|

جهان بدون مرز داستان

علی نعیمی: «نهنگ آبی» یک بازگشت منطقی در کارنامه فریدون جیرانی است. او در دهه گذشته بارها شانس فیلم‌سازی‌اش را در فضاهای متفاوت امتحان کرد، اما هیچ‌گاه نتوانست کامل‌ترین فیلمش را؛ چه روی پرده سینما و چه در قاب تلویزیون بسازد. به نظر می‌رسد حالا بعد از گذشت آزمون‌و‌خطاهای بسیار در آثار متأخر خود، در «نهنگ آبی» توانسته است به جهان بدون مرز خود برسد که داستانی را تعریف کند که بدون زمان و بدون مکان و بدون تأثیرپذیری از دنیای پیرامون خود به سمت جلو حرکت کند. «نهنگ آبی» داستانی فارغ از سویه تک‌بُعدی تحمیل جغرافیای مکانی است و روایت خود را بی‌آنکه تلاش کند در مرزبندی جغرافیایی کشوری جای دهد تعریف می‌کند. برای همین مخاطب می‌تواند به‌جای شخصیت‌های داخل فیلم هر نام دیگری بگذارد و در هر کشور دیگری آن را روایت کند. این شاید مهم‌ترین نکته نهنگ آبی است. بهرام توکلی و فریدون جیرانی به یک وحدت‌نظر در خلق این سریال دست یافتند که می‌تواند الگوی مناسبی برای سریال‌سازی در ایران باشد. در جایی که سینما و تلویزیون به مثابه یک ابزار رسانه‌ای و تبلیغی تنها سعی می‌کند تریبون یک جریان فکری سیاسی و اجتماعی باشد، تلاش برای خلق اثری دراماتیک با درو‌ن‌مایه‌های جنایی و معمایی بدون آنکه آلوده به عنصر سیاست و جامعه‌شناسی شود، یک موفقیت در سینما و تلویزیون ما به حساب می‌آید.
«نهنگ آبی» دارای مؤلفه‌های موفقی در اجراست. پرداخت صحیح در جزئیات و توجه به اصل سه‌گانه جامعه، خانواده و فردیت توانسته است در هر سه آنها به خوبی نقش ایفا کند. توجه به ابزارهای جدید ارتباطی و نزدیک‌شدن به سواد رسانه‌ای شناخت این دسته از ابزارهای ارتباطی که در دنیای امروز در حکم آب حیات است، نهنگ آبی را اثری پویا و رو به جلو و محرک کرده است که در بستر روایت هولناک خود تلاش می‌کند آسیب‌های استفاده بی‌پروا از این ابزار را گوشزد کند. فیلم آگاهانه در دام توصیه‌های اخلاقی نمی‌افتد و تلاش می‌کند هرآنچه را که در مشاهدات فیلم‌ساز و نویسنده رخ داده است با مخاطب در میان بگذارد.
جیرانی البته در «نهنگ آبی» مانند آثار متأخر خود دچار سانتی‌مانتالیسم افراطی و تجددگرایی بی‌منطق شده است و گاهی بی‌محابا به دل جریان روشنفکری حمله می‌کند و در نقد رفتاری این قشر زبان به گلایه باز می‌کند. فیلم‌ساز حتی در این بین در قیاس یک خانواده ثروتمند و زن بدکاره، حق را به زن بدکاره می‌دهد و او را تطهیر می‌کند. به نظر می‌رسد نگاه چپ‌گرای فیلم‌ساز در نقد ثروت باعث شده است در بسیاری از موارد در محاسبات خود و نسبتش با این جریان دچار اشتباه شود. جیرانی پیش از این نیز در آثارش نشان داد میانه خوبی با جریان سرمایه‌داری ندارد و خلق تراژدی را تنها بر بستر نظام سرمایه‌داری می‌تواند هضم کند. در این قالب اما «نهنگ آبی» یک حرکت رو به جلو برای جیرانی به حساب می‌آید. او برخلاف گذشته این‌بار نظام سرمایه‌داری را هم قربانی نظم فکری ساختار جدیدی می‌داند که لااقل تا به اینجای کار از درک و تعریف آن در قصه عاجز است و دقیق نمی‌داند نهنگ آبی چه کاربردی در شکل‌گیری جنایات رخ‌داده داشته.
«نهنگ آبی» به نظر در روند تولید و پیشبرد داستان با مشکلاتی هم روبه‌رو بوده است و خروج ناگهانی لیلا حاتمی از پروژه به ساختمان داستانی اثر آسیب زده است. تغییر ناگهانی لحن داستان و بالارفتن اندازه جنایت‌ها و خرده‌تبهکاری‌های درون فیلم و همچنین رستگاری ناگهانی قهرمان فیلم تا پایان قسمت 23 از جمله اتفاقاتی است که بعید نیست با توجه به مشکلات تولیدی سریال سازندگان را مجبور به استفاده از این‌گونه تمهیدات کرده باشد.
«نهنگ آبی» برای جیرانی یک نقطه عطف در کارنامه کاری‌اش به حساب می‌آید. او آزادانه در این سریال بدون آنکه نگاه ایدئولوژیک دو سریال قبلی‌اش روی اثر سنگینی کند، به سراغ داستانی رفته است که می‌تواند به خلق فضاهای مؤلف فیلم‌ساز کمک کند. پایان‌بندی سریال شاید در هفته‌های پایانی بتواند این نوشته را به قضاوت بنشاند که آیا «نهنگ آبی» یک اثر قابل دفاع در کارنامه فریدون جیرانی است؟

علی نعیمی: «نهنگ آبی» یک بازگشت منطقی در کارنامه فریدون جیرانی است. او در دهه گذشته بارها شانس فیلم‌سازی‌اش را در فضاهای متفاوت امتحان کرد، اما هیچ‌گاه نتوانست کامل‌ترین فیلمش را؛ چه روی پرده سینما و چه در قاب تلویزیون بسازد. به نظر می‌رسد حالا بعد از گذشت آزمون‌و‌خطاهای بسیار در آثار متأخر خود، در «نهنگ آبی» توانسته است به جهان بدون مرز خود برسد که داستانی را تعریف کند که بدون زمان و بدون مکان و بدون تأثیرپذیری از دنیای پیرامون خود به سمت جلو حرکت کند. «نهنگ آبی» داستانی فارغ از سویه تک‌بُعدی تحمیل جغرافیای مکانی است و روایت خود را بی‌آنکه تلاش کند در مرزبندی جغرافیایی کشوری جای دهد تعریف می‌کند. برای همین مخاطب می‌تواند به‌جای شخصیت‌های داخل فیلم هر نام دیگری بگذارد و در هر کشور دیگری آن را روایت کند. این شاید مهم‌ترین نکته نهنگ آبی است. بهرام توکلی و فریدون جیرانی به یک وحدت‌نظر در خلق این سریال دست یافتند که می‌تواند الگوی مناسبی برای سریال‌سازی در ایران باشد. در جایی که سینما و تلویزیون به مثابه یک ابزار رسانه‌ای و تبلیغی تنها سعی می‌کند تریبون یک جریان فکری سیاسی و اجتماعی باشد، تلاش برای خلق اثری دراماتیک با درو‌ن‌مایه‌های جنایی و معمایی بدون آنکه آلوده به عنصر سیاست و جامعه‌شناسی شود، یک موفقیت در سینما و تلویزیون ما به حساب می‌آید.
«نهنگ آبی» دارای مؤلفه‌های موفقی در اجراست. پرداخت صحیح در جزئیات و توجه به اصل سه‌گانه جامعه، خانواده و فردیت توانسته است در هر سه آنها به خوبی نقش ایفا کند. توجه به ابزارهای جدید ارتباطی و نزدیک‌شدن به سواد رسانه‌ای شناخت این دسته از ابزارهای ارتباطی که در دنیای امروز در حکم آب حیات است، نهنگ آبی را اثری پویا و رو به جلو و محرک کرده است که در بستر روایت هولناک خود تلاش می‌کند آسیب‌های استفاده بی‌پروا از این ابزار را گوشزد کند. فیلم آگاهانه در دام توصیه‌های اخلاقی نمی‌افتد و تلاش می‌کند هرآنچه را که در مشاهدات فیلم‌ساز و نویسنده رخ داده است با مخاطب در میان بگذارد.
جیرانی البته در «نهنگ آبی» مانند آثار متأخر خود دچار سانتی‌مانتالیسم افراطی و تجددگرایی بی‌منطق شده است و گاهی بی‌محابا به دل جریان روشنفکری حمله می‌کند و در نقد رفتاری این قشر زبان به گلایه باز می‌کند. فیلم‌ساز حتی در این بین در قیاس یک خانواده ثروتمند و زن بدکاره، حق را به زن بدکاره می‌دهد و او را تطهیر می‌کند. به نظر می‌رسد نگاه چپ‌گرای فیلم‌ساز در نقد ثروت باعث شده است در بسیاری از موارد در محاسبات خود و نسبتش با این جریان دچار اشتباه شود. جیرانی پیش از این نیز در آثارش نشان داد میانه خوبی با جریان سرمایه‌داری ندارد و خلق تراژدی را تنها بر بستر نظام سرمایه‌داری می‌تواند هضم کند. در این قالب اما «نهنگ آبی» یک حرکت رو به جلو برای جیرانی به حساب می‌آید. او برخلاف گذشته این‌بار نظام سرمایه‌داری را هم قربانی نظم فکری ساختار جدیدی می‌داند که لااقل تا به اینجای کار از درک و تعریف آن در قصه عاجز است و دقیق نمی‌داند نهنگ آبی چه کاربردی در شکل‌گیری جنایات رخ‌داده داشته.
«نهنگ آبی» به نظر در روند تولید و پیشبرد داستان با مشکلاتی هم روبه‌رو بوده است و خروج ناگهانی لیلا حاتمی از پروژه به ساختمان داستانی اثر آسیب زده است. تغییر ناگهانی لحن داستان و بالارفتن اندازه جنایت‌ها و خرده‌تبهکاری‌های درون فیلم و همچنین رستگاری ناگهانی قهرمان فیلم تا پایان قسمت 23 از جمله اتفاقاتی است که بعید نیست با توجه به مشکلات تولیدی سریال سازندگان را مجبور به استفاده از این‌گونه تمهیدات کرده باشد.
«نهنگ آبی» برای جیرانی یک نقطه عطف در کارنامه کاری‌اش به حساب می‌آید. او آزادانه در این سریال بدون آنکه نگاه ایدئولوژیک دو سریال قبلی‌اش روی اثر سنگینی کند، به سراغ داستانی رفته است که می‌تواند به خلق فضاهای مؤلف فیلم‌ساز کمک کند. پایان‌بندی سریال شاید در هفته‌های پایانی بتواند این نوشته را به قضاوت بنشاند که آیا «نهنگ آبی» یک اثر قابل دفاع در کارنامه فریدون جیرانی است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.