|

طرح دیدگاه‌های جدید و متفاوت در تئاتر را به‌ رسمیت بشناسیم

مجید گیاه‌چی. منتقد

بررسی سیر و روند حرکت تئاتر در سال‌های اخیر، با میل رو به تزاید و گاه گریزناپذیر توجه به گیشه و تقلیل و حذف حمایت‌های دولتی از یک سو و در کنار آن ایجاد و گسترش تماشاخانه‌های خصوصی، از سوی دیگر، هرچند توأم با افزایش تعداد اجراها و تماشاگران تئاتر است (یعنی در‌عین‌حال فرصت‌هایی جدید ایجاد کرده که استفاده از آنها دست‌کم تاکنون خیلی هم امیدوارکننده و نویدبخش نبوده)؛ اما بیش‌از‌آن وجوه تهدید‌آمیزش را نمودار و عیان کرده است؛ وجوهی که در صورت ادامه‌ غفلت اصناف هنرمندان تئاتر و دولت، با سرعتی کنترل‌ناپذیر به ‌سمت استحاله‌ کامل یکی از مهم‌ترین و کهن‌ترین امکانات و فرصت‌های ابراز وجود و نظر جامعه (تئاتر)، در برابر تک‌صدایی و تسلط هر قدرتی، سرمایه یا رسانه، پیش می‌رود.

اتفاقی که در این سال‌ها شاهد آن هستیم، با شانه‌خالی‌کردن و از میدان به‌در‌رفتن دولت (و مجلس، از طریق بی‌توجهی و ‌تصویب‌نکردن بودجه‌ مناسب، به ‌منظور ایجاد امکان بالقوه‌ ایفای نقش حمایتی)، تسلط و سیطره‌ ناگزیر سرمایه و نگاهی کمّی‌گرا و تجاری به تئاتر است که از وجه درغلتیدن به سیاست‌گریزی، مورد حمایت و خوشایند جریان‌هایی از قدرت است که همیشه در آرزوی سیاست‌زدایی و حذف اندیشه، از هنرها بوده و هستند. چنین وضعیتی، در صورت توجه دولت به تئاتر هنری و غیرتجاری، با ایفای نقش‌های مورد انتظار، حتی شاید می‌توانست مثبت و پیش‌برنده هم ارزیابی بشود؛ ولی در وضعیت فعلی، به‌مرور دارد به یک تهدید جدی و خطرناک مبدل می‌شود.
با چنین نگاهی است که حاکمیت سرمایه و اولویت سودجویی در تئاتر شکل گرفته و سلبریتی‌ها ظهور کرده و گسترش می‌یابند و در عمده‌ تئاترها، محور و اساس توفیق و شکست می‌شوند. حاکمیتی که فقط با حضورشان در نمایش‌ها معنی نمی‌یابد؛ بلکه حتی در صورت حضور‌نیافتن‌شان، بر فرایندهای تولید تئاتر اثر می‌گذارد‌. نفس حضور سلبریتی‌ها، شرایط و محدودیت‌هایی بر تئاتر حاکم کرده که به دیگر عوامل نقش‌آفرین در کالایی‌کردن هنر یاری می‌رساند. دیگر این نویسنده و کارگردان به‌عنوان صاحبان فکر و اندیشه‌‌ای اولیه که در گروه بلوغ می‌یابد، نیستند که در اولویت و مرکز توجه قرار دارند، آنها تبدیل به تدارکات‌چی و هماهنگ‌کننده‌ حضور سلبریتی‌ها و تابعی از راهبری آنها می‌شوند.
همه مناسبات متناسب با این حضور تغییر کرده، تنظیم شده و دگرگون می‌شود؛ مثلا مدت تمرین و آماده‌سازی کاهش پیدا کرده و تمام گروه ناگزیر خود را با شرایط جدید تطبیق می‌دهد، متن و نمایش‌نامه و میزانسن بر مدار هشتگ‌ها و برد و توفیق در فضاهای مجازی و تماشاگران دارای قدرت خرید بلیت، سازگار و کوک می‌شود؛ چرا‌که باید بتواند از عهده‌ تعهدات ایجاد‌شده در نسبت با سلبریتی‌ها و سالن‌های خصوصی و خصولتی برآید؛ یعنی تئاتر، به‌ جای پیشرو‌بودن و راهبری و طرح حرف و هوایی تازه، دنباله‌رو و پیرو «مشتریانش» می‌شود و اگر احیانا پس از گذر از این هفت‌خان دهشتناک، هنوز اندک بو و اثر و ثمری از اندیشه در آن مانده باشد، همان اندک هم در انتها به تیغ سانسور، حذف و خنثی می‌شود.
و این مشابه همان نگاهی است که در دیگر رسانه‌ها که سردمداران هدایت توده‌ها هستند و از‌جمله مهم‌ترین‌شان تلویزیون، حاکم است؛ یعنی تلاش می‌شود فقط دیدگاه‌ها و زاویه نگاه‌هایی خاص و جهت‌دار حاکم شود و به‌نحوی مانع و سدی در برابر بروز هر نگاه و باور متفاوتی، ایجاد شود (که باید تأکید کرد که فقط نگاه متفاوت در وجوه سیاسی، مطرح نیست و این وجه، تنها یکی از ده‌ها زاویه‌ توجه به موضوعات است و اتفاقا به ‌دلایلی، عموما در تئاتر در اولویت نیست). به این ‌طریق تلاش می‌شود تئاتر را که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایش، مقاومت در برابر هر نوع تک‌صدایی و ایجاد فرصت برای نفس‌کشیدن جامعه و قوت‌بخشیدن به نگاه و باورهایی جدید و متفاوت از دل مردم و جامعه است که در تقابل با نگاه‌های آنکادر‌شده قرار می‌گیرد، در چارچوب و استاندارد و یونیفرمی محدود، حبس کنند تا به‌مرور از قواعد و اصول واحدی تبعیت کرده و خود را در خدمت قدرت یا سرمایه یا هر نیروی مسلطی قرار دهد و اگر آن‌ را تأیید نمی‌کند، دست‌کم در تقابل با آن هم قرار نگیرد؛ موضوعی که بر انسداد وضعیت و ناامیدی جامعه می‌افزاید.
اما نقش هنرمندان و دولت مردمی مقابله با چنین تسلط‌ها و ایجاد فرصت و احیای طرح آزاد نظراتی مخالف جریان واحد و مسلط بر عمده‌ رسانه‌هاست و باید با ایجاد تریبون‌های تازه و پاسداری از رسانه‌های آزاد، سنتی و موجود مانند تئاتر، شرایطی فراهم کند که هنرمند، آزاد و بی‌توجه به فشار بنیان‌کن سرمایه و توقعات بتواند تنفس، عمل و خلق کند. اما چگونه می‌‌توان این معادله و توازن به‌شدت یک‌سویه‌شده را که می‌رود تا کاملا مغلوبه و یک‌طرفه بشود، برهم زد؛ وقتی نه دولت کوچک‌ترین توجه و درکی از موقعیت دارد و در جهتی معکوس مروج و مبلغ این نوع تک‌صدایی است و نه آلترناتیو و نیرویی وجود دارد که بتواند صدایی باشد و بر قدرت صداها در برابر تک‌صدایی بیفزاید؟
راهی جز تشکل‌یابی و هم‌افزایی صداهایی که از فرط کوتاهی، دیگر به پچپچه و لالایی شبیه شده، وجود ندارد، این صداها باید در کنار هم قرار بگیرد و آن‌قدر قوی بشود که بتواند بسیاری را از خواب‌های عمیق و آسوده، بپراند.
اندک روزن‌های کوچک تنفس جامعه را که موجب پویایی و سر زندگی آن است، باز بگذارید!

بررسی سیر و روند حرکت تئاتر در سال‌های اخیر، با میل رو به تزاید و گاه گریزناپذیر توجه به گیشه و تقلیل و حذف حمایت‌های دولتی از یک سو و در کنار آن ایجاد و گسترش تماشاخانه‌های خصوصی، از سوی دیگر، هرچند توأم با افزایش تعداد اجراها و تماشاگران تئاتر است (یعنی در‌عین‌حال فرصت‌هایی جدید ایجاد کرده که استفاده از آنها دست‌کم تاکنون خیلی هم امیدوارکننده و نویدبخش نبوده)؛ اما بیش‌از‌آن وجوه تهدید‌آمیزش را نمودار و عیان کرده است؛ وجوهی که در صورت ادامه‌ غفلت اصناف هنرمندان تئاتر و دولت، با سرعتی کنترل‌ناپذیر به ‌سمت استحاله‌ کامل یکی از مهم‌ترین و کهن‌ترین امکانات و فرصت‌های ابراز وجود و نظر جامعه (تئاتر)، در برابر تک‌صدایی و تسلط هر قدرتی، سرمایه یا رسانه، پیش می‌رود.

اتفاقی که در این سال‌ها شاهد آن هستیم، با شانه‌خالی‌کردن و از میدان به‌در‌رفتن دولت (و مجلس، از طریق بی‌توجهی و ‌تصویب‌نکردن بودجه‌ مناسب، به ‌منظور ایجاد امکان بالقوه‌ ایفای نقش حمایتی)، تسلط و سیطره‌ ناگزیر سرمایه و نگاهی کمّی‌گرا و تجاری به تئاتر است که از وجه درغلتیدن به سیاست‌گریزی، مورد حمایت و خوشایند جریان‌هایی از قدرت است که همیشه در آرزوی سیاست‌زدایی و حذف اندیشه، از هنرها بوده و هستند. چنین وضعیتی، در صورت توجه دولت به تئاتر هنری و غیرتجاری، با ایفای نقش‌های مورد انتظار، حتی شاید می‌توانست مثبت و پیش‌برنده هم ارزیابی بشود؛ ولی در وضعیت فعلی، به‌مرور دارد به یک تهدید جدی و خطرناک مبدل می‌شود.
با چنین نگاهی است که حاکمیت سرمایه و اولویت سودجویی در تئاتر شکل گرفته و سلبریتی‌ها ظهور کرده و گسترش می‌یابند و در عمده‌ تئاترها، محور و اساس توفیق و شکست می‌شوند. حاکمیتی که فقط با حضورشان در نمایش‌ها معنی نمی‌یابد؛ بلکه حتی در صورت حضور‌نیافتن‌شان، بر فرایندهای تولید تئاتر اثر می‌گذارد‌. نفس حضور سلبریتی‌ها، شرایط و محدودیت‌هایی بر تئاتر حاکم کرده که به دیگر عوامل نقش‌آفرین در کالایی‌کردن هنر یاری می‌رساند. دیگر این نویسنده و کارگردان به‌عنوان صاحبان فکر و اندیشه‌‌ای اولیه که در گروه بلوغ می‌یابد، نیستند که در اولویت و مرکز توجه قرار دارند، آنها تبدیل به تدارکات‌چی و هماهنگ‌کننده‌ حضور سلبریتی‌ها و تابعی از راهبری آنها می‌شوند.
همه مناسبات متناسب با این حضور تغییر کرده، تنظیم شده و دگرگون می‌شود؛ مثلا مدت تمرین و آماده‌سازی کاهش پیدا کرده و تمام گروه ناگزیر خود را با شرایط جدید تطبیق می‌دهد، متن و نمایش‌نامه و میزانسن بر مدار هشتگ‌ها و برد و توفیق در فضاهای مجازی و تماشاگران دارای قدرت خرید بلیت، سازگار و کوک می‌شود؛ چرا‌که باید بتواند از عهده‌ تعهدات ایجاد‌شده در نسبت با سلبریتی‌ها و سالن‌های خصوصی و خصولتی برآید؛ یعنی تئاتر، به‌ جای پیشرو‌بودن و راهبری و طرح حرف و هوایی تازه، دنباله‌رو و پیرو «مشتریانش» می‌شود و اگر احیانا پس از گذر از این هفت‌خان دهشتناک، هنوز اندک بو و اثر و ثمری از اندیشه در آن مانده باشد، همان اندک هم در انتها به تیغ سانسور، حذف و خنثی می‌شود.
و این مشابه همان نگاهی است که در دیگر رسانه‌ها که سردمداران هدایت توده‌ها هستند و از‌جمله مهم‌ترین‌شان تلویزیون، حاکم است؛ یعنی تلاش می‌شود فقط دیدگاه‌ها و زاویه نگاه‌هایی خاص و جهت‌دار حاکم شود و به‌نحوی مانع و سدی در برابر بروز هر نگاه و باور متفاوتی، ایجاد شود (که باید تأکید کرد که فقط نگاه متفاوت در وجوه سیاسی، مطرح نیست و این وجه، تنها یکی از ده‌ها زاویه‌ توجه به موضوعات است و اتفاقا به ‌دلایلی، عموما در تئاتر در اولویت نیست). به این ‌طریق تلاش می‌شود تئاتر را که یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایش، مقاومت در برابر هر نوع تک‌صدایی و ایجاد فرصت برای نفس‌کشیدن جامعه و قوت‌بخشیدن به نگاه و باورهایی جدید و متفاوت از دل مردم و جامعه است که در تقابل با نگاه‌های آنکادر‌شده قرار می‌گیرد، در چارچوب و استاندارد و یونیفرمی محدود، حبس کنند تا به‌مرور از قواعد و اصول واحدی تبعیت کرده و خود را در خدمت قدرت یا سرمایه یا هر نیروی مسلطی قرار دهد و اگر آن‌ را تأیید نمی‌کند، دست‌کم در تقابل با آن هم قرار نگیرد؛ موضوعی که بر انسداد وضعیت و ناامیدی جامعه می‌افزاید.
اما نقش هنرمندان و دولت مردمی مقابله با چنین تسلط‌ها و ایجاد فرصت و احیای طرح آزاد نظراتی مخالف جریان واحد و مسلط بر عمده‌ رسانه‌هاست و باید با ایجاد تریبون‌های تازه و پاسداری از رسانه‌های آزاد، سنتی و موجود مانند تئاتر، شرایطی فراهم کند که هنرمند، آزاد و بی‌توجه به فشار بنیان‌کن سرمایه و توقعات بتواند تنفس، عمل و خلق کند. اما چگونه می‌‌توان این معادله و توازن به‌شدت یک‌سویه‌شده را که می‌رود تا کاملا مغلوبه و یک‌طرفه بشود، برهم زد؛ وقتی نه دولت کوچک‌ترین توجه و درکی از موقعیت دارد و در جهتی معکوس مروج و مبلغ این نوع تک‌صدایی است و نه آلترناتیو و نیرویی وجود دارد که بتواند صدایی باشد و بر قدرت صداها در برابر تک‌صدایی بیفزاید؟
راهی جز تشکل‌یابی و هم‌افزایی صداهایی که از فرط کوتاهی، دیگر به پچپچه و لالایی شبیه شده، وجود ندارد، این صداها باید در کنار هم قرار بگیرد و آن‌قدر قوی بشود که بتواند بسیاری را از خواب‌های عمیق و آسوده، بپراند.
اندک روزن‌های کوچک تنفس جامعه را که موجب پویایی و سر زندگی آن است، باز بگذارید!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.