این روزها محتمل‌تر شده، فردا را متزلزل نمی‌کند؟
‌با توجه به تعدد راوی و خاستگاه‌های متفاوت راویان داستان آیا روی زبان رمان زیاد کار کردید؟ چون تفاوت زبان در آن بیش‌و‌کم مشهود است؛ مثلا زبان زرین‌تاج بسیار متأثر از شعر و ادبیات فارسی و به‌ویژه شعر حافظ است و زبان طیفورخان در تقابل با آن زبانی عامیانه و پر از اصطلاحات لاتی و کوچه‌بازاری. زبان دیگر شخصیت‌ها هم متأثر از نوع شخصیت و خاستگاه اجتماعی‌شان است (البته در پرانتز این را هم می‌خواهم بگویم که گاهی احساس می‌کردم در زبان طیفورخان نوسانی هست. جاهایی با غلظت بسیار اصطلاحات عامیانه را به کار می‌برد و جاهایی انگار این موضوع فراموش می‌شود).
می‌خواستم حتما تفاوتی در میان باشد میان نگرش و جهان‌بینی آدم‌ها و زبان آنها. سخت‌ترین مرحله درآوردن زبان زرین‌تاج بود که چندبار بخش‌هایی از آن را تغییر دادم. و بعد از آن زبان طیفور و ستوان روس و ... که اینها البته چندان مشکل نبود.
‌گاه این‌طور به نظرم رسید که روایت‌های راویان مختلف از یک واقعه با یکدیگر همخوانی ندارد. مثلا آن‌جا که بوریس بعد از «یوم‌التوپ» داوود عکاس را در میهمانی شاهدخت می‌بیند درحالی‌که قبل‌تر و از روایت داوود این‌طور برداشت می‌شود که او مدتی از شدت عذاب وجدان ویلان و خراب و سرگردان بوده و نمی‌توانسته در آن میهمانی بوده باشد. یا مثلا صحنه بازجویی از جهانگیرخان و داوود در روایت بوریس و روایت داوود با هم متفاوت است. این آیا عامدانه بوده است؟
داوودخان زمانی به میهمانی می‌رود که اندکی به خود آمده، یا مجبورش کرده‌اند یا دروغ گفته که مدت‌ها ویلان و خراب بودم. این‌جور آدم‌ها زود همه‌چیز را فراموش می‌کنند. اما در مورد صحنه بازجویی، قرار بر این نبوده که هر سه نفر آدم حاضر در صحنه واقعه را به یک شکل تعریف کنند وگرنه حضور کل این آدم‌ها در رمان چه معنایی دارد. این چهار راوی گرداگرد روز واقعه و خود جهانگیرخان چرخیده‌اند، البته با فواصل متفاوت، و طبیعی است که هرکس ماجرا را به شکلی دیگر ببیند.
‌در یکی از بخش‌هایی که یاور طیفورخان سرگذشت خود را نقل می‌کند، آن‌جا که به داداش‌بیگ خیانت می‌کند و او را می‌فروشد، یاد داستان «زخم شمشیر بورخس» افتادم. منظورم شیوه‌ای است که یاور خود را در پایان فصل لو می‌دهد که آن خیانت‌کار من بودم. آیا حین نوشتن این تکه آن قصه را در پس ذهن داشتید یا این شباهت اتفاقی است؟
«زخم شمشیر» را خوانده بودم، وقتی این سوال را مطرح کردید یک‌بار دیگر هم آن را خواندم. فکر نمی‌کنم شباهتی وجود داشته باشد. اما گیریم که شباهت داشته باشد. در این صورت ستوان روس هم «جنایت و مکافات» را بازگویی می‌کند، داوودخان هم می‌تواند شبیه به «بیگانه»ی کامو باشد یا ترفندهایی که در ساختار رمان به کار رفته می‌تواند شبیه به بعضی کارهای گراهام گرین باشد. ما ادامه‌ گذشتگان خود هستیم، مگر نه؟ و کل ماجراهای پیچیده و عظیم روح بشر را می‌توان در چند کلمه خلاصه کرد. عشق و حسادت و کینه و انتقام‌جویی و خیانت و وفاداری...
دختر و پسری عاشق هم می‌شوند و خانواده‌ آنها با این عشق مخالفند و هر دو خودکشی می‌کنند. چندبار این داستان را شنیده‌اید؟
زنی که از ملال زندگی به جان آمده از خانواده خود می‌گریزد و درصدد تجربه‌های جدید از زندگی است. این یکی را چطور؟
و جوانی وجدان شخصی خود را قاضی نهایی می‌شمارد و فکر می‌کند می‌تواند هر حکمی برای دیگران صادر کند...
اولی می‌شود «رومئو و ژولیت»، دومی «آنا کارنینا» و سومی «جنایت و مکافات» ...
به نظر شما این قصه‌ها تکراری نیست؟
‌و ارجاعاتی در رمان هست به «جنایت و مکافات» داستایوسکی؛ در این ارجاعات آیا مضمون گناه و عذاب وجدان که در این رمان مطرح است مدنظر بوده است؟
بله، این ارجاعات درباره‌ گناه و عذاب وجدان است و اولین‌بار من آن را کشف کرده‌ام و گمانم داستایوسکی از روی دست من نوشته. در مورد «رومئو و ژولیت» هم بعید نیست دستنوشته‌های من به دست شکسپیر رسیده باشد. فیزیک جدید به سفر در زمان اعتقاد دارد و گذشته، آینده و حال را موازی هم و در کنار هم می‌داند!
‌بیشتر از همه در قصه‌نویسی از کدام کتاب‌ها و نویسندگان تأثیر گرفته‌اید و همچنین از چه هنرمندان و آثار هنری دیگری به‌جز حوزه ادبیات و قصه‌نویسی؟
تولستوی، چخوف، سال بلو، داکتروف، مالامود، گراهام گرین، بورخس، ابراهیم گلستان، دولت‌آبادی و از فیلم‌سازانی مثل آنتونیونی، فلینی، وودی آلن. از عالم موسیقی هم کلی اسم به یادم می‌آید... بعضی از موسیقیدان‌های خارجی و ایرانی با یک قطعه موسیقی یک رمان را پیش‌روی شما می‌گشایند.
‌ در صحبت‌هایتان به قصه میرزاده عشقی اشاره کردید که اواخر نوشتن «شکوفه‌های عناب» به ذهن‌تان آمد و مشغول نوشتنش شدید. در مصاحبه قبلی‌مان هم از نوشتن رمانی درباره ترور میرزاده عشقی صحبت کرده بودید. آن رمان به کجا رسیده است؟ تمام شده؟
تمام شده و «ماه سرخ» نام گرفته. بعد از نام‌گذاری‌های متعدد. شاید امسال یا سال دیگر از راه برسد. شاید.
‌گفت‌وگو را با سطرهای پایانی رمان آغاز کردیم و آخرین پرسشم باز از همان سطرهای پایانی است. سطرهایی درست پیش از آن‌چه در آغاز گفت‌وگو نقل شد، آن‌جا که زرین‌تاج می‌گوید: «با خود گفتم که جهان را می‌بخشم و آدمیان را و آن شبح را، زیرا که من مادرم و جهان با زایش من معنا می‌گیرد و این حس در جانم دوید که عاقبت زندگی است که نیرومند است و سرایت می‌کند به جان آدمیان تا پایدار بمانند...» گویی با همه فجایع در پایان رمان این زندگی است که چیره می‌شود و نمود این چیرگی زرین‌تاج است با کودک خردسالش؛ کودکی که نمودی از زایش است و زرین‌تاج را به‌رغم آن‌چه از سر گذرانده به زندگی بازمی‌گرداند، شوق زندگی را در او می‌دمد و انگار یادآوری می‌کند که زندگی ادامه دارد؟
چنین است، چنین باد. قبلا گفتم، روح زنانگی است که در جهان دمیده شده و عالم را زایانده و این روح زنانه بخشایشی بیش از مردان دارد و چه بخواهد (بخواهیم) و چه نخواهد (نخواهیم) زندگی و امید را استمرار می‌بخشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.