وقتی نخبگان اجتماعی غایباند
سیدحسن موسویچلک*
یکی از وظایف دولتها در جامعه تعهد به وظایفی است که در هر کشور دولتها موظف هستند در مقابل مردم انجام دهند که به افزایش رفاه اجتماعی و در نهایت به «زیستن اجتماعی» منجر شود که در این شرایط مردم بهطور مستمر از کیفیت زندگی خود رضایت خواهند داشت و اعتمادشان هم به دولت نه تنها کم نمیشود، بلکه افزایش هم پیدا میکند و رابطه دولت_ ملت رابطه خوبی خواهد بود. یکی از الزامات تحقق عینی چنین شرایطی در هر کشوری از جمله ایران، اعمال مدیریت مناسب است که چنین مدیریتی هم مستلزم بهرهگیری از متخصصان و نخبگان مرتبط در هر حوزه است که علاوه بر تخصص و تعهد حرفهای، از دانش و تجربه سیاستگذاری هم بهره کافی داشته باشند. یکی از حوزههایی که از این منظر فقیر است، حوزه اجتماعی است که چنان مدیریت در این حوزه سهل گرفته شده که هر کسی فکر میکند میتواند مدیر اجتماعی باشد. بررسی مدیریتهای اجتماعی در ایران خود گویای همین مسئله است. نکتهای که اشاره کردم، متوجه یک فرد یا دستگاه اجرائی نیست، بلکه در طول 40 سال گذشته همیشه وجه غالب تخصص و تجربه مدیران اجتماعی از جنس غیر از حوزه اجتماعی بوده و هست. ایراد اصلی به افرادی که چنین مسئولیتی را میپذیرند نیست، بلکه این اشکال متوجه همه کسانی است که فهم درستی از پیچیدگیهای مدیریت در حوزههای اجتماعی ندارند و سادهانگارانه و شاید هم بیتفاوت با موضوعات اجتماعی برخورد میکنند. تأملی درباره وضعیت شاخصهای اجتماعی در کشور گویای این است که حوزه اجتماعی بد مدیریت شده و میشود. یکی از چندین دلیل چنین شرایطی این است که عموم مدیران اجتماعی از جنس این حوزه نیستند و اگر هم باشند که تعدادشان بسیار معدود است، از جنس نخبگان اجتماعی که بتوانند در این حوزه مهم و اساسی و پیچیده مدیریت اثربخش داشته باشند، نیستند. این غفلت هزینههای زیاد مادی و انسانی بر جامعه تحمیل کرده و خواهد کرد. از آنجایی که پذیرفتیم «در مثل مناقشهای نیست» میخواهم با استفاده از یک ضربالمثل مازندرانی به آثار قطعی این غفلت اشاره کنم. ضربالمثل این است «وقته نیزن شو پی گر بووه، بنجه خی خارنه» معنی ساده آن است که وقتی شما فردی که نینوازی میکند را به عنوان شبپا برای مراقبت از شالیزاری در مقابل حیوانات وحشی، انتخاب میکنید، نباید انتظار داشته باشید محصولات شما سالم بماند چراکه کسی که نینوازی میکند، باید روی زمین بنشیند، معمولا نینواز هنگام نواختن چشمش را میبندد و همینطور معمولا افرادی احساسی و مهربان هستند و از کشتن و خون و... متنفرند. حال فردی که برای «شبپا»یی انتخاب میشود، باید جستوخیز کند و بدود، چشمش باز باشد و حتی در تاریکی بتواند خوب ببیند و به دلیل نوع کارش با کشتن حیوانات، احساساتش جریحهدار نمیشود. حالا تصور کنید اگر نوازنده نی با چنین ویژگیهایی را برای شبپایی زمین کشاورزی انتخاب کنیم، نباید غیر از خرابی محصولات انتظار دیگری داشته باشیم. تجربه زیسته و بررسیهای صادقانه نشان میدهد در ادوار مختلف مدیریت حوزه اجتماعی، افرادی بسیار خوب ولی از جنس غیرمرتبط با حوزه اجتماعی انتخاب میشوند. این نوع نگاه را محدود به یک یا دستگاه اجتماعی یا یک دورهای خاص از دولت نمیکنم. ممکن است فردی در حوزه تخصصیاش نخبه هم باشد ولی این به منزله آن نیست که در حوزه اجتماعی هم الزاما مدیری موفق خواهد بود. پیچیدگی و تنوع موضوعات اجتماعی و لزوم فهم دقیق مسائل مرتبط ایجاب میکند با استفاده از نخبگان اجتماعی، این حوزه بهگونهای مدیریت شود که با آیندهنگری اجتماعی قبل از بروز مشکلات تدبیر مناسب اتخاذ کنند تا زندگی مردم در جامعه دچار مشکلات نشود.
نشانگرهای اجتماعی کشور در حوزه جرائم، آسیبهای اجتماعی، سرمایه اجتماعی، خانواده بهویژه ازدواج و طلاق، خشونتهای خانگی و...، کودکان و نشاط اجتماعی، گویای این است که حوزه اجتماعی را خوب مدیریت نکردهایم. به دنبال مقصر نگردیم، بلکه باید با استفاده از نخبگان اجتماعی آگاه به دانش مدیریت و سیاستگذاری به عنوان مدیران اجتماعی به دنبال پیداکردن «راههای مؤثر» باشیم تا بتوانیم در ابتدا شرایط موجود را کنترل و سپس برای کاهش آنها اقدام کنیم. با این امید که با بهرهگیری از این ظرفیتهای اساسی بتوانیم برای بالابردن کارآمدی حوزههای اجتماعی و افزایش شاخص سلامت اجتماعی بیشازپیش موفقیت حاصل کنیم چراکه این شرایط اجتماعی زیبنده و شایسته این مردم نیست.
*رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
یکی از وظایف دولتها در جامعه تعهد به وظایفی است که در هر کشور دولتها موظف هستند در مقابل مردم انجام دهند که به افزایش رفاه اجتماعی و در نهایت به «زیستن اجتماعی» منجر شود که در این شرایط مردم بهطور مستمر از کیفیت زندگی خود رضایت خواهند داشت و اعتمادشان هم به دولت نه تنها کم نمیشود، بلکه افزایش هم پیدا میکند و رابطه دولت_ ملت رابطه خوبی خواهد بود. یکی از الزامات تحقق عینی چنین شرایطی در هر کشوری از جمله ایران، اعمال مدیریت مناسب است که چنین مدیریتی هم مستلزم بهرهگیری از متخصصان و نخبگان مرتبط در هر حوزه است که علاوه بر تخصص و تعهد حرفهای، از دانش و تجربه سیاستگذاری هم بهره کافی داشته باشند. یکی از حوزههایی که از این منظر فقیر است، حوزه اجتماعی است که چنان مدیریت در این حوزه سهل گرفته شده که هر کسی فکر میکند میتواند مدیر اجتماعی باشد. بررسی مدیریتهای اجتماعی در ایران خود گویای همین مسئله است. نکتهای که اشاره کردم، متوجه یک فرد یا دستگاه اجرائی نیست، بلکه در طول 40 سال گذشته همیشه وجه غالب تخصص و تجربه مدیران اجتماعی از جنس غیر از حوزه اجتماعی بوده و هست. ایراد اصلی به افرادی که چنین مسئولیتی را میپذیرند نیست، بلکه این اشکال متوجه همه کسانی است که فهم درستی از پیچیدگیهای مدیریت در حوزههای اجتماعی ندارند و سادهانگارانه و شاید هم بیتفاوت با موضوعات اجتماعی برخورد میکنند. تأملی درباره وضعیت شاخصهای اجتماعی در کشور گویای این است که حوزه اجتماعی بد مدیریت شده و میشود. یکی از چندین دلیل چنین شرایطی این است که عموم مدیران اجتماعی از جنس این حوزه نیستند و اگر هم باشند که تعدادشان بسیار معدود است، از جنس نخبگان اجتماعی که بتوانند در این حوزه مهم و اساسی و پیچیده مدیریت اثربخش داشته باشند، نیستند. این غفلت هزینههای زیاد مادی و انسانی بر جامعه تحمیل کرده و خواهد کرد. از آنجایی که پذیرفتیم «در مثل مناقشهای نیست» میخواهم با استفاده از یک ضربالمثل مازندرانی به آثار قطعی این غفلت اشاره کنم. ضربالمثل این است «وقته نیزن شو پی گر بووه، بنجه خی خارنه» معنی ساده آن است که وقتی شما فردی که نینوازی میکند را به عنوان شبپا برای مراقبت از شالیزاری در مقابل حیوانات وحشی، انتخاب میکنید، نباید انتظار داشته باشید محصولات شما سالم بماند چراکه کسی که نینوازی میکند، باید روی زمین بنشیند، معمولا نینواز هنگام نواختن چشمش را میبندد و همینطور معمولا افرادی احساسی و مهربان هستند و از کشتن و خون و... متنفرند. حال فردی که برای «شبپا»یی انتخاب میشود، باید جستوخیز کند و بدود، چشمش باز باشد و حتی در تاریکی بتواند خوب ببیند و به دلیل نوع کارش با کشتن حیوانات، احساساتش جریحهدار نمیشود. حالا تصور کنید اگر نوازنده نی با چنین ویژگیهایی را برای شبپایی زمین کشاورزی انتخاب کنیم، نباید غیر از خرابی محصولات انتظار دیگری داشته باشیم. تجربه زیسته و بررسیهای صادقانه نشان میدهد در ادوار مختلف مدیریت حوزه اجتماعی، افرادی بسیار خوب ولی از جنس غیرمرتبط با حوزه اجتماعی انتخاب میشوند. این نوع نگاه را محدود به یک یا دستگاه اجتماعی یا یک دورهای خاص از دولت نمیکنم. ممکن است فردی در حوزه تخصصیاش نخبه هم باشد ولی این به منزله آن نیست که در حوزه اجتماعی هم الزاما مدیری موفق خواهد بود. پیچیدگی و تنوع موضوعات اجتماعی و لزوم فهم دقیق مسائل مرتبط ایجاب میکند با استفاده از نخبگان اجتماعی، این حوزه بهگونهای مدیریت شود که با آیندهنگری اجتماعی قبل از بروز مشکلات تدبیر مناسب اتخاذ کنند تا زندگی مردم در جامعه دچار مشکلات نشود.
نشانگرهای اجتماعی کشور در حوزه جرائم، آسیبهای اجتماعی، سرمایه اجتماعی، خانواده بهویژه ازدواج و طلاق، خشونتهای خانگی و...، کودکان و نشاط اجتماعی، گویای این است که حوزه اجتماعی را خوب مدیریت نکردهایم. به دنبال مقصر نگردیم، بلکه باید با استفاده از نخبگان اجتماعی آگاه به دانش مدیریت و سیاستگذاری به عنوان مدیران اجتماعی به دنبال پیداکردن «راههای مؤثر» باشیم تا بتوانیم در ابتدا شرایط موجود را کنترل و سپس برای کاهش آنها اقدام کنیم. با این امید که با بهرهگیری از این ظرفیتهای اساسی بتوانیم برای بالابردن کارآمدی حوزههای اجتماعی و افزایش شاخص سلامت اجتماعی بیشازپیش موفقیت حاصل کنیم چراکه این شرایط اجتماعی زیبنده و شایسته این مردم نیست.
*رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.