|

در حاشيه نمايش‌نامه‌اي كوتاه از لوييجي پيراندللو

بمب‌های دستی فرهنگی

پیام حیدرقزوینی

اغلب شخصيت‌هاي داستاني و نمايشي لوييجي پيراندللو از نقش‌ها و انتظاراتي كه به آنها بار شده، تن مي‌زنند و به دنبال رهايي از چيزي هستند كه از آنها انتظار مي‌رود بپذيرند يا انجامش دهند. در نمايش‌نامه كوتاه «گواهينامه» كه در آن مضحكه‌‌اي از يك محاكمه به تصوير درآمده، شخصيت محوري نمايش‌نامه مردي با نام كياركيارو است كه دقيقا برخلاف آن چيزي عمل مي‌كند كه دادگاه و جامعه از او انتظار دارند. كياركيارو به دليلي واهي به بيرون از جامعه پرتاب شده و حالا همه‌چيزش را از دست داده است. به او انگ شورچشمي و ديوانگي زده‌اند و كم‌كم حتي خانواده‌اش هم پذيرفته‌اند كه او ديوانه شده و كارهايي مي‌كند كه از اراده‌اش خارج است. كياركيارو از پسر شهردار و وكيلي با نام فاتزيو شكايت كرده و دليل شكايتش هم اهانت و هتاكي است. قاضي بازپرس اين پرونده مي‌داند كه كياركيارو از پيش بازنده اين محكمه است؛ چرا‌كه افكار عمومي عليه كياركيارو است و او هيچ راهي براي گرفتن حقش ندارد. قاضي خطاب به همكارانش مي‌گويد: «هيچ‌چي ناعادلانه‌تر از اين محكمه نيست. منم بخشي از اين روند ظالمانه‌ام، چون موضوع اين پرونده بي‌عدالتي خيلي بي‌رحمانه‌ايه كه اون مرد بيچاره بي‌هيچ اميدي داره زور مي‌زنه باهاش بجنگه -اونم بدون هيچ راه نجاتي. اين ماجرا يه قرباني داره كه زورش به هيچ‌كس نمي‌رسه، و بيچاره تو اين پرونده از دو نفر شكايت كرده- از همون اولين دو نفري كه دستش رسيده؛ و تازه آقايان! عدالت هم عليه اونه. چون عدالت كه آسون به كسي حق نمي‌ده؛ دارم از حق صحبت مي‌كنم، حق! عدالت از چيزي نمي‌گذره؛ اما اجازه مي‌ده ظلم وحشيانه‌اي كه اون مرد بيچاره قربانيشه از سر گرفته بشه». شكايت كياركيارو مي‌تواند اوضاعش را بحراني‌تر كند و بازپرس پرونده با فشار وجدانش مي‌خواهد به او كمك كند. همه آدم‌هاي اطراف كياركيارو و حتي قاضي‌هاي دادگاه از او مي‌ترسند و نمي‌خواهند با او روبه‌رو شوند؛ چرا‌كه فكر مي‌كنند او دچار شورچشمي است و مواجهه با او روبه‌رو‌شدن با مصيبت است.
نقطه عطف نمايش‌نامه جايي است كياركيارو به دادگاه مي‌آيد و دقيقا برخلاف آن چيزي كه از او انتظار مي‌رود، عمل مي‌كند: كياركيارو نه به خاطر اعاده حقش؛ بلكه دقيقا براي محكوم‌شدن به دادگاه شكايت كرده است. او در‌حالي‌كه به‌ طور كامل از جامعه طرد شده، مي‌خواهد دادگاه محكومش كند و انگ شورچشم‌بودنش را تأييد كند و اين اگرچه در ظاهر عملي ديوانه‌وار به نظر مي‌رسد؛ اما فكري پشت آن خوابيده كه از يك قربانيِ بي‌چيز يك شياد يا به عبارتي قهرمان مي‌سازد. قهرماني كه شرِ موجود در جامعه را تمام و كمال مي‌پذيرد و ترسش را فرومي‌خورد و به واسطه حماقت و ابتذال آدم‌هاي اطرافش عليه وضعيتي كه در آن گرفتار شده، دست به شورش مي‌زند.
كياركيارو نمي‌خواهد نقش قرباني را بپذيرد و تسليم وضعيتي شود كه جامعه برايش به وجود آورده؛ بلكه مي‌خواهد از همان نقطه‌اي كه طرد شده، به متن جامعه برگردد و حقش را آن‌طور كه خودش مي‌خواهد، بگيرد. او مي‌داند كه هيچ شانسي براي پيروز‌شدن در دادگاه ندارد و دقيقا به‌همين‌دليل شكايت كرده است. او با طرح شكايتش به دادگاه به دنبال يك شكست كامل است و از دادگاه مي‌خواهد كه گواهينامه‌اي مبني بر شورچشم‌بودن به او بدهد تا با آن بتواند به طور رسمي از جامعه اخاذي كند. به‌اين‌ترتيب او از موقعيت بازنده مطلق بودن به يك برنده قدرتمند تبديل مي‌شود و مي‌تواند در مدت كمي همه آن چيزي را كه از دست داده، به دست بياورد. كياركيارو خطاب به بازپرسي كه به ظاهر خير او را مي‌خواهد، مي‌گويد كه او به دنبال گرفتن ماليات شورچشمي‌اش است: «ماليات سلامت. چون من خيلي خون جگر و خيلي بغض و كينه و نفرت تو دلم انبار كرده‌م عليه اين بشريت حال به هم زن؛ واقعا هم -جناب قاضي- گمون مي‌كنم اون قدرت رو دارم، اينجا، تو اين چشم‌هام. قدرت فروپاشوندن پايه‌هاي يه شهر كامل رو». «گواهينامه» اگرچه نمايش‌نامه‌اي كوتاه است؛ اما به‌روشني نشان مي‌دهد كه جامعه چطور آدمي معمولي را كه از قضا شرافتمندانه هم زندگي مي‌كرده، به نماد شر بدل مي‌كند. اين نمايش‌نامه كوتاه پيراندللو مصداق تعبيري است كه گرامشي براي نمايش‌نامه‌هاي او به كار مي‌برد: بمب‌هاي دستي فرهنگي.
در سال 1922 آدریانو تیلگر به طور جدی به بررسی تئاتر پیراندللو پرداخت و تمام نمایش‌نامه‌های او را حول مضمونی واحد یعنی تعارض میان «زندگی» و «شکل» یا زندگی و فرم دسته‌بندی کرد. تیلگر در بررسی‌اش عناصر مختلف کار پیراندللو را در یک نقطه به هم وصل می‌کرد: تعارض میان کنش فی‌البداهه و رفتار به ‌طور کلی اجتماعی مقید‌شده در فرد، تفاوت میان آنچه خود آدم‌ها احساس می‌کنند که هستند و طوری که دیگران آنها را می‌بینند، نابرابری میان جریان سیال تجربه زیسته و ثابت‌بودن هنر. بررسی تیلگر از نمایش‌نامه‌های پیراندللو فصل جدیدی در توجه به آثار نمایشی او پدید آورد.
پیراندللو یکی از دغدغه‌های گرامشی نیز بود و خود او در جایی از «یادداشت‌های زندان» نوشته بود که او پیش از تیلگر پیراندللو را کشف و معرفی کرده است. گرامشی در پی آن بود تا چشم‌انداز جدیدی پيش‌روي تئاتر پیراندللو بگشاید؛ چشم‌اندازی که به دو وجه زیبایی‌شناختی و فرهنگی در به صحنه رفتن نمایش‌نامه توجه دارد. گرامشی معتقد است که اهمیت پیراندللو بیشتر از نوع فکری و اخلاقی است تا هنری: «او سعی کرده دیالکتیک فلسفه مدرن را، در مقابل شیوه درک کاتولیکی-ارسطویی از عینیت امر واقعی، وارد فرهنگ عامه کند. او این کار را به آن صورتی کرده است که می‌توان در تئاتر کرد و به روشی که پیراندللو قادر است آن را انجام دهد. این مفهوم دیالکتیکی از عینیت به نظر تماشاچیان مقبول می‌رسد؛ زیرا شخصیت‌های استثنائی آن را روی صحنه برده‌اند و بنابراین این شکلی رمانتیک دارد و حامی مبارزه‌ای متناقض‌نما با فهم متعارف و فهم درست است. آیا می‌توانست غیر از این باشد؟ تنها به این طریق نمایش‌نامه‌های پیراندللو ویژگی دیالوگ‌های فلسفی را کمتر به نمایش می‌گذارند، ویژگی‌ای که نمایش‌نامه‌‌هایش، در‌هر‌حال تا حدی مقبول دارا هستند؛ چرا‌که شخصیت‌های نمایش‌نامه نیز اغلب باید روش تازه‌ درک‌شان از واقعیت را توضیح دهند و توجیه کنند. افزون بر آن، خود پیراندللو همواره از خودمداری واقعی پرهیز می‌کند، از‌آنجا‌که در او دیالکتیک بیشتر سفسطه‌بازی است تا دیالکتیک». گرامشي می‌گوید که در بررسی کار پیراندللو باید بیشتر بر تاریخ فرهنگ توجه داشت تا تاریخ هنر و این یعنی که ارزش فرهنگی فعالیت ادبی پیراندللو بر ارزش زیبایی‌شناختی‌اش غلبه دارد. گرامشی معتقد است که تأثیرگذاری پیراندللو بر فضای فکری بسیار بیشتر از تأثیر او به‌عنوان خالق آثار هنری بوده است. گرامشی از عنوان بمب‌های فرهنگی دستی برای نمایش‌نامه‌های پیراندللو استفاده می‌کند و اين همان چيزي است كه در پايان «گواهينامه» ديده مي‌شود؛ يعني جايي كه كياركيارو مي‌گويد قدرت فروپاشي يك شهر كامل را دارد.

اغلب شخصيت‌هاي داستاني و نمايشي لوييجي پيراندللو از نقش‌ها و انتظاراتي كه به آنها بار شده، تن مي‌زنند و به دنبال رهايي از چيزي هستند كه از آنها انتظار مي‌رود بپذيرند يا انجامش دهند. در نمايش‌نامه كوتاه «گواهينامه» كه در آن مضحكه‌‌اي از يك محاكمه به تصوير درآمده، شخصيت محوري نمايش‌نامه مردي با نام كياركيارو است كه دقيقا برخلاف آن چيزي عمل مي‌كند كه دادگاه و جامعه از او انتظار دارند. كياركيارو به دليلي واهي به بيرون از جامعه پرتاب شده و حالا همه‌چيزش را از دست داده است. به او انگ شورچشمي و ديوانگي زده‌اند و كم‌كم حتي خانواده‌اش هم پذيرفته‌اند كه او ديوانه شده و كارهايي مي‌كند كه از اراده‌اش خارج است. كياركيارو از پسر شهردار و وكيلي با نام فاتزيو شكايت كرده و دليل شكايتش هم اهانت و هتاكي است. قاضي بازپرس اين پرونده مي‌داند كه كياركيارو از پيش بازنده اين محكمه است؛ چرا‌كه افكار عمومي عليه كياركيارو است و او هيچ راهي براي گرفتن حقش ندارد. قاضي خطاب به همكارانش مي‌گويد: «هيچ‌چي ناعادلانه‌تر از اين محكمه نيست. منم بخشي از اين روند ظالمانه‌ام، چون موضوع اين پرونده بي‌عدالتي خيلي بي‌رحمانه‌ايه كه اون مرد بيچاره بي‌هيچ اميدي داره زور مي‌زنه باهاش بجنگه -اونم بدون هيچ راه نجاتي. اين ماجرا يه قرباني داره كه زورش به هيچ‌كس نمي‌رسه، و بيچاره تو اين پرونده از دو نفر شكايت كرده- از همون اولين دو نفري كه دستش رسيده؛ و تازه آقايان! عدالت هم عليه اونه. چون عدالت كه آسون به كسي حق نمي‌ده؛ دارم از حق صحبت مي‌كنم، حق! عدالت از چيزي نمي‌گذره؛ اما اجازه مي‌ده ظلم وحشيانه‌اي كه اون مرد بيچاره قربانيشه از سر گرفته بشه». شكايت كياركيارو مي‌تواند اوضاعش را بحراني‌تر كند و بازپرس پرونده با فشار وجدانش مي‌خواهد به او كمك كند. همه آدم‌هاي اطراف كياركيارو و حتي قاضي‌هاي دادگاه از او مي‌ترسند و نمي‌خواهند با او روبه‌رو شوند؛ چرا‌كه فكر مي‌كنند او دچار شورچشمي است و مواجهه با او روبه‌رو‌شدن با مصيبت است.
نقطه عطف نمايش‌نامه جايي است كياركيارو به دادگاه مي‌آيد و دقيقا برخلاف آن چيزي كه از او انتظار مي‌رود، عمل مي‌كند: كياركيارو نه به خاطر اعاده حقش؛ بلكه دقيقا براي محكوم‌شدن به دادگاه شكايت كرده است. او در‌حالي‌كه به‌ طور كامل از جامعه طرد شده، مي‌خواهد دادگاه محكومش كند و انگ شورچشم‌بودنش را تأييد كند و اين اگرچه در ظاهر عملي ديوانه‌وار به نظر مي‌رسد؛ اما فكري پشت آن خوابيده كه از يك قربانيِ بي‌چيز يك شياد يا به عبارتي قهرمان مي‌سازد. قهرماني كه شرِ موجود در جامعه را تمام و كمال مي‌پذيرد و ترسش را فرومي‌خورد و به واسطه حماقت و ابتذال آدم‌هاي اطرافش عليه وضعيتي كه در آن گرفتار شده، دست به شورش مي‌زند.
كياركيارو نمي‌خواهد نقش قرباني را بپذيرد و تسليم وضعيتي شود كه جامعه برايش به وجود آورده؛ بلكه مي‌خواهد از همان نقطه‌اي كه طرد شده، به متن جامعه برگردد و حقش را آن‌طور كه خودش مي‌خواهد، بگيرد. او مي‌داند كه هيچ شانسي براي پيروز‌شدن در دادگاه ندارد و دقيقا به‌همين‌دليل شكايت كرده است. او با طرح شكايتش به دادگاه به دنبال يك شكست كامل است و از دادگاه مي‌خواهد كه گواهينامه‌اي مبني بر شورچشم‌بودن به او بدهد تا با آن بتواند به طور رسمي از جامعه اخاذي كند. به‌اين‌ترتيب او از موقعيت بازنده مطلق بودن به يك برنده قدرتمند تبديل مي‌شود و مي‌تواند در مدت كمي همه آن چيزي را كه از دست داده، به دست بياورد. كياركيارو خطاب به بازپرسي كه به ظاهر خير او را مي‌خواهد، مي‌گويد كه او به دنبال گرفتن ماليات شورچشمي‌اش است: «ماليات سلامت. چون من خيلي خون جگر و خيلي بغض و كينه و نفرت تو دلم انبار كرده‌م عليه اين بشريت حال به هم زن؛ واقعا هم -جناب قاضي- گمون مي‌كنم اون قدرت رو دارم، اينجا، تو اين چشم‌هام. قدرت فروپاشوندن پايه‌هاي يه شهر كامل رو». «گواهينامه» اگرچه نمايش‌نامه‌اي كوتاه است؛ اما به‌روشني نشان مي‌دهد كه جامعه چطور آدمي معمولي را كه از قضا شرافتمندانه هم زندگي مي‌كرده، به نماد شر بدل مي‌كند. اين نمايش‌نامه كوتاه پيراندللو مصداق تعبيري است كه گرامشي براي نمايش‌نامه‌هاي او به كار مي‌برد: بمب‌هاي دستي فرهنگي.
در سال 1922 آدریانو تیلگر به طور جدی به بررسی تئاتر پیراندللو پرداخت و تمام نمایش‌نامه‌های او را حول مضمونی واحد یعنی تعارض میان «زندگی» و «شکل» یا زندگی و فرم دسته‌بندی کرد. تیلگر در بررسی‌اش عناصر مختلف کار پیراندللو را در یک نقطه به هم وصل می‌کرد: تعارض میان کنش فی‌البداهه و رفتار به ‌طور کلی اجتماعی مقید‌شده در فرد، تفاوت میان آنچه خود آدم‌ها احساس می‌کنند که هستند و طوری که دیگران آنها را می‌بینند، نابرابری میان جریان سیال تجربه زیسته و ثابت‌بودن هنر. بررسی تیلگر از نمایش‌نامه‌های پیراندللو فصل جدیدی در توجه به آثار نمایشی او پدید آورد.
پیراندللو یکی از دغدغه‌های گرامشی نیز بود و خود او در جایی از «یادداشت‌های زندان» نوشته بود که او پیش از تیلگر پیراندللو را کشف و معرفی کرده است. گرامشی در پی آن بود تا چشم‌انداز جدیدی پيش‌روي تئاتر پیراندللو بگشاید؛ چشم‌اندازی که به دو وجه زیبایی‌شناختی و فرهنگی در به صحنه رفتن نمایش‌نامه توجه دارد. گرامشی معتقد است که اهمیت پیراندللو بیشتر از نوع فکری و اخلاقی است تا هنری: «او سعی کرده دیالکتیک فلسفه مدرن را، در مقابل شیوه درک کاتولیکی-ارسطویی از عینیت امر واقعی، وارد فرهنگ عامه کند. او این کار را به آن صورتی کرده است که می‌توان در تئاتر کرد و به روشی که پیراندللو قادر است آن را انجام دهد. این مفهوم دیالکتیکی از عینیت به نظر تماشاچیان مقبول می‌رسد؛ زیرا شخصیت‌های استثنائی آن را روی صحنه برده‌اند و بنابراین این شکلی رمانتیک دارد و حامی مبارزه‌ای متناقض‌نما با فهم متعارف و فهم درست است. آیا می‌توانست غیر از این باشد؟ تنها به این طریق نمایش‌نامه‌های پیراندللو ویژگی دیالوگ‌های فلسفی را کمتر به نمایش می‌گذارند، ویژگی‌ای که نمایش‌نامه‌‌هایش، در‌هر‌حال تا حدی مقبول دارا هستند؛ چرا‌که شخصیت‌های نمایش‌نامه نیز اغلب باید روش تازه‌ درک‌شان از واقعیت را توضیح دهند و توجیه کنند. افزون بر آن، خود پیراندللو همواره از خودمداری واقعی پرهیز می‌کند، از‌آنجا‌که در او دیالکتیک بیشتر سفسطه‌بازی است تا دیالکتیک». گرامشي می‌گوید که در بررسی کار پیراندللو باید بیشتر بر تاریخ فرهنگ توجه داشت تا تاریخ هنر و این یعنی که ارزش فرهنگی فعالیت ادبی پیراندللو بر ارزش زیبایی‌شناختی‌اش غلبه دارد. گرامشی معتقد است که تأثیرگذاری پیراندللو بر فضای فکری بسیار بیشتر از تأثیر او به‌عنوان خالق آثار هنری بوده است. گرامشی از عنوان بمب‌های فرهنگی دستی برای نمایش‌نامه‌های پیراندللو استفاده می‌کند و اين همان چيزي است كه در پايان «گواهينامه» ديده مي‌شود؛ يعني جايي كه كياركيارو مي‌گويد قدرت فروپاشي يك شهر كامل را دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.