|

رسم‌الخطي براي شكسته‌نويسي

شرق: اگرچه عمر داستان‌نويسي مدرن فارسي چندان طولاني نيست، اما واقعيت اين است كه بسياري از ويژگي‌ها و خصوصيات داستان‌نويسي معاصر فارسي مغفول مانده يا كمتر مورد توجه بوده است. در آثار معاصر فارسي،‌ زبان گفتار و نيز شكسته‌نويسي اهميتي بيش از قبل پيدا كرد و بسياري از لغات و عباراتي كه پيش‌تر جايي در آثار مكتوب نداشتند، مورد توجه نويسندگان قرار گرفتند و همچنين در گفت‌وگوهاي آثار داستاني و نمايشي از فارسي شكسته استفاده شد. به‌تازگي پژوهشي از اميد طبيب‌زاده با عنوان «مباني و دستور خط فارسي شكسته» از سوي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي منتشر شده كه به بررسي فارسي شكسته در آثار داستاني پرداخته و براساس صد سال آثار داستاني و نمايشي، از 1298 تا 1397، نوشته شده است. طبيب‌زاده در اين كتاب كوشيده رسم‌الخطِ ضابطه‌مندي را براي خط فارسي شكسته در گفت‌وگوهاي آثار داستاني و نمايشي فارسي پيشنهاد دهد. شكسته‌نويسي موضوعي است كه در ابتدا با واكنش منفي زيادي روبه‌رو شد؛ طبيب‌زاده در جايي از مقدمه‌اش دراين‌باره نوشته: «بسياري از ادبا و دستورنويسان ايراني تصور مي‌كنند كه شكسته‌نويسي باعث نامفهوم‌شدن نوشته‌هاي فارسي و نيز باعث بروز انقطاعي ميان نسل‌هاي جوان و ادبيات قديم و حتي باعث انحطاط و زوال و نابودي زبان فارسي مي‌شود. بسياري نيز تصور مي‌كنند كه فارسي گفتاري، گويش خاص مردم تهران است و ازاين‌رو انعكاس آن در نوشتار چيزي نيست مگر تبعيضي آشكار به نفع مردم پايتخت و به ضرر مردم بقيه مناطق ايران. در نتيجه آنان تأكيد مي‌كنند كه رمان‌نويسان و نمايش‌نامه‌نويسان، بايد گفت‌وگوهاي آثار خود را از حيث تلفظ مانند فارسي رسمي، اما از حيث نحو و واژگان مانند فارسي محاوره‌اي بنويسند، زيرا در اين صورت خوانندگان خودشان آن گفت‌وگوها را به‌صورت محاوره‌اي يا شكسته مي‌خوانند». طبيب‌زاده در كتابش ضمن معرفي و نقد اين نظرات، از اهميت شكسته‌نويسي در گفت‌وگوهاي رمان‌ها و نمايش‌نامه‌هاي فارسي نوشته است. او در مقدمه‌اش بيان كرده كه فارسي سالم يعني متني كه صورت كلمات آن مبين تلفظ نوشتاري يا رسمي آنها باشد و فارسي شكسته يعني متني كه در آن با استفاده از صورت‌هاي شكسته، تلفظ گفتاري كلمات نمايش داده مي‌شود. در سال‌هاي اخير استفاده از فارسي شكسته در شبكه‌هاي اجتماعي بار ديگر بحث رسم‌الخط و آسيب‌هايي را كه متوجه زبان است، مطرح كرد. طبيب‌زاده در قسمتي از مقدمه‌اش درباره اين موضوع نوشته:‌ «استفاده از فارسي شكسته در داستان‌ها و اشعار عاميانه جديد از زمره صنايع ادبي است، و استفاده از آن در پيامك‌ها و ارتباطات اينترنتي از پيامدهاي ناگزير فن‌آوري‌هاي جديد است. مخالفت با شكسته‌نويسي، يادآور دعوايي است كه صورت بسيار شديدترش درمورد زبان يوناني رخ داده و از ويژگي‌هاي جوامع دوزبانگونه است؛ اما آيا واقعا مي‌توان انتظار داشت كه با چنين تجويزهايي، نويسندگان ايراني دست از شكسته‌نويسي بردارند و يا خيل افرادي كه از طريق نوشتار در فضاهاي گوناگون مجازي با هم ارتباط برقرار مي‌كنند، لفظ قلم را جايگزين لفظ محاوره يا فارسي شكسته بكنند؟ در چنين مواردي بايد دست از تجويز كه شيوه رايج دستورنويسان سنتي است برداشت و به واقعيت رجوع كرد و به توصيف و سپس تبيين آن پرداخت. تجويزها و دستورالعمل‌هاي گوناگون، اگر براساس واقعيت نباشند، قادر به انجام هيچ اصلاحي نخواهند بود و تنها براساس توصيفي صحيح از واقعيت مي‌توان آن را به‌طور قابل قبولي تبيين و سپس احيانا هدايت و اصلاح كرد». طبيب‌زاده در اين كتاب به‌عنوان پيكره، صد كلمه از گفت‌و‌گوهاي صدودوازده اثر نمايشي و داستاني فارسي را كه در صد سال، از 1298 تا 1397، به زبان فارسي منتشر شده است، به‌صورت تصادفي گردآوري كرده و صورت‌هاي شكسته را در آن يازده‌هزارو دويست كلمه، مبناي محاسبات و نتيجه‌گيري‌هايش قرار داده است. فصل اول اين كتاب به اين موضوع اختصاص دارد كه تفاوت‌هاي بين فارسي رسمي و فارسي گفتاري در اغلب موارد از نوع همان تفاوت‌هايي هستند كه بين گونه‌هاي موجود در وضعيت دوزبانگونگي ديده مي‌شوند. فصل بعدي كتاب بحثي است درباره فارسي شكسته و در فصل سوم درباره دو حوزه عمده استفاده از فارسي صحبت شده است. فصل چهارم به بررسي ديدگاه‌هاي گوناگون درباره شكسته‌نويسي اختصاص دارد و فصل پنجم به بررسي سير شكسته‌نويسي پرداخته است. در فصل ششم صورت‌هاي شكسته طبقه‌بندي شده‌اند و در فصل هفتم از ضرورت ضبط‌كردن صورت‌هاي شكسته در فرهنگ‌هاي فارسي صحبت شده است. فصل پاياني كتاب نيز چند ضميمه دارد كه در آن به بحث‌هاي ديگري پرداخته شده است.

شرق: اگرچه عمر داستان‌نويسي مدرن فارسي چندان طولاني نيست، اما واقعيت اين است كه بسياري از ويژگي‌ها و خصوصيات داستان‌نويسي معاصر فارسي مغفول مانده يا كمتر مورد توجه بوده است. در آثار معاصر فارسي،‌ زبان گفتار و نيز شكسته‌نويسي اهميتي بيش از قبل پيدا كرد و بسياري از لغات و عباراتي كه پيش‌تر جايي در آثار مكتوب نداشتند، مورد توجه نويسندگان قرار گرفتند و همچنين در گفت‌وگوهاي آثار داستاني و نمايشي از فارسي شكسته استفاده شد. به‌تازگي پژوهشي از اميد طبيب‌زاده با عنوان «مباني و دستور خط فارسي شكسته» از سوي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي منتشر شده كه به بررسي فارسي شكسته در آثار داستاني پرداخته و براساس صد سال آثار داستاني و نمايشي، از 1298 تا 1397، نوشته شده است. طبيب‌زاده در اين كتاب كوشيده رسم‌الخطِ ضابطه‌مندي را براي خط فارسي شكسته در گفت‌وگوهاي آثار داستاني و نمايشي فارسي پيشنهاد دهد. شكسته‌نويسي موضوعي است كه در ابتدا با واكنش منفي زيادي روبه‌رو شد؛ طبيب‌زاده در جايي از مقدمه‌اش دراين‌باره نوشته: «بسياري از ادبا و دستورنويسان ايراني تصور مي‌كنند كه شكسته‌نويسي باعث نامفهوم‌شدن نوشته‌هاي فارسي و نيز باعث بروز انقطاعي ميان نسل‌هاي جوان و ادبيات قديم و حتي باعث انحطاط و زوال و نابودي زبان فارسي مي‌شود. بسياري نيز تصور مي‌كنند كه فارسي گفتاري، گويش خاص مردم تهران است و ازاين‌رو انعكاس آن در نوشتار چيزي نيست مگر تبعيضي آشكار به نفع مردم پايتخت و به ضرر مردم بقيه مناطق ايران. در نتيجه آنان تأكيد مي‌كنند كه رمان‌نويسان و نمايش‌نامه‌نويسان، بايد گفت‌وگوهاي آثار خود را از حيث تلفظ مانند فارسي رسمي، اما از حيث نحو و واژگان مانند فارسي محاوره‌اي بنويسند، زيرا در اين صورت خوانندگان خودشان آن گفت‌وگوها را به‌صورت محاوره‌اي يا شكسته مي‌خوانند». طبيب‌زاده در كتابش ضمن معرفي و نقد اين نظرات، از اهميت شكسته‌نويسي در گفت‌وگوهاي رمان‌ها و نمايش‌نامه‌هاي فارسي نوشته است. او در مقدمه‌اش بيان كرده كه فارسي سالم يعني متني كه صورت كلمات آن مبين تلفظ نوشتاري يا رسمي آنها باشد و فارسي شكسته يعني متني كه در آن با استفاده از صورت‌هاي شكسته، تلفظ گفتاري كلمات نمايش داده مي‌شود. در سال‌هاي اخير استفاده از فارسي شكسته در شبكه‌هاي اجتماعي بار ديگر بحث رسم‌الخط و آسيب‌هايي را كه متوجه زبان است، مطرح كرد. طبيب‌زاده در قسمتي از مقدمه‌اش درباره اين موضوع نوشته:‌ «استفاده از فارسي شكسته در داستان‌ها و اشعار عاميانه جديد از زمره صنايع ادبي است، و استفاده از آن در پيامك‌ها و ارتباطات اينترنتي از پيامدهاي ناگزير فن‌آوري‌هاي جديد است. مخالفت با شكسته‌نويسي، يادآور دعوايي است كه صورت بسيار شديدترش درمورد زبان يوناني رخ داده و از ويژگي‌هاي جوامع دوزبانگونه است؛ اما آيا واقعا مي‌توان انتظار داشت كه با چنين تجويزهايي، نويسندگان ايراني دست از شكسته‌نويسي بردارند و يا خيل افرادي كه از طريق نوشتار در فضاهاي گوناگون مجازي با هم ارتباط برقرار مي‌كنند، لفظ قلم را جايگزين لفظ محاوره يا فارسي شكسته بكنند؟ در چنين مواردي بايد دست از تجويز كه شيوه رايج دستورنويسان سنتي است برداشت و به واقعيت رجوع كرد و به توصيف و سپس تبيين آن پرداخت. تجويزها و دستورالعمل‌هاي گوناگون، اگر براساس واقعيت نباشند، قادر به انجام هيچ اصلاحي نخواهند بود و تنها براساس توصيفي صحيح از واقعيت مي‌توان آن را به‌طور قابل قبولي تبيين و سپس احيانا هدايت و اصلاح كرد». طبيب‌زاده در اين كتاب به‌عنوان پيكره، صد كلمه از گفت‌و‌گوهاي صدودوازده اثر نمايشي و داستاني فارسي را كه در صد سال، از 1298 تا 1397، به زبان فارسي منتشر شده است، به‌صورت تصادفي گردآوري كرده و صورت‌هاي شكسته را در آن يازده‌هزارو دويست كلمه، مبناي محاسبات و نتيجه‌گيري‌هايش قرار داده است. فصل اول اين كتاب به اين موضوع اختصاص دارد كه تفاوت‌هاي بين فارسي رسمي و فارسي گفتاري در اغلب موارد از نوع همان تفاوت‌هايي هستند كه بين گونه‌هاي موجود در وضعيت دوزبانگونگي ديده مي‌شوند. فصل بعدي كتاب بحثي است درباره فارسي شكسته و در فصل سوم درباره دو حوزه عمده استفاده از فارسي صحبت شده است. فصل چهارم به بررسي ديدگاه‌هاي گوناگون درباره شكسته‌نويسي اختصاص دارد و فصل پنجم به بررسي سير شكسته‌نويسي پرداخته است. در فصل ششم صورت‌هاي شكسته طبقه‌بندي شده‌اند و در فصل هفتم از ضرورت ضبط‌كردن صورت‌هاي شكسته در فرهنگ‌هاي فارسي صحبت شده است. فصل پاياني كتاب نيز چند ضميمه دارد كه در آن به بحث‌هاي ديگري پرداخته شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.