نگاهي به جايگاه ايران در شاخص نوآوری جهان در سال 2019 (GII-2019)
ميرسامان پيشوايي. عضو هيئت علمي دانشگاه علم و صنعت ايران
بالاخره انتظار محققان با انتشار گزارش شاخص نوآوری جهاني در سال 2019 به پايان رسيد و اين گزارش مانند ساليان گذشته با اعلام رتبه کشورها در «امتياز کل»، «معيارهای ورودی» و «معیارهای خروجي» و «زيرمعيارها» در اختيار عموم قرار گرفت. شاخص نوآوری جهاني را شايد بتوان مهمترين گزارش بينالمللي در عرصه نوآوری به حساب آورد؛ بنابراین جايگاه کشورها در اين گزارش برآورد خوبي نسبت به عملکرد نظام نوآوری ملي کشورها ارائه ميدهد. اگرچه مانند هر تحقیق علمی دیگر میتوان درصد خطایی درباره کيفيت و دقت دادهها، برای آن در نظر گرفت (امری که حتي در مقدمه گزارش هم مورد تأکيد قرار گرفته است)، اما باز هم نتايج اين گزارش حداقل در مقايسه با تحقيقات موجود کيفيت بالاتری دارد. شاخص نوآوری جهاني (GII) عملکرد کشورها را در دو حوزه «ورودی نظام نوآوری» و «خروجي نظام نوآوری» ارزيابي کرده و سپس ميانگين موزون امتيازت کسبشده را به عنوان امتياز کل کسبشده برای هر کشور به عنوان شاخص نوآوری جهاني لحاظ ميکند (شاخص ورودی نوآوری در این نظام ارزيابي شامل این موارد است: ساختار نهادی، سرمايه انساني و تحقيقات، زيرساخت، پيچيدگي بازار و پيچيدگي کسبوکار. در مقابل شاخص خروجي نوآوری شامل خروجيهای مربوط به دانش و تکنولوژی و خروجيهای خلاقانه ميشود که در مجموع هفت شاخص را تشکیل میدهند). در اين گزارش مانند سال گذشته، سوئيس رتبه نخست را کسب کرده است و کشورهای سوئد، آمريکا و هلند در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند. سنگاپور نيز که معمولا در زمره پنج کشور برتر رتبهبندی در سالهای اخير بوده است، امسال با تجربه سقوط سه پلهای در جايگاه هشتم قرار گرفته است. نتايج حاصل از شاخص نوآوری جهاني در سال 2019 بيانگر رشد عملکرد کلي ايران است؛ بهطوریکه در رتبهبندی ارائهشده، ايران موفق به کسب جايگاه 61 بين 129 کشور شده است. لازم به توضيح است که ايران در سال 2017 موفق به کسب جايگاه 75 بين 127 کشور شده بود و در سال 2018 نيز در بين 126 کشور مورد ارزيابي در رتبه 65 قرار گرفت؛ بنابراین ميتوان گفت که ايران در سه سال اخير رشدی ملايم را در عملکرد نوآوری خود تجربه کرده است. همچنین ايران بين کشورهای جنوب و مرکزی آسيا بعد از هند در رتبه دوم قرار گرفته است. در گزارش شاخص نوآوری جهاني، کشورها از نظر درآمد سرانه در چهار دسته درآمد پايين، متوسط رو به پايين، متوسط رو به بالا و بالا دستهبندی شدهاند. اقتصاد ايران با توجه به اطلاعات درآمد سرانه در دسته متوسط رو به بالا قرار دارد. در بين کشورهای با درآمد سرانه متوسط رو به بالا ايران از منظر شاخص نوآوری جهاني در رتبه 13 قرار گرفته است و تحليلگران شاخص نوآوری جهاني جايگاه ايران را «در حال توسعه» دانستهاند. اما موضوع نگرانکننده، رتبه پايين ايران در معيار ورودی نوآوری است. هرچند ايران در سال 2019 با رشد هشت پلهای نسبت به سال 2018 در معيار ورودی در جايگاه 86 قرار گرفته است، اما همچنان اين جايگاه مناسب کشوری مثل ايران نیست. نتايج زير معياریهای ورودی در سال 2019 نشاندهنده آن است که ايران همچنان در حوزه پيچيدگي بازار و قوانين کسبوکار از ضعف عملکرد رنج ميبرد و متأسفانه با کاهش رشد جمعيت و تأثير آن بر سرمايه انساني نوآور جوان در اين حوزه نيز نيازمند برنامههای بهبود است. ايران در معيار خروجي نوآوری با يک پله سقوط نسبت به سال 2018 در رتبه 47 قرار گرفته است. باوجود سقوط يکپلهای، کسب رتبه 47 نشانگر عملکرد خوب ايران در معيار خروجي است. در سالهای پيش (قبل از 2016) ايران همواره رتبه بهتری در ورودی نسبت به خروجي کسب ميکرد و در آن زمان بسياری از محققان علت اين امر را کارايي پايين نوآوری در ايران تصور ميکردند. اما نگارنده اين سطور در آن هنگام در کنار فرضيه فوق، تأخير کسب خروجي نسبت به زمان تزريق ورودی بيشتر را به عنوان علت مهمتر مطرح ميکرد. اکنون و با گذشت زمان ميتوان مشاهده کرد که ميوه تزريق ورودی در گذشته اکنون به بار نشسته است و خروجي مطلوبي در عملکرد نوآوری ايران حاصل شده است. اما همچنان نگراني عمده که ميتواند نتايج سالهای آتي را تحت تأثير قرار دهد وضعيت نامطلوب رتبه ورودی نوآوری ايران است. از ديگر نقاط قابل تأمل، تأکيد گزارش سال 2019 بر نوآوری در حوزه سلامت است که در واقع تم گزارش سال 2019 است. نمونههای مختلفي در زمينه نوآوری در حوزه سلامت در کشورهای مختلف، از جمله ايران در گزارش سال 2019 منتشر شده است. علاقهمندان برای مطالعه گزارش منتخب مربوط به ايران ميتوانند به فصل شانزدهم اين گزارش مراجعه کنند. قطعا حوزه سلامت به عنوان يکي از مهمترين عرصههای نوآوری بشر همواره توجه بسياری از نوآوران و کارآفرينان را به خود جلب کرده است و ايران هم پتانسيلهای بسياری خوبي در اين زمينه دارد.
بالاخره انتظار محققان با انتشار گزارش شاخص نوآوری جهاني در سال 2019 به پايان رسيد و اين گزارش مانند ساليان گذشته با اعلام رتبه کشورها در «امتياز کل»، «معيارهای ورودی» و «معیارهای خروجي» و «زيرمعيارها» در اختيار عموم قرار گرفت. شاخص نوآوری جهاني را شايد بتوان مهمترين گزارش بينالمللي در عرصه نوآوری به حساب آورد؛ بنابراین جايگاه کشورها در اين گزارش برآورد خوبي نسبت به عملکرد نظام نوآوری ملي کشورها ارائه ميدهد. اگرچه مانند هر تحقیق علمی دیگر میتوان درصد خطایی درباره کيفيت و دقت دادهها، برای آن در نظر گرفت (امری که حتي در مقدمه گزارش هم مورد تأکيد قرار گرفته است)، اما باز هم نتايج اين گزارش حداقل در مقايسه با تحقيقات موجود کيفيت بالاتری دارد. شاخص نوآوری جهاني (GII) عملکرد کشورها را در دو حوزه «ورودی نظام نوآوری» و «خروجي نظام نوآوری» ارزيابي کرده و سپس ميانگين موزون امتيازت کسبشده را به عنوان امتياز کل کسبشده برای هر کشور به عنوان شاخص نوآوری جهاني لحاظ ميکند (شاخص ورودی نوآوری در این نظام ارزيابي شامل این موارد است: ساختار نهادی، سرمايه انساني و تحقيقات، زيرساخت، پيچيدگي بازار و پيچيدگي کسبوکار. در مقابل شاخص خروجي نوآوری شامل خروجيهای مربوط به دانش و تکنولوژی و خروجيهای خلاقانه ميشود که در مجموع هفت شاخص را تشکیل میدهند). در اين گزارش مانند سال گذشته، سوئيس رتبه نخست را کسب کرده است و کشورهای سوئد، آمريکا و هلند در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند. سنگاپور نيز که معمولا در زمره پنج کشور برتر رتبهبندی در سالهای اخير بوده است، امسال با تجربه سقوط سه پلهای در جايگاه هشتم قرار گرفته است. نتايج حاصل از شاخص نوآوری جهاني در سال 2019 بيانگر رشد عملکرد کلي ايران است؛ بهطوریکه در رتبهبندی ارائهشده، ايران موفق به کسب جايگاه 61 بين 129 کشور شده است. لازم به توضيح است که ايران در سال 2017 موفق به کسب جايگاه 75 بين 127 کشور شده بود و در سال 2018 نيز در بين 126 کشور مورد ارزيابي در رتبه 65 قرار گرفت؛ بنابراین ميتوان گفت که ايران در سه سال اخير رشدی ملايم را در عملکرد نوآوری خود تجربه کرده است. همچنین ايران بين کشورهای جنوب و مرکزی آسيا بعد از هند در رتبه دوم قرار گرفته است. در گزارش شاخص نوآوری جهاني، کشورها از نظر درآمد سرانه در چهار دسته درآمد پايين، متوسط رو به پايين، متوسط رو به بالا و بالا دستهبندی شدهاند. اقتصاد ايران با توجه به اطلاعات درآمد سرانه در دسته متوسط رو به بالا قرار دارد. در بين کشورهای با درآمد سرانه متوسط رو به بالا ايران از منظر شاخص نوآوری جهاني در رتبه 13 قرار گرفته است و تحليلگران شاخص نوآوری جهاني جايگاه ايران را «در حال توسعه» دانستهاند. اما موضوع نگرانکننده، رتبه پايين ايران در معيار ورودی نوآوری است. هرچند ايران در سال 2019 با رشد هشت پلهای نسبت به سال 2018 در معيار ورودی در جايگاه 86 قرار گرفته است، اما همچنان اين جايگاه مناسب کشوری مثل ايران نیست. نتايج زير معياریهای ورودی در سال 2019 نشاندهنده آن است که ايران همچنان در حوزه پيچيدگي بازار و قوانين کسبوکار از ضعف عملکرد رنج ميبرد و متأسفانه با کاهش رشد جمعيت و تأثير آن بر سرمايه انساني نوآور جوان در اين حوزه نيز نيازمند برنامههای بهبود است. ايران در معيار خروجي نوآوری با يک پله سقوط نسبت به سال 2018 در رتبه 47 قرار گرفته است. باوجود سقوط يکپلهای، کسب رتبه 47 نشانگر عملکرد خوب ايران در معيار خروجي است. در سالهای پيش (قبل از 2016) ايران همواره رتبه بهتری در ورودی نسبت به خروجي کسب ميکرد و در آن زمان بسياری از محققان علت اين امر را کارايي پايين نوآوری در ايران تصور ميکردند. اما نگارنده اين سطور در آن هنگام در کنار فرضيه فوق، تأخير کسب خروجي نسبت به زمان تزريق ورودی بيشتر را به عنوان علت مهمتر مطرح ميکرد. اکنون و با گذشت زمان ميتوان مشاهده کرد که ميوه تزريق ورودی در گذشته اکنون به بار نشسته است و خروجي مطلوبي در عملکرد نوآوری ايران حاصل شده است. اما همچنان نگراني عمده که ميتواند نتايج سالهای آتي را تحت تأثير قرار دهد وضعيت نامطلوب رتبه ورودی نوآوری ايران است. از ديگر نقاط قابل تأمل، تأکيد گزارش سال 2019 بر نوآوری در حوزه سلامت است که در واقع تم گزارش سال 2019 است. نمونههای مختلفي در زمينه نوآوری در حوزه سلامت در کشورهای مختلف، از جمله ايران در گزارش سال 2019 منتشر شده است. علاقهمندان برای مطالعه گزارش منتخب مربوط به ايران ميتوانند به فصل شانزدهم اين گزارش مراجعه کنند. قطعا حوزه سلامت به عنوان يکي از مهمترين عرصههای نوآوری بشر همواره توجه بسياری از نوآوران و کارآفرينان را به خود جلب کرده است و ايران هم پتانسيلهای بسياری خوبي در اين زمينه دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.