ما و نام «خلیجفارس»
کوروش احمدی . کارشناس روابط بینالملل
یادداشت قبلی نگارنده (نام خلیجفارس و امنیت ملی ما، سرمقاله «شرق»، 11 تیر 1398) که در آن از تحت فشار قرارداشتن نام خلیجفارس سخن رفته بود، طبعا این سؤال را پیش آورده که برای مقابله با این فشارها چه میتوان کرد. پاسخ اصلی به این سؤال را با کاویدن دلیل ماندگاری تقریبا بیسابقه این نام طی حدود 25 قرن گذشته باید به دست آورد. «خلیجفارس» قدیمیترین نام یک پهنه آبی بینالمللی است که از زمان هکاتئوس در دوره کلاسیک یونان در حوالی سال 500 قبل از میلاد تاکنون همچنان ماندگار است. این آبراه در آن زمان از سوی یونانیها و سپس رومیها خلیجفارس نامیده شد؛ عمدتا به این دلیل که راه رسیدن به تنها تمدن موجود در حواشی آن؛ یعنی تمدن ایرانی بود. شکوفایی تمدن ایرانی، ایرانیبودن بنادر اصلی خلیجفارس، نفوذ یا سلطه مستقیم یا با واسطه شاهان ایرانی بر سواحل و مناطق مجاور خلیجفارس، فعالیتهای دریایی و دریانوردی اقوام ایرانی و تجارت دریایی این اقوام که وجه غالب این فعالیتها در منطقه بود، از دیگر عوامل غلبه عنصر ایرانی در منطقه و در نتیجه پذیرش تمام و كمال و بدون معارض نام خلیجفارس تا دهه 1950 بود. در این دهه نیز این نام تنها به دلایل سیاسی، از جمله تقابل با دربار غربگرای ایران از سوی پانعربیستهای شرقگرا، مورد سؤال قرار گرفت.
در بخش عمده تمام 25 قرن گذشته آبراه مذکور تقریبا به طور اختصاصی راه رسیدن به فارس یا Persia (بهعنوان نام یک کشور، نه یک قوم خاص) بوده است. کشتیها و ناوگانهای بزرگ تجاری که وارد خلیجفارس میشدند، مقصدی جز سواحل و بنادر ایران نداشتند. از زمان باستان تا همین اواخر بزرگترین بنادر این حوزه آبی در سواحل ایران قرار داشتند و علاوهبر توسعهیافتهبودن این سواحل، دلایل توپوگرافیک نیز این امر را تسهیل میکرد. ریشهر، صیراف، کیش، هرمز، جزیره هرمز، بندرعباس و بوشهر طی قرنهای متمادی بنادر بیرقیب خلیجفارس بودند. افول هر یک از این بنادر ایرانی مقارن با شکوفایی بندر ایرانی دیگری در سواحل ایران بود. این بنادر دارای انبارهای بزرگی بودند و اگر قبایل کوچکی در دیگر سواحل خلیجفارس سکونت داشتند، نیازمندیهای خود را با قایقهای کوچک از انبارهای بزرگ بنادر ایرانی تأمین میکردند. در دهه 1350 نیز طرحهایی برای گسترش بندرعباس و بندر بوشهر و تبدیل آنها به هاب منطقه وجود داشت که با توجه به تحولات سیاسی و عمدتا جنگ تحمیلی مسکوت ماند. در چنان شرایطی طبیعی بود که این آبراه نتواند نامی جز خلیجفارس داشته باشد.
متأسفانه سواحل ایرانی خلیجفارس در چند دهه گذشته در حال ازدستدادن موقعیت تاریخی خود بودهاند. بنادر ایرانی دیگر بزرگترین و پررونقترین بنادر این منطقه نیستند. عمده مسافران، بازرگانان و کالاهایی که از دیگر مناطق جهان عازم خلیجفارس میشوند دیگر مقصدشان بنادر ایرانی نیست. بر همین سیاق و برعکس دورههای قبل، انبارهای بزرگ کالا در بنادر غیرایرانی خلیجفارس قرار دارند و ایرانیان با قایقها و لنجهای کوچک باید نیازمندیهای خود را از این انبارهای بزرگ در قالب صادرات مجدد تأمین کنند. پدیدههای جدید نیز از این قاعده مستثنا نیستند. فرودگاه دوبی اکنون با جابهجایی حدود 88 میلیون مسافر در سال به 240 مقصد در سراسر جهان سومین فرودگاه بزرگ دنیاست. برگزاری فستیوالها، مسابقات ورزشی، کنفرانسهای بینالمللی، ایجاد شعب موزههای معتبر جهان و مانند آن در شیخنشینهای عربی خلیجفارس و مهمتر از همه روابط دوستانه با همه کشورهای جهان را نیز باید در معادله وارد کرد. بهاینترتیب، در شرایطی که مقصد اصلی بازرگانان، جهانگردان، نمایندگان رسانهها، نمایندگان دولتها و... کشورهای عربی خلیجفارس است و در این کشورها استفاده از نام
خلیجفارس غیرقانونی است، چطور میتوان انتظار داشت که این نام تاریخی تحت فشار قرار نداشته باشد.
در مقابل ما چه کردهایم؟ ما در این چند دهه اخیر در این مورد نیز از پساندازهای تاریخی خود مصرف کردهایم. کاری که از دست پژوهشگران ما برمیآمده، استناد به سوابق تاریخی، نقشههای تاریخی و بحثهای منطقی بوده است. برخی مسئولان نیز اخراج فلان خبرنگار یا ممنوعکردن بهمان نشریه بینالمللی یا نامیدن روزی یا خیابانی به نام خلیجفارس یا چاپ مقالهای و کتابی به فارسی در داخل و مانند اینها را در کارنامه خود دارند، اما اینها قطعا کافی نیست و نمیتواند در برابر واقعیات عینی که روی زمین در حال شکلگرفتن است، تاب بیاورد. متأسفانه این واقعیات عینی هر روز بیشتر از روز قبل و به ضرر ما در حال رقمخوردن است و راهی نیست جز اینکه واقعیات عینی را با واقعیات عینی پاسخ دهیم.
مسئله این است که نام «خلیجفارس» تنها از جهات ملیگرایانه و میراث تاریخی ایرانیان و امثال آن مهم نیست. این موضوع ممکن است از این جهات برای کسانی بیمعنی باشد. مسئله این است که این نام تاریخی همواره یکی از نمادهای تفوق و نفوذ تاریخی ایران در خلیجفارس و پیرامون آن بوده و ما باید امکان محوشدن تدریجی آن در اعماق تاریخ را بهعنوان نشانهای حاکی از خدشه واردشدن به امنیت ملی خود جدی بگیریم.
یادداشت قبلی نگارنده (نام خلیجفارس و امنیت ملی ما، سرمقاله «شرق»، 11 تیر 1398) که در آن از تحت فشار قرارداشتن نام خلیجفارس سخن رفته بود، طبعا این سؤال را پیش آورده که برای مقابله با این فشارها چه میتوان کرد. پاسخ اصلی به این سؤال را با کاویدن دلیل ماندگاری تقریبا بیسابقه این نام طی حدود 25 قرن گذشته باید به دست آورد. «خلیجفارس» قدیمیترین نام یک پهنه آبی بینالمللی است که از زمان هکاتئوس در دوره کلاسیک یونان در حوالی سال 500 قبل از میلاد تاکنون همچنان ماندگار است. این آبراه در آن زمان از سوی یونانیها و سپس رومیها خلیجفارس نامیده شد؛ عمدتا به این دلیل که راه رسیدن به تنها تمدن موجود در حواشی آن؛ یعنی تمدن ایرانی بود. شکوفایی تمدن ایرانی، ایرانیبودن بنادر اصلی خلیجفارس، نفوذ یا سلطه مستقیم یا با واسطه شاهان ایرانی بر سواحل و مناطق مجاور خلیجفارس، فعالیتهای دریایی و دریانوردی اقوام ایرانی و تجارت دریایی این اقوام که وجه غالب این فعالیتها در منطقه بود، از دیگر عوامل غلبه عنصر ایرانی در منطقه و در نتیجه پذیرش تمام و كمال و بدون معارض نام خلیجفارس تا دهه 1950 بود. در این دهه نیز این نام تنها به دلایل سیاسی، از جمله تقابل با دربار غربگرای ایران از سوی پانعربیستهای شرقگرا، مورد سؤال قرار گرفت.
در بخش عمده تمام 25 قرن گذشته آبراه مذکور تقریبا به طور اختصاصی راه رسیدن به فارس یا Persia (بهعنوان نام یک کشور، نه یک قوم خاص) بوده است. کشتیها و ناوگانهای بزرگ تجاری که وارد خلیجفارس میشدند، مقصدی جز سواحل و بنادر ایران نداشتند. از زمان باستان تا همین اواخر بزرگترین بنادر این حوزه آبی در سواحل ایران قرار داشتند و علاوهبر توسعهیافتهبودن این سواحل، دلایل توپوگرافیک نیز این امر را تسهیل میکرد. ریشهر، صیراف، کیش، هرمز، جزیره هرمز، بندرعباس و بوشهر طی قرنهای متمادی بنادر بیرقیب خلیجفارس بودند. افول هر یک از این بنادر ایرانی مقارن با شکوفایی بندر ایرانی دیگری در سواحل ایران بود. این بنادر دارای انبارهای بزرگی بودند و اگر قبایل کوچکی در دیگر سواحل خلیجفارس سکونت داشتند، نیازمندیهای خود را با قایقهای کوچک از انبارهای بزرگ بنادر ایرانی تأمین میکردند. در دهه 1350 نیز طرحهایی برای گسترش بندرعباس و بندر بوشهر و تبدیل آنها به هاب منطقه وجود داشت که با توجه به تحولات سیاسی و عمدتا جنگ تحمیلی مسکوت ماند. در چنان شرایطی طبیعی بود که این آبراه نتواند نامی جز خلیجفارس داشته باشد.
متأسفانه سواحل ایرانی خلیجفارس در چند دهه گذشته در حال ازدستدادن موقعیت تاریخی خود بودهاند. بنادر ایرانی دیگر بزرگترین و پررونقترین بنادر این منطقه نیستند. عمده مسافران، بازرگانان و کالاهایی که از دیگر مناطق جهان عازم خلیجفارس میشوند دیگر مقصدشان بنادر ایرانی نیست. بر همین سیاق و برعکس دورههای قبل، انبارهای بزرگ کالا در بنادر غیرایرانی خلیجفارس قرار دارند و ایرانیان با قایقها و لنجهای کوچک باید نیازمندیهای خود را از این انبارهای بزرگ در قالب صادرات مجدد تأمین کنند. پدیدههای جدید نیز از این قاعده مستثنا نیستند. فرودگاه دوبی اکنون با جابهجایی حدود 88 میلیون مسافر در سال به 240 مقصد در سراسر جهان سومین فرودگاه بزرگ دنیاست. برگزاری فستیوالها، مسابقات ورزشی، کنفرانسهای بینالمللی، ایجاد شعب موزههای معتبر جهان و مانند آن در شیخنشینهای عربی خلیجفارس و مهمتر از همه روابط دوستانه با همه کشورهای جهان را نیز باید در معادله وارد کرد. بهاینترتیب، در شرایطی که مقصد اصلی بازرگانان، جهانگردان، نمایندگان رسانهها، نمایندگان دولتها و... کشورهای عربی خلیجفارس است و در این کشورها استفاده از نام
خلیجفارس غیرقانونی است، چطور میتوان انتظار داشت که این نام تاریخی تحت فشار قرار نداشته باشد.
در مقابل ما چه کردهایم؟ ما در این چند دهه اخیر در این مورد نیز از پساندازهای تاریخی خود مصرف کردهایم. کاری که از دست پژوهشگران ما برمیآمده، استناد به سوابق تاریخی، نقشههای تاریخی و بحثهای منطقی بوده است. برخی مسئولان نیز اخراج فلان خبرنگار یا ممنوعکردن بهمان نشریه بینالمللی یا نامیدن روزی یا خیابانی به نام خلیجفارس یا چاپ مقالهای و کتابی به فارسی در داخل و مانند اینها را در کارنامه خود دارند، اما اینها قطعا کافی نیست و نمیتواند در برابر واقعیات عینی که روی زمین در حال شکلگرفتن است، تاب بیاورد. متأسفانه این واقعیات عینی هر روز بیشتر از روز قبل و به ضرر ما در حال رقمخوردن است و راهی نیست جز اینکه واقعیات عینی را با واقعیات عینی پاسخ دهیم.
مسئله این است که نام «خلیجفارس» تنها از جهات ملیگرایانه و میراث تاریخی ایرانیان و امثال آن مهم نیست. این موضوع ممکن است از این جهات برای کسانی بیمعنی باشد. مسئله این است که این نام تاریخی همواره یکی از نمادهای تفوق و نفوذ تاریخی ایران در خلیجفارس و پیرامون آن بوده و ما باید امکان محوشدن تدریجی آن در اعماق تاریخ را بهعنوان نشانهای حاکی از خدشه واردشدن به امنیت ملی خود جدی بگیریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.