|

سلام به روی ماهت

احمد طالبی‌نژاد

*نگاهی عمیق و فلسفی به پاره‌ای مسائل فرهنگی، هنری، اقتصادی، اجتماعی و با احتیاط سیاسی!

می‌گویند اگر ژرژ ملی یس، شعبده‌باز، در 1902 فیلم فانتزی سفر به ماه را نمی‌ساخت، شاید بشر به این فکر نمی‌افتاد که این نزدیک‌ترین و دوست‌ترین سیاره به زمین و زمینیان را فتح کند. هفته گذشته سالگرد پنجاهمین سال فرود آپلو 11 و نخستین انسان روی سطح کره ماه بود. 16ساله بودم که این اتفاق مهم تاریخی به وقوع پیوست و من هم مانند میلیون‌ها نفر در سراسر کره خاکی ماجرا را از رادیو پیگیری می‌کردم. چون تلویزیون هنوز به ولایت ما نیامده بود، آب لوله‌کشی و برق هم نداشتیم اما از شوق این موفقیت بشری چنان سرمست بودم که انگار خودم نیل آرمسترانگ هستم. اغلب در خواب خودم را روی کره ماه می‌دیدم که دارم آرام گام برمی‌دارم و برای زمینیان بدبخت دست تکان می‌دهم. آن وقت‌ها نه از جنگ سرد سر درمی‌آوردیم و نه از تقلب‌های ناسا که بعد‌ها کم‌کم زمزمه‌اش به گوش رسید. فقط چند تا عکس از مسافران ماه در روزنامه کیهان دیده بودم که محمدآقا رستمی همسایه‌مان تنها مشترکش در ولایت بود. یک سال بعد که طبق معمول هر سال تابستان‌ها برای کار در مغازه لبنیاتی دایی‌ام به تهران آمده بودم و یکی از تفریحات عصر‌های جمعه‌ام رفتن به میدان آزادی و بازدید از موزه‌اش بود، دیدم انبوهی از بازدیدکنندگان دور یکی از ویترین‌ها جمع شده‌اند و متوجه شدم در آن قطعه‌ای از سنگ‌های کره ماه که به وسیله فضانوردان و به دستور جان اف کندی، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، برای اهدا به سران ممالک دوست (بخوانید تحت سلطه) آمریکا سوغاتی آورده شده، به نمایش گذاشته شده بود؛ چیزی شبیه کله گربه بود که طیفی از رنگ‌ها را در خود داشت. انصافا دیدنش خیلی هیجان‌انگیز بود؛ قطعه‌ای از کره‌ای که دست‌کم شاعران ایرانی و پارسی‌گوی یک خروار درباره زیبایی جاودیی‌اش سروده و هر چیز زیبایی را به قرص ماه تشبیه کرده‌اند. آن وقت‌ها هنوز تصاویر زیادی از سطح سنگلاخی ماه منتشر نشده بود و از فاصله‌ای نزدیک به 400 هزارکیلومتری - یعنی 200 بار بروی تا زاهدان و برگردی، سطح ماه همچون رخ یار صاف و صیقلی به نظر می‌رسد و چاله چوله‌ای نداشت. به هر حال، به قول جوانان امروزی، ما هم مثل اجدادمان در قرن‌ها پیش با ماه حال می‌کردیم؛ تا اینکه معلوم شد ماه از نزدیک شبیه رخ زیبای دلبران نیست که هیچ، از صورت کریه کرگدن هم زشت‌تر است. بعد‌ها که کمی عقل‌رس شدیم، این پرسش اندک‌اندک ذهنمان را به خود مشغول کرد که نتیجه این سفر هزاران میلیارددلاری که به همت 400 هزار کارمند و کارشناس انجام شد، برای ما انسان‌های زمین‌گیر چه بوده؟ چه تحولی در اتفاق‌های روی زمین ایجاد شد؟ جنگ‌ها به پایان رسیدند؟ قحطی و گرسنگی از میان رفت؟ میلیون‌ها آفریقایی از فقر و فاقه نجات پیدا کردند؟ مهربانی و دوستی جای خشونت را گرفت؟ و از این دست پرسش‌ها؛ تا به پاسخ نسبتا مشخص در این زمینه رسیدیم که در واقع این سفر پرهزینه در راستای جنگ سرد میان آمریکا و شوروی انجام شده بود؛ برای کم‌کردن روی شوروی‌ها که نخستین انسان (یوری گاگارین) را به فضا فرستاده بودند و این برای رقیب بزرگ یعنی آمریکا تحقیری بزرگ بود. بنابراین آمریکایی‌ها و شخص کندی تصمیم گرفتند مشت محکمی بر دهان رقیب بزنند و زدند. سال‌ها گذشت تا اینکه زمزمه جعلی‌بودن این سفر شروع شد. کار به جایی رسید که خود آمریکایی‌ها در اواخر دهه 1970 فیلمی به نام «کاپریکورن یک» به کارگردانی پیتر هیامز درباره ساختگی‌بودن سفر گروهی فضانورد به کره مریخ ساختند که البته روشن بود منظورشان همان کره ماه است. این شایعه چنان قوت گرفت که حتی اذهان مثبت‌اندیشی مثل بنده هم دچار شک و تردید شد که آیا آمریکایی‌ها بشریت را فریب نداده و کل داستان - چنان که گفته می‌شد - در استودیو‌های هالیوود و یک منطقه امنیتی در جایی دوردست بازسازی نشده است؟ اما دکتر فیروز نادری، دانشمند ایران ناسا، چندی پیش نکته جالب توجهی را در این‌باره گفت. اینکه اگر سفر به ماه ساختگی و در واقع یک‌جور فیلم علمی/ تخیلی می‌بود، نخستین کسانی که ماجرا را لو می‌دادند، شوروی‌ها بودند که در این دوئل هولناک قافیه را باخته بودند. ولی آنها هم این اتفاق را باور داشتند. خلاصه اینها را گفتم تا برسم به اینکه از نخستین سفر انسان به ماه 50 سال یعنی نیم قرن گذشته و هنوز در‌های جهان خاکی ما بر همان پاشنه می‌چرخد و فقر و خشونت و بی‌عدالتی بیداد می‌کنند. تنها دستاورد این جهش مثلا علمی، پایان‌یافتن جنگ طولانی آمریکا و ویتنام بود که به جایش امروزه خاورمیانه در آتش جنگ می‌سوزد. کارخانه‌های تولید اسلحه که نمی‌توانند تولید و در انبارهایشان دپو کنند و ما همچنان ماه را نمادی از عشق و حال و قال و مقال شاعرانه می‌دانیم و بس. راستی آن تکه‌سنگ موزه آزادی حالا کجاست؟

*نگاهی عمیق و فلسفی به پاره‌ای مسائل فرهنگی، هنری، اقتصادی، اجتماعی و با احتیاط سیاسی!

می‌گویند اگر ژرژ ملی یس، شعبده‌باز، در 1902 فیلم فانتزی سفر به ماه را نمی‌ساخت، شاید بشر به این فکر نمی‌افتاد که این نزدیک‌ترین و دوست‌ترین سیاره به زمین و زمینیان را فتح کند. هفته گذشته سالگرد پنجاهمین سال فرود آپلو 11 و نخستین انسان روی سطح کره ماه بود. 16ساله بودم که این اتفاق مهم تاریخی به وقوع پیوست و من هم مانند میلیون‌ها نفر در سراسر کره خاکی ماجرا را از رادیو پیگیری می‌کردم. چون تلویزیون هنوز به ولایت ما نیامده بود، آب لوله‌کشی و برق هم نداشتیم اما از شوق این موفقیت بشری چنان سرمست بودم که انگار خودم نیل آرمسترانگ هستم. اغلب در خواب خودم را روی کره ماه می‌دیدم که دارم آرام گام برمی‌دارم و برای زمینیان بدبخت دست تکان می‌دهم. آن وقت‌ها نه از جنگ سرد سر درمی‌آوردیم و نه از تقلب‌های ناسا که بعد‌ها کم‌کم زمزمه‌اش به گوش رسید. فقط چند تا عکس از مسافران ماه در روزنامه کیهان دیده بودم که محمدآقا رستمی همسایه‌مان تنها مشترکش در ولایت بود. یک سال بعد که طبق معمول هر سال تابستان‌ها برای کار در مغازه لبنیاتی دایی‌ام به تهران آمده بودم و یکی از تفریحات عصر‌های جمعه‌ام رفتن به میدان آزادی و بازدید از موزه‌اش بود، دیدم انبوهی از بازدیدکنندگان دور یکی از ویترین‌ها جمع شده‌اند و متوجه شدم در آن قطعه‌ای از سنگ‌های کره ماه که به وسیله فضانوردان و به دستور جان اف کندی، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، برای اهدا به سران ممالک دوست (بخوانید تحت سلطه) آمریکا سوغاتی آورده شده، به نمایش گذاشته شده بود؛ چیزی شبیه کله گربه بود که طیفی از رنگ‌ها را در خود داشت. انصافا دیدنش خیلی هیجان‌انگیز بود؛ قطعه‌ای از کره‌ای که دست‌کم شاعران ایرانی و پارسی‌گوی یک خروار درباره زیبایی جاودیی‌اش سروده و هر چیز زیبایی را به قرص ماه تشبیه کرده‌اند. آن وقت‌ها هنوز تصاویر زیادی از سطح سنگلاخی ماه منتشر نشده بود و از فاصله‌ای نزدیک به 400 هزارکیلومتری - یعنی 200 بار بروی تا زاهدان و برگردی، سطح ماه همچون رخ یار صاف و صیقلی به نظر می‌رسد و چاله چوله‌ای نداشت. به هر حال، به قول جوانان امروزی، ما هم مثل اجدادمان در قرن‌ها پیش با ماه حال می‌کردیم؛ تا اینکه معلوم شد ماه از نزدیک شبیه رخ زیبای دلبران نیست که هیچ، از صورت کریه کرگدن هم زشت‌تر است. بعد‌ها که کمی عقل‌رس شدیم، این پرسش اندک‌اندک ذهنمان را به خود مشغول کرد که نتیجه این سفر هزاران میلیارددلاری که به همت 400 هزار کارمند و کارشناس انجام شد، برای ما انسان‌های زمین‌گیر چه بوده؟ چه تحولی در اتفاق‌های روی زمین ایجاد شد؟ جنگ‌ها به پایان رسیدند؟ قحطی و گرسنگی از میان رفت؟ میلیون‌ها آفریقایی از فقر و فاقه نجات پیدا کردند؟ مهربانی و دوستی جای خشونت را گرفت؟ و از این دست پرسش‌ها؛ تا به پاسخ نسبتا مشخص در این زمینه رسیدیم که در واقع این سفر پرهزینه در راستای جنگ سرد میان آمریکا و شوروی انجام شده بود؛ برای کم‌کردن روی شوروی‌ها که نخستین انسان (یوری گاگارین) را به فضا فرستاده بودند و این برای رقیب بزرگ یعنی آمریکا تحقیری بزرگ بود. بنابراین آمریکایی‌ها و شخص کندی تصمیم گرفتند مشت محکمی بر دهان رقیب بزنند و زدند. سال‌ها گذشت تا اینکه زمزمه جعلی‌بودن این سفر شروع شد. کار به جایی رسید که خود آمریکایی‌ها در اواخر دهه 1970 فیلمی به نام «کاپریکورن یک» به کارگردانی پیتر هیامز درباره ساختگی‌بودن سفر گروهی فضانورد به کره مریخ ساختند که البته روشن بود منظورشان همان کره ماه است. این شایعه چنان قوت گرفت که حتی اذهان مثبت‌اندیشی مثل بنده هم دچار شک و تردید شد که آیا آمریکایی‌ها بشریت را فریب نداده و کل داستان - چنان که گفته می‌شد - در استودیو‌های هالیوود و یک منطقه امنیتی در جایی دوردست بازسازی نشده است؟ اما دکتر فیروز نادری، دانشمند ایران ناسا، چندی پیش نکته جالب توجهی را در این‌باره گفت. اینکه اگر سفر به ماه ساختگی و در واقع یک‌جور فیلم علمی/ تخیلی می‌بود، نخستین کسانی که ماجرا را لو می‌دادند، شوروی‌ها بودند که در این دوئل هولناک قافیه را باخته بودند. ولی آنها هم این اتفاق را باور داشتند. خلاصه اینها را گفتم تا برسم به اینکه از نخستین سفر انسان به ماه 50 سال یعنی نیم قرن گذشته و هنوز در‌های جهان خاکی ما بر همان پاشنه می‌چرخد و فقر و خشونت و بی‌عدالتی بیداد می‌کنند. تنها دستاورد این جهش مثلا علمی، پایان‌یافتن جنگ طولانی آمریکا و ویتنام بود که به جایش امروزه خاورمیانه در آتش جنگ می‌سوزد. کارخانه‌های تولید اسلحه که نمی‌توانند تولید و در انبارهایشان دپو کنند و ما همچنان ماه را نمادی از عشق و حال و قال و مقال شاعرانه می‌دانیم و بس. راستی آن تکه‌سنگ موزه آزادی حالا کجاست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.