|

در رابطه منتقد با هنرمند

رسول نظرزاده: نقد همواره بینامتن است؛ گفت‌وگویی است با اثر، و با جهان و با متن‌های دیگر نه با شخص هنرمند یا فیلم‌ساز. نقد، سخنی در سخن یا متنی در متن دیگر است که گفتمان اندیشه‌ورزانه انتقادی را در جامعه گسترش می‌دهد. بیراه نیست که گفته‌اند رابطه منتقد و هنرمند بهتر است همواره با فاصله همراه باشد. در این رابطه همواره خطر آن هست که یکی خود را اصل/ مراد و دیگری را بدل‌پوش/ پیرو و مصرف‌کننده اثر خود ببیند، درحالی‌که اگرچه کار و نگاه آنها به هم نزدیک است، اما هر یک در جهان موازی خود حرکت می‌کنند.
یکی از این رابطه‌ها در دنیای نقد و سینما رابطه جواد طوسی و مسعود کیمیایی است که دیگر پنهان هم نیست و نمونه خوبی است برای مطالعه چگونگی حفظ جهان مستقل نقد و یکی‌شدن در جهان ذهنی کارگردان. هرجا آقای طوسی از جایگاه مستقل خود، بی احساس رفاقت و مجامله و حفظ حریم نان و نمک و... با فیلم‌های کیمیایی روبه‌رو شده، نتیجه قابل‌تأمل بوده است و هرجا نوشته‌هایش زیر سایه او فرو رفته و تبدیل به تریبونی برای دفاع از مراد یا سکویی در برابر نظر مخالفان بوده و بوی صله و هواداری و رفاقت به مشام رسیده، دیگر بر آن نمی‌توان نام نقد یا گفت‌وگوی انتقادی آزاد گذاشت. جایگاه فعالانه خواننده در این‌گونه نوشته‌ها به‌گونه‌ای حداقلی نادیده گرفته شده است.
کارگردان/ سینماگر نیز با بالارفتن سن، به تدریج آموخته جایگاهش را در فضای هنری جز با همین نقدها و نوشته‌ها نمی‌تواند پایدار نگاه دارد، ازاین‌رو پس از چندی به‌جای منفعل و پذیرابودن، رابطه مریدگونه‌اش را با منتقدان قدیمی وارونه کرده و می‌کوشد در قلم نسل دیگری از منتقدان، نفوذ کند و با پیداکردن یک هم‌فکر و تریبون در میدان نقد، سکویی برای خود بسازد تا گاه بتواند حتی جهت نگاه و قلم آنها را هم کارگردانی کند و جلوی حریفانی که گاه هوس می‌کنند فیلم یا فیلم‌های او را زمین بزنند یا پیش‌کسوت‌بودنش را نادیده بگیرند قد علم کند. هربار هم می‌توان رد این‌گونه صداها یا قلم‌های جانشین را پس از کمی در مصاحبه‌ها، همراهی در یک فیلم مستند و چند جلسه نقد حضوری فیلم و سخنرانی و همسفرشدن و کتاب‌سازی و... دنبال کرد که هر یک به نوعی در حکم به‌جاآوردن حق رفاقت است.
واضح است که این‌گونه رابطه‌ها یک پیش‌شرط نیاز دارد و آن تأیید جایگاه از نظر خود بی‌همتای هنرمند و بنده و پیروبودن منتقد است. منتقد در این رابطه اندک‌اندک جایگاه تولیدکنندگی و اندیشه‌ورزانه خود را از دست می‌دهد و به توجیه و تأیید و کرنش تن در می‌دهد. هرگاه در این جایگاه خللی وارد شود، ناگهان دیو خودخواهی و خودشیفتگی و شمشیر از روی بستن سر برمی‌دارد و گاه چنان صحنه‌هایی به وجود می‌آید که همه را به حیرت وامی‌دارد!
یکی از این صحنه‌ها چندوقت پیش در هنگام نمایش نسخه ترمیم‌شده فیلم «خط قرمز» کیمیایی در کنار جواد طوسی در خانه سینما رخ داد. درحالی‌که طوسی می‌کوشید درباره جایگاه تاریخی و نادیده گرفته‌شده فیلم سخن بگوید و گاه تفسیرهایی خارج از فیلم را هم به آن وصل می‌کرد تا جایگاه آن را بالا ببرد، نمی‌دانم چرا کارگردان از نقشی که او ایفا می‌کرد راضی نبود و به نقش مخالف‌خوان فرورفته بود و با کمک دوست دیگرش که در میان تماشاگران جاسازی شده بود حملات جانانه‌ای را بر سر طوسی فرود می‌آوردند و حرف‌های او را آشکارا، غیرمنطقی و غلط و مخدوش تعبیر می‌کردند. هرچه این می‌ساخت، آن خراب می‌کرد و بر باد می‌داد. انگار که بخواهند به او یادآوری کنند که تو یک مرید بیش نیستی، درحالی‌که می‌شد دید که طوسی در این وادی نبود و این ویژگی را نداشت و حیای شرقی‌اش او را به واکنش وانمی‌داشت. مخاطب ناباورانه شاهد این تنش پنهان/ آشکار میان مراد و مرید بود. توهین‌آمیز بود، چراکه در ملأ عام به نقش نقد و منتقد توهین می‌شد که خود در این میان سهمی داشتم و همواره جهان آن را بالاتر از این شائبه‌ها می‌دیدم. ریشه‌های آن را پیشینی می‌دیدم که حال خود را روی صحنه بروز می‌داد. حدی از آن را در کمبودهای آن که میان تماشاگران بر این تنش می‌دمید می‌دیدم که بی‌شک خالی از حسادت و هماهنگی نبود، اما نقش اصلی را بیش از هر چیز در مخدوش‌شدن جایگاه منتقد و هنرمند می‌دیدم؛ جایی که یکی هویت اصلی خود را زیر سایه دیگری نادیده می‌گرفت.
نقد خود صدایی در صدای دیگر است و دنباله‌رو، مفسر یا مبلغ یا پیرو اثر دیگر نیست، حتی اندیشمندان امروز نقد را چون متنی تازه می‌خوانند، چنان‌که اثر هنری نیز خود یک متن است. گفت‌وگویی میان متن‌ها که در جهان اندیشه و ذهن منتقد و مخاطب جان می‌گیرد و کارگردان و روابط‌عمومی‌ها و مدیر جشنواره‌ها و وزارتخانه‌ها و... نمی‌توانند برای آن خط‌مشی تعیین کنند.

رسول نظرزاده: نقد همواره بینامتن است؛ گفت‌وگویی است با اثر، و با جهان و با متن‌های دیگر نه با شخص هنرمند یا فیلم‌ساز. نقد، سخنی در سخن یا متنی در متن دیگر است که گفتمان اندیشه‌ورزانه انتقادی را در جامعه گسترش می‌دهد. بیراه نیست که گفته‌اند رابطه منتقد و هنرمند بهتر است همواره با فاصله همراه باشد. در این رابطه همواره خطر آن هست که یکی خود را اصل/ مراد و دیگری را بدل‌پوش/ پیرو و مصرف‌کننده اثر خود ببیند، درحالی‌که اگرچه کار و نگاه آنها به هم نزدیک است، اما هر یک در جهان موازی خود حرکت می‌کنند.
یکی از این رابطه‌ها در دنیای نقد و سینما رابطه جواد طوسی و مسعود کیمیایی است که دیگر پنهان هم نیست و نمونه خوبی است برای مطالعه چگونگی حفظ جهان مستقل نقد و یکی‌شدن در جهان ذهنی کارگردان. هرجا آقای طوسی از جایگاه مستقل خود، بی احساس رفاقت و مجامله و حفظ حریم نان و نمک و... با فیلم‌های کیمیایی روبه‌رو شده، نتیجه قابل‌تأمل بوده است و هرجا نوشته‌هایش زیر سایه او فرو رفته و تبدیل به تریبونی برای دفاع از مراد یا سکویی در برابر نظر مخالفان بوده و بوی صله و هواداری و رفاقت به مشام رسیده، دیگر بر آن نمی‌توان نام نقد یا گفت‌وگوی انتقادی آزاد گذاشت. جایگاه فعالانه خواننده در این‌گونه نوشته‌ها به‌گونه‌ای حداقلی نادیده گرفته شده است.
کارگردان/ سینماگر نیز با بالارفتن سن، به تدریج آموخته جایگاهش را در فضای هنری جز با همین نقدها و نوشته‌ها نمی‌تواند پایدار نگاه دارد، ازاین‌رو پس از چندی به‌جای منفعل و پذیرابودن، رابطه مریدگونه‌اش را با منتقدان قدیمی وارونه کرده و می‌کوشد در قلم نسل دیگری از منتقدان، نفوذ کند و با پیداکردن یک هم‌فکر و تریبون در میدان نقد، سکویی برای خود بسازد تا گاه بتواند حتی جهت نگاه و قلم آنها را هم کارگردانی کند و جلوی حریفانی که گاه هوس می‌کنند فیلم یا فیلم‌های او را زمین بزنند یا پیش‌کسوت‌بودنش را نادیده بگیرند قد علم کند. هربار هم می‌توان رد این‌گونه صداها یا قلم‌های جانشین را پس از کمی در مصاحبه‌ها، همراهی در یک فیلم مستند و چند جلسه نقد حضوری فیلم و سخنرانی و همسفرشدن و کتاب‌سازی و... دنبال کرد که هر یک به نوعی در حکم به‌جاآوردن حق رفاقت است.
واضح است که این‌گونه رابطه‌ها یک پیش‌شرط نیاز دارد و آن تأیید جایگاه از نظر خود بی‌همتای هنرمند و بنده و پیروبودن منتقد است. منتقد در این رابطه اندک‌اندک جایگاه تولیدکنندگی و اندیشه‌ورزانه خود را از دست می‌دهد و به توجیه و تأیید و کرنش تن در می‌دهد. هرگاه در این جایگاه خللی وارد شود، ناگهان دیو خودخواهی و خودشیفتگی و شمشیر از روی بستن سر برمی‌دارد و گاه چنان صحنه‌هایی به وجود می‌آید که همه را به حیرت وامی‌دارد!
یکی از این صحنه‌ها چندوقت پیش در هنگام نمایش نسخه ترمیم‌شده فیلم «خط قرمز» کیمیایی در کنار جواد طوسی در خانه سینما رخ داد. درحالی‌که طوسی می‌کوشید درباره جایگاه تاریخی و نادیده گرفته‌شده فیلم سخن بگوید و گاه تفسیرهایی خارج از فیلم را هم به آن وصل می‌کرد تا جایگاه آن را بالا ببرد، نمی‌دانم چرا کارگردان از نقشی که او ایفا می‌کرد راضی نبود و به نقش مخالف‌خوان فرورفته بود و با کمک دوست دیگرش که در میان تماشاگران جاسازی شده بود حملات جانانه‌ای را بر سر طوسی فرود می‌آوردند و حرف‌های او را آشکارا، غیرمنطقی و غلط و مخدوش تعبیر می‌کردند. هرچه این می‌ساخت، آن خراب می‌کرد و بر باد می‌داد. انگار که بخواهند به او یادآوری کنند که تو یک مرید بیش نیستی، درحالی‌که می‌شد دید که طوسی در این وادی نبود و این ویژگی را نداشت و حیای شرقی‌اش او را به واکنش وانمی‌داشت. مخاطب ناباورانه شاهد این تنش پنهان/ آشکار میان مراد و مرید بود. توهین‌آمیز بود، چراکه در ملأ عام به نقش نقد و منتقد توهین می‌شد که خود در این میان سهمی داشتم و همواره جهان آن را بالاتر از این شائبه‌ها می‌دیدم. ریشه‌های آن را پیشینی می‌دیدم که حال خود را روی صحنه بروز می‌داد. حدی از آن را در کمبودهای آن که میان تماشاگران بر این تنش می‌دمید می‌دیدم که بی‌شک خالی از حسادت و هماهنگی نبود، اما نقش اصلی را بیش از هر چیز در مخدوش‌شدن جایگاه منتقد و هنرمند می‌دیدم؛ جایی که یکی هویت اصلی خود را زیر سایه دیگری نادیده می‌گرفت.
نقد خود صدایی در صدای دیگر است و دنباله‌رو، مفسر یا مبلغ یا پیرو اثر دیگر نیست، حتی اندیشمندان امروز نقد را چون متنی تازه می‌خوانند، چنان‌که اثر هنری نیز خود یک متن است. گفت‌وگویی میان متن‌ها که در جهان اندیشه و ذهن منتقد و مخاطب جان می‌گیرد و کارگردان و روابط‌عمومی‌ها و مدیر جشنواره‌ها و وزارتخانه‌ها و... نمی‌توانند برای آن خط‌مشی تعیین کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.