زبان دوم، زبان فارسي
حسین بکایی
چند سال پیش دو دانشگاهی از استانبول برای سمیناری به تهران آمده و ميهمان ما شده بودند. در روز دوم تهرانگردیشان جملهای گفتند که برای ما که در دریای زبان فارسی شناوریم، تازه و شاید عجیب و البته ممکن است غرورآفرین باشد.
آن دو خانم استاد زبان انگلیسی گفتند: «زبان فارسی به گوش ما مثل ترانه، آهنگین است و واژههای فارسی نرم و سبک گفته میشوند».
در ایران تقریبا همه فارسزبانان با زبان ترکی آذری آشنایی دارند، ولی این طرف در استانبول بسیار دیدهام که ایرانیان از حرفزدن ترکها متعجب شدهاند و حتی گاهی ترسیدهاند و بودند کسانی که از من پرسیدهاند: «اینها دارند دعوا میکنند؟».
حقیقت این است که زبان ترکی استانبولی در مقایسه با ترکی آذری، فارسیتر است و یک ترک ترکیهای بیشتر از یک ترک آذربایجانی از واژههای فارسی استفاده میکند و این به دلیل بیش از هزار سال همنشینی و همکاری و همراهی این دو زبان و بدهبستانهای فراوانی است که این دو زبان ناهمریشه با هم داشته و دارند. نمونه مشخص این بدهبستان دو همراه همیشگی و آشنای ما یعنی قاشق و چنگال است. چنگال یک واژه فارسی و همخانواده چنگ و چنگول است و قاشق یک واژه ترکی از «کاشاماک» به معنای خاراندن است.
در زبان فارسی امروز واژههایی مانند چالش، آچمز، گلنگدن، سلانهسلانه و... همگی از زبان ترکی وام گرفته شده است و در مقابل هرکس که با زبان ترکی استانبول آشنا میشود، از تعداد، تنوع و بسامد بهکارگیری واژههای زبان فارسی در این زبان شگفتزده میشود. حتی کسی مثل من که زبان مادریاش ترکی آذری است. صفتهایی مانند: «تازه» و «کهنه»، «کوچک» و «دیو»، اسم مکانهایی مانند: «ساحل» و «دریا» و «لب دریا» و «سرا» ترکیبهایی مثل: «عشقِ ممنوع» و «خانهبردوش» و «آفت جان» و اسامیاي نظير: «آسمان»، «باران»، «بهار»، «خندان»، «جانان»، «دلآرا» و «دلربا» برای دختران و «ارجمند»، «کیهان» و «جهانگیر» برای پسران.
به طور کلی چیزی که من فهمیدم این بود که در استانبول هرکس که به زبان ترکی تسلط بیشتری داشته باشد و بخواهد ادبیتر، درستتر و دقیقتر بگوید و بنویسد، به زبان فارسی نزدیکتر میشود و هر چه به زبان ترکی عثمانی نزدیکتر میشویم، این نکته آشکارتر به چشم میآید. به همین دلیل دولت فعلی که سیاست نزدیکترشدن به ریشههای عثمانی کشور ترکیه را در پیش گرفته است، زبان فارسی را به عنوان زبان دوم انتخابی در مدارس متوسطه ارائه میکند.
البته همه این حرفها باعث نمیشود که صاحبان این دو زبان در مورد زبانشان کوتاه بیایند و در مقابل جمله: «تنور یک واژه فارسی است» یا « قاشق یک واژه ترکی است» اول رگ گردن کلفت نکنند و به صورت شما براق نشوند و بعد از کلی بحث و جدل اگر قانع بشوند، با تأسف به فکر فرو نروند. من اغلب در نگاه و چین پیشانی این کسان همیشه این استیصال و درماندگی از اجبار به استفاده از واژههای زبان دیگر را میبینم و با این جمله طرف را تسلی میدهم که: «چیزی نشده عزیز، این دو زبان با هم مشکلی ندارند، تو چرا قاطی میکنی حالا؟».
این رگ گردن کلفتکردن تنها در برابر واژههایی مثل تنور نیست که معلوم نیست مال زبان فارسی است یا ترکی و شاید عربی، دو طرف سر مولوی به طور جدی با هم جروبحث میکنند. در حالی که جلالالدین محمد بلخیرومی برای ما ایرانیان شاعر، عارف، فیلسوف و متفکر است، ولی برای اهالی ترکیه یکی از اولیاست و تربتش زیارتکردنی و حاجتخواستنی و مرادگرفتنی. یعنی انگار مولوی ایرانی با مولوی این طرفی دو آدم متفاوت هستند.
بوعلی سینا و بیرونی هم هستند، ولی خوشبختانه خیلی سرشان بگومگو نیست. فقط در استانبول و آنکارا و دیگر شهرهای ترکیه دانشگاه و بیمارستان به نامشان است.
و کلام آخر اینکه در دهها دانشگاه ترکیه کرسیهای زبان فارسی برپاست و سالانه هزاران جوان ترک در سطح لیسانس و فوق لیسانس و دکترا در حال آموختن زبان فارسی هستند. این دانشجویان نه تنها مولوی بلکه خیام، عطار، حافظ و فردوسی را هم خوب میشناسند و با اشعارشان آشنا هستند.
چند سال پیش دو دانشگاهی از استانبول برای سمیناری به تهران آمده و ميهمان ما شده بودند. در روز دوم تهرانگردیشان جملهای گفتند که برای ما که در دریای زبان فارسی شناوریم، تازه و شاید عجیب و البته ممکن است غرورآفرین باشد.
آن دو خانم استاد زبان انگلیسی گفتند: «زبان فارسی به گوش ما مثل ترانه، آهنگین است و واژههای فارسی نرم و سبک گفته میشوند».
در ایران تقریبا همه فارسزبانان با زبان ترکی آذری آشنایی دارند، ولی این طرف در استانبول بسیار دیدهام که ایرانیان از حرفزدن ترکها متعجب شدهاند و حتی گاهی ترسیدهاند و بودند کسانی که از من پرسیدهاند: «اینها دارند دعوا میکنند؟».
حقیقت این است که زبان ترکی استانبولی در مقایسه با ترکی آذری، فارسیتر است و یک ترک ترکیهای بیشتر از یک ترک آذربایجانی از واژههای فارسی استفاده میکند و این به دلیل بیش از هزار سال همنشینی و همکاری و همراهی این دو زبان و بدهبستانهای فراوانی است که این دو زبان ناهمریشه با هم داشته و دارند. نمونه مشخص این بدهبستان دو همراه همیشگی و آشنای ما یعنی قاشق و چنگال است. چنگال یک واژه فارسی و همخانواده چنگ و چنگول است و قاشق یک واژه ترکی از «کاشاماک» به معنای خاراندن است.
در زبان فارسی امروز واژههایی مانند چالش، آچمز، گلنگدن، سلانهسلانه و... همگی از زبان ترکی وام گرفته شده است و در مقابل هرکس که با زبان ترکی استانبول آشنا میشود، از تعداد، تنوع و بسامد بهکارگیری واژههای زبان فارسی در این زبان شگفتزده میشود. حتی کسی مثل من که زبان مادریاش ترکی آذری است. صفتهایی مانند: «تازه» و «کهنه»، «کوچک» و «دیو»، اسم مکانهایی مانند: «ساحل» و «دریا» و «لب دریا» و «سرا» ترکیبهایی مثل: «عشقِ ممنوع» و «خانهبردوش» و «آفت جان» و اسامیاي نظير: «آسمان»، «باران»، «بهار»، «خندان»، «جانان»، «دلآرا» و «دلربا» برای دختران و «ارجمند»، «کیهان» و «جهانگیر» برای پسران.
به طور کلی چیزی که من فهمیدم این بود که در استانبول هرکس که به زبان ترکی تسلط بیشتری داشته باشد و بخواهد ادبیتر، درستتر و دقیقتر بگوید و بنویسد، به زبان فارسی نزدیکتر میشود و هر چه به زبان ترکی عثمانی نزدیکتر میشویم، این نکته آشکارتر به چشم میآید. به همین دلیل دولت فعلی که سیاست نزدیکترشدن به ریشههای عثمانی کشور ترکیه را در پیش گرفته است، زبان فارسی را به عنوان زبان دوم انتخابی در مدارس متوسطه ارائه میکند.
البته همه این حرفها باعث نمیشود که صاحبان این دو زبان در مورد زبانشان کوتاه بیایند و در مقابل جمله: «تنور یک واژه فارسی است» یا « قاشق یک واژه ترکی است» اول رگ گردن کلفت نکنند و به صورت شما براق نشوند و بعد از کلی بحث و جدل اگر قانع بشوند، با تأسف به فکر فرو نروند. من اغلب در نگاه و چین پیشانی این کسان همیشه این استیصال و درماندگی از اجبار به استفاده از واژههای زبان دیگر را میبینم و با این جمله طرف را تسلی میدهم که: «چیزی نشده عزیز، این دو زبان با هم مشکلی ندارند، تو چرا قاطی میکنی حالا؟».
این رگ گردن کلفتکردن تنها در برابر واژههایی مثل تنور نیست که معلوم نیست مال زبان فارسی است یا ترکی و شاید عربی، دو طرف سر مولوی به طور جدی با هم جروبحث میکنند. در حالی که جلالالدین محمد بلخیرومی برای ما ایرانیان شاعر، عارف، فیلسوف و متفکر است، ولی برای اهالی ترکیه یکی از اولیاست و تربتش زیارتکردنی و حاجتخواستنی و مرادگرفتنی. یعنی انگار مولوی ایرانی با مولوی این طرفی دو آدم متفاوت هستند.
بوعلی سینا و بیرونی هم هستند، ولی خوشبختانه خیلی سرشان بگومگو نیست. فقط در استانبول و آنکارا و دیگر شهرهای ترکیه دانشگاه و بیمارستان به نامشان است.
و کلام آخر اینکه در دهها دانشگاه ترکیه کرسیهای زبان فارسی برپاست و سالانه هزاران جوان ترک در سطح لیسانس و فوق لیسانس و دکترا در حال آموختن زبان فارسی هستند. این دانشجویان نه تنها مولوی بلکه خیام، عطار، حافظ و فردوسی را هم خوب میشناسند و با اشعارشان آشنا هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.