نظریهای از میان نظریات ممکن
اگنش هلر در کتاب «نظریهای درباره مدرنیته»، چنانکه از عنوان کتاب برمیآید، نظریهای در مورد مدرنیته ارائه میکند که نظریهای است از میان نظریات ممکن. کتاب را میتوان آخرین بخش از سهگانه معروف هلر به حساب آورد. دو بخش دیگر «نظریهای درباره تاریخ» و «پارههای فلسفه تاریخ» نام دارند. بعد از مهاجرت به نیویورک، سرنوشت مدرنیته موضوع اصلی دغدغه نظری او و همسرش، فرنس فهر، بود. او در آن سالها درباره جنبههای گوناگون مدرنیته نوشت تا به کتاب «نظریهای درباره مدرنیته» رسید. تأکید هلر بر «مسئولیت» در سالهای سکونت در نیویورک او را از بسیاری از کسانی که پستمدرنیته را با خوشباشی نظری و عملی یکی میدانند جدا میکند. در این کتاب میتوان پاسخ بسیاری از پرسشهای درباب مدرنیته را یافت: مثلا مدرنبودن یعنی چه؟ آیا مدرنبودن تجربهای انتخابی است یا اجتنابناپذیر؟ چه زمانی مدرن هستیم؟ مدرنبودن چه ویژگیهایی دارد و در عرصههای گوناگون فردی و روزمره و نیز سیاسی- اجتماعی واجد چه معنایی است؟ آیا در جهان مدرن ایمانداشتن معنادار و امکانپذیر است؟ چگونه میشود تضادهای مدرنیته را توضیح داد؟ و پرسشهایی از این دست.
هلر بر این باور است که همه نظریهها و فلسفههای سیاسی و اجتماعی که در مدرنیته فهم شدهاند نظریهها یا فلسفههایی درباره مدرنیته هم هستند. او البته به تفاوت میان این نظریات اذعان دارد، اما معتقد است این تفاوت از جنس همان تفاوتی است که مثلا «پژوهشهای فلسفی» ویتگنشتاین با «تراکتاتوس» دارد. هلر دو منبع اصلی برای نظریههای مدرنیته قائل است: 1) تجارب زندگی نویسنده، تجاربی که نویسنده در آنها با دیگران سهیم است. این تجارب از صافی تأملات دیگران هم میگذرد؛ 2) تبیین فلسفی و تأمل درباره این تجارب که سنت مدرن را در خود گرفته و نویسنده آنها را با دیگرانی که در فهم مدرنیته سهیماند به اشتراک میگذارد. از اینرو، هلر بر این باور است که وقتی از نظریههای مدرنیته سخن میگوییم، نمیتوان بهراحتی از «تألیف» سخن گفت. او از واقعیت اجتماعی مدرنیته میگوید که یک مرجع مشترک است و عبارت است از تجارب مشترک زندگی و توضیحات و تأمل پیرامون عناصر مشترک آن تجربهها. به همین دلیل او عنوان این کتاب را نه «فلسفه مدرنیته» که «نظریهای درباره مدرنيته» انتخاب کرده است. چون در نظر هلر این مرجع، یعنی واقعیت اجتماعی مدرنیته، از زوایای گوناگون
متفاوت به نظر میرسد. به باور هلر هر نظریهای به نحوی معطوف به مدرنیته است و منظری را به مدرنیته میگشاید. در کتاب حاضر ابتدا سه نظریهای که نماینده مدرنیته هستند یعنی نظریه هگل، مارکس و وبر معرفی و بررسی میشوند. هلر این نظریات را نظریاتی کلاسیک و جامع میداند که دستکم میتوانند همچون بنیاد سایر نظریههای جامع به حساب آیند. نظریههای هگل و مارکس را فلسفههای مشخصا مدرنیست معرفی میکند، نظریههایی که باعث شکلگیری «ایسمها» شدهاند، در حالی كه نظریه وبر امکان تبدیل به یک ایسم را منتفی کرده است. در نظر او، نظریه وبر از عناصر بنیادی بیشتری در مقایسه با هگل و مارکس تشکیل شده است و میتوان وبر را بهعنوان نخستین طلایهدار جریان پستمدرن هم تلقی کرد که نیمقرن بعد متبلور شد. هلر در فصول این کتاب دیدگاه خود را درباره «ماهیت مدرنیته» ارائه میکند. البته به سایر فلسفهها و نظریهها و مهمترین آنها نیز ارجاع میدهد. از جمله سایر فیلسوفان و متفکرانی که در این کتاب به آرای آنها پرداخته میشود میتوان به نیچه، هایدگر، آدورنو، فوکو، هابرماس و... اشاره کرد. هلر معتقد است هیچ نظریهای درباره مدرنیته نمیتواند از رجوع
به معرفت یعنی معرفت مشترک اجتناب کند. از اینرو، فرقی ندارد نظریه مؤلف از چه دیدگاهی باشد و اضافه میکند برای تفکر درباره چیزی فرد باید شواهدی هم درباره موضوع تفکر ارائه دهد: «فرد در باب اموری که از آنها آگاهی دارد فکر میکند. او میتواند با دیگران تنها درباره چیزهایی که هر کس دیگری هم از آنها آگاهی دارد، بدون آگاهی از اهمیت و ماهیت واقعی امور مورد شناسایی، بیندیشد». بنابراین آنچه هلر در کتاب حاضر ارائه میکند ماحصل تفکر او درباره ماهیت مدرنیته است که بر اساس تجربههای شخصی زندگی ادراک شده است. او برخی از این تجربهها را منحصربهفرد میداند، برخی دیگر را با کسانی سهیم است که در کشتارهای جمعی و دیکتاتوری تمامیتخواه زیستهاند، و برخی دیگر را هم با زنان و مردانی که الزاما هم نظریهپرداز نیستند، شریک است که تجارب شخصی خود را درباره مدرنیته منعکس میکنند و میکوشند زندگی مدرن را در کلیت آن بفهمند. درواقع، این کتاب ترکیبی از دیدگاههای هلر، عدهای خاص و بسیاری دیگر است. به همین دلیل تصور میشود هلر با این مواد و مصالح میتوانست به جای نظریهای درباره مدرنیته یک رمان تاریخی بنویسد که شاید به جهت ارجاعات بسیار
کتاب به متون سنتی این امر ممکن نشده است.
اگنش هلر در کتاب «نظریهای درباره مدرنیته»، چنانکه از عنوان کتاب برمیآید، نظریهای در مورد مدرنیته ارائه میکند که نظریهای است از میان نظریات ممکن. کتاب را میتوان آخرین بخش از سهگانه معروف هلر به حساب آورد. دو بخش دیگر «نظریهای درباره تاریخ» و «پارههای فلسفه تاریخ» نام دارند. بعد از مهاجرت به نیویورک، سرنوشت مدرنیته موضوع اصلی دغدغه نظری او و همسرش، فرنس فهر، بود. او در آن سالها درباره جنبههای گوناگون مدرنیته نوشت تا به کتاب «نظریهای درباره مدرنیته» رسید. تأکید هلر بر «مسئولیت» در سالهای سکونت در نیویورک او را از بسیاری از کسانی که پستمدرنیته را با خوشباشی نظری و عملی یکی میدانند جدا میکند. در این کتاب میتوان پاسخ بسیاری از پرسشهای درباب مدرنیته را یافت: مثلا مدرنبودن یعنی چه؟ آیا مدرنبودن تجربهای انتخابی است یا اجتنابناپذیر؟ چه زمانی مدرن هستیم؟ مدرنبودن چه ویژگیهایی دارد و در عرصههای گوناگون فردی و روزمره و نیز سیاسی- اجتماعی واجد چه معنایی است؟ آیا در جهان مدرن ایمانداشتن معنادار و امکانپذیر است؟ چگونه میشود تضادهای مدرنیته را توضیح داد؟ و پرسشهایی از این دست.
هلر بر این باور است که همه نظریهها و فلسفههای سیاسی و اجتماعی که در مدرنیته فهم شدهاند نظریهها یا فلسفههایی درباره مدرنیته هم هستند. او البته به تفاوت میان این نظریات اذعان دارد، اما معتقد است این تفاوت از جنس همان تفاوتی است که مثلا «پژوهشهای فلسفی» ویتگنشتاین با «تراکتاتوس» دارد. هلر دو منبع اصلی برای نظریههای مدرنیته قائل است: 1) تجارب زندگی نویسنده، تجاربی که نویسنده در آنها با دیگران سهیم است. این تجارب از صافی تأملات دیگران هم میگذرد؛ 2) تبیین فلسفی و تأمل درباره این تجارب که سنت مدرن را در خود گرفته و نویسنده آنها را با دیگرانی که در فهم مدرنیته سهیماند به اشتراک میگذارد. از اینرو، هلر بر این باور است که وقتی از نظریههای مدرنیته سخن میگوییم، نمیتوان بهراحتی از «تألیف» سخن گفت. او از واقعیت اجتماعی مدرنیته میگوید که یک مرجع مشترک است و عبارت است از تجارب مشترک زندگی و توضیحات و تأمل پیرامون عناصر مشترک آن تجربهها. به همین دلیل او عنوان این کتاب را نه «فلسفه مدرنیته» که «نظریهای درباره مدرنيته» انتخاب کرده است. چون در نظر هلر این مرجع، یعنی واقعیت اجتماعی مدرنیته، از زوایای گوناگون
متفاوت به نظر میرسد. به باور هلر هر نظریهای به نحوی معطوف به مدرنیته است و منظری را به مدرنیته میگشاید. در کتاب حاضر ابتدا سه نظریهای که نماینده مدرنیته هستند یعنی نظریه هگل، مارکس و وبر معرفی و بررسی میشوند. هلر این نظریات را نظریاتی کلاسیک و جامع میداند که دستکم میتوانند همچون بنیاد سایر نظریههای جامع به حساب آیند. نظریههای هگل و مارکس را فلسفههای مشخصا مدرنیست معرفی میکند، نظریههایی که باعث شکلگیری «ایسمها» شدهاند، در حالی كه نظریه وبر امکان تبدیل به یک ایسم را منتفی کرده است. در نظر او، نظریه وبر از عناصر بنیادی بیشتری در مقایسه با هگل و مارکس تشکیل شده است و میتوان وبر را بهعنوان نخستین طلایهدار جریان پستمدرن هم تلقی کرد که نیمقرن بعد متبلور شد. هلر در فصول این کتاب دیدگاه خود را درباره «ماهیت مدرنیته» ارائه میکند. البته به سایر فلسفهها و نظریهها و مهمترین آنها نیز ارجاع میدهد. از جمله سایر فیلسوفان و متفکرانی که در این کتاب به آرای آنها پرداخته میشود میتوان به نیچه، هایدگر، آدورنو، فوکو، هابرماس و... اشاره کرد. هلر معتقد است هیچ نظریهای درباره مدرنیته نمیتواند از رجوع
به معرفت یعنی معرفت مشترک اجتناب کند. از اینرو، فرقی ندارد نظریه مؤلف از چه دیدگاهی باشد و اضافه میکند برای تفکر درباره چیزی فرد باید شواهدی هم درباره موضوع تفکر ارائه دهد: «فرد در باب اموری که از آنها آگاهی دارد فکر میکند. او میتواند با دیگران تنها درباره چیزهایی که هر کس دیگری هم از آنها آگاهی دارد، بدون آگاهی از اهمیت و ماهیت واقعی امور مورد شناسایی، بیندیشد». بنابراین آنچه هلر در کتاب حاضر ارائه میکند ماحصل تفکر او درباره ماهیت مدرنیته است که بر اساس تجربههای شخصی زندگی ادراک شده است. او برخی از این تجربهها را منحصربهفرد میداند، برخی دیگر را با کسانی سهیم است که در کشتارهای جمعی و دیکتاتوری تمامیتخواه زیستهاند، و برخی دیگر را هم با زنان و مردانی که الزاما هم نظریهپرداز نیستند، شریک است که تجارب شخصی خود را درباره مدرنیته منعکس میکنند و میکوشند زندگی مدرن را در کلیت آن بفهمند. درواقع، این کتاب ترکیبی از دیدگاههای هلر، عدهای خاص و بسیاری دیگر است. به همین دلیل تصور میشود هلر با این مواد و مصالح میتوانست به جای نظریهای درباره مدرنیته یک رمان تاریخی بنویسد که شاید به جهت ارجاعات بسیار
کتاب به متون سنتی این امر ممکن نشده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.