|

سرنوشت تلخ 2 شاه پهلوی

مهرشاد ایمانی : درگذشت رضا و محمدرضاشاه پهلوی فارغ از ابعاد سیاسی و قضاوت‌های متفاوتی كه درباره آنها وجود دارد، نكته مشتركی را به ذهن متبادر می‌كند و آن تأمل‌آمیزبودن دوران پس از حكومتشان است. هر دو این پادشاهان، هنگامی كه از كشور خارج شدند، با بی‌میلی كشورهای قدرتمند جهان مواجه شدند؛ به‌ نحوی كه هر دو آنها با مشكل پناهندگی روبه‌رو بودند.
رضاشاه در تبعید
جاوید قربان‌اوغلی، مدیركل پیشین آفریقای وزارت خارجه ایران، درباره چگونگی تبعید رضاخان از سوی انگلستان به «شرق» گفت: «رضاشاه از طریق بندرعباس به بمبئی هندوستان برده شد؛ اما هنگامی كه كشتی او در سواحل بمبئی لنگر گرفت، اجازه ورود به خاك هندوستان به او و خانواده‌اش از سوی انگلستان داده نشد و به آنها پیامی فرستاده شد كه باید همین‌جا بمانید. آنها نیز پنج روز در كشتی به سر بردند. رضاشاه تصور می‌كرد به كانادا برده می‌شود؛ اما بعد از چند روز اقامت در آب‌های اقیانوس هند و پس از 9روز دریانوردی، به جزیره موریس كه یكی از مستعمرات انگلستان بود، برده شد. او در پورت‌لویس، پایتخت موریس، در منطقه‌ای به نام موكا و در كاخی معروف به والری اقامت كرد. والری كاخی بسیار وسیع، دو‌طبقه و بسیار سرسبز بود؛ اما رضاشاه به دلیل آب‌وهوای بسیار گرم و شرجی آن منقطه، ابراز نارضایتی می‌كرد و همچنان تمایل داشت به كانادا برده شود. اعتراض‌های او باعث شد پس از شش ماه و در اوایل فروردین سال 1321 به شهر دوربان در آفریقای جنوبی منتقل شود؛ اما شرایط آنجا هم برای رضاشاه بسیار سخت بود تا آنكه در نهایت با كمك دولت وقت آپارتاید به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی منتقل و به عمارت بزرگ 12هزارمتری به ‌نام مونتن‌ویو برده شد و تا پایان عمر در آنجا ماند. ظاهرا رضاه از محل اقامات جدیدش راضی بود و در نهایت در چهار مرداد سال 1323 از دنیا رفت. در كاخ مونتن‌ویو اطرافیان رضاشاه مدام رفت‌وآمد می‌كردند. كاخ دیگری نیز در مجاورت مونتن‌ویو خریداری شده بود كه برای اقامت شمس، هنگامی كه به دیدار پدرش می‌رفت، استفاده می‌شد. رضاشاه بر اثر بیماری قلبی از دنیا رفت و پیكرش در همان آفریقای جنوبی مومیایی شد و سپس به مصر و در نهایت به حرم شاه‌عبدالعظیم شهرری منتقل شد و با پیكر مومیایی‌شده به خاك سپرده شد».
پیكر مومیایی رضاشاه
قربان‌اوغلی درباره شائبه پیداشدن جسد مومیایی رضاشاه گفت: «من اطلاع دقیقی از اخباری كه از یافتن جسد او منتشر شد، ندارم و آن را تأیید یا تكذیب نمی‌كنم؛ اما به قطعیت می‌گویم او را در آفریقای جنوبی مومیایی كردند». این دیپلمات پیشین ایران در پاسخ به این پرسش كه چرا رضاشاه به كانادا منتقل نشد، اظهار كرد: «با وجود اینكه رضاشاه تمایل به اقامت در كانادا داشت، انگلستان واهمه داشت اگر او به كانادا فرستاده شود، دیگر تحت كنترلش نباشد. جالب است وقتی از بمبئی به موریس برده شد، چند كشتی جنگی او را مشایعت می‌كردند تا مبادا رضاشاه به سرقت برود؛ انگلستان این خطر را بیشتر از جانب ژاپن احساس می‌كرد؛ زیرا ژاپن در آن مقطع هم‌پیمان آلمان بود. آنها تصمیم گرفتند به آفریقای جنوبی، منطقه‌ای دور از جنگ برده شود. البته در زمان اقامت رضاشاه در دوربان، یك بار بمباران اتفاق افتاد كه من بشخصه دلیل آن را اقامت رضاشاه در آنجا نمی‌دانم».
سرنوشت كاخ والری
قربان‌اوغلی درباره سرنوشت كاخ‌های محل اقامت رضاه شاه، به‌ویژه كاخ والری در موریس ادامه داد: «كاخ والری در زمان محمدرضا شاه خریداری شد و متعلق به ایران است. من در سال 1377 به آنجا رفتم و دیدم كاخ و باغ بسیار متروكه شده‌اند و هیچ رسیدگی خاصی از سوی وزارت امور خارجه و سازمان میراث فرهنگی به آنها نمی‌شود و آن‌قدر وضعیت نامناسب است كه همسایه‌ها گلایه‌مندند. همه‌ این عوامل باعث شد تا دولت موریس اصرار به خرید ملك داشته باشد كه خوشبختانه عقلانیت مسئولان وقت باعث شد به فروش نرسد. بی‌تردید با هزینه‌ای اندك می‌توان به این مكان سروسامان داد؛ زیرا كاخ والری جزء میراث فرهنگی ماست و هیچ ربطی به مسائل سیاسی ندارد؛ زیرا بخواهیم یا نخواهیم رضاشاه بخشی از تاریخ این مملكت است. به‌تازگی زمزمه‌هایی به گوش می‌رسد كه مسئولان ایرانی با فشار دولت موریس قصد فروش كاخ والری را دارند.چندی پیش با یكی از مسئولان تماس گرفتم و گفتم كه مانع این كار شوید. ساماندهی والری آ‌ن‌قدر سخت و پیچیده نیست و می‌توان با هزینه‌ای اندك این كار را انجام داد و حتی نیاز به هزینه هم نیست و می‌توان با اجاره‌دادن آن به بخش خصوصی ترمیم كاخ و باغ را به افراد حقیقی یا حقوقی واگذار كرد. كاخ مونتن‌ویو نیز در زمان محمدرضاشاه خریداری شد كه برخلاف كاخ والری رسیدگی حداقلی به آن می‌شود. در زمان پهلوی دوم در آن كاخ انواع نمادهای ایرانی نگهداری می‌شد كه سرنوشت تمام آنها نامعلوم است، اما به‌هرحال خود كاخ نگهداری می‌شود».
روزهای سخت محمدرضاشاه
سرنوشت محمدرضاشاه نیز از ابعادی دیگر تأمل‌برانگیز است، به‌نحوی‌كه بسیاری از كشورها، حتی كشورهای هم‌پیمان ایران هنگام حكومت پهلوی دوم از پذیرش شاه خلع‌شده ایران خودداری كردند. محمدرضاشاه پس از دوران سلطنتش در ۲۶ دی ۱۳۵۷ به مصر رفت و در اسوان مورد استقبال رسمی انور سادات، رئیس‌جمهور وقت مصر قرار گرفت. سپس از ۲ بهمن مدتی را در مراکش میهمان ملک حسن دوم، پادشاه این کشور، بود و با فشار دولت انقلابی ایران و ملاحظات سیاسی دولت مراکش، او مجبور به ترک مراکش شد و در ۱۰ فروردین ۱۳۵۸ به باهاما رفت که برای مدتی موقتی به او روادید گردشگری داده بود. تلاش‌های او برای گرفتن پناهندگی سیاسی از انگلستان بی‌نتیجه ماند. با پایان‌یافتن روادید باهاما، او توانست در ۲۰ خرداد به مکزیک برود. بیماری او در مکزیک هر روز شدت می‌یافت، اما او بیماری واقعی خود را از پزشکان مکزیکی پنهان می‌کرد. هرچند پزشک مخصوص او که از پاریس می‌آمد، او را تحت شیمی‌درمانی قرار می‌داد، پزشکان مکزیکی او را برای مالاریا درمان می‌کردند. با شدت‌یافتن بیماری، برخلاف میل دولتمردان آمریکا او توانست اجازه ورود به آمریکا را بیابد. محمدرضاشاه در ۳۰ مهر به آمریکا رفت و برای درمان پزشکی در بیمارستان نیویورک بستری شد. او همچنین چندبار مجبور شد به صورت پنهانی به مرکز سرطان مموریال اسلون-کترینگ برود. او پس از خروج از بیمارستان، نخست در ۱۱ آذر به مرکز پزشکی ویلفورد هال در پایگاه نیروی هوایی لاکلند در تگزاس، سپس در ۲۴ آذر به پاناما و در ۳ فروردین ۱۳۵۹ به مصر رفت و در ‌آخر انور سادات به او پناهندگی داد. مدت کوتاهی پس از ورود وی به مصر، پزشکان معالج طحال او را خارج کردند. سرطان او در وضع پیشرفته‌ای بود و پایان کار وی نزدیک بود. سرانجام در ساعت 9:45 روز ۵ مرداد ۱۳۵۹ در سن ۶۱ سالگی در قاهره درگذشت. سیدطالب رفاعی، روحانی شیعه عراقی و از مؤسسان حزب‌الدعوه عراق، برای او نماز خواند و پیکر او پس از تشییع رسمی دولت مصر، در مسجد الرفاعی قاهره خاک‌سپاری شد. محمدرضاشاه در وصیت‌نامه خود خواسته بود تا در خاک ایران و در کنار نظامیانی که پس از انقلاب اعدام شدند، دفن شود.به‌هرروی سرنوشت هر دو پادشاه ایران یك نقطه مشترك دارد و آن تحقیری است كه اگر دست دهد، كشورهای بیگانه‌ای مانند انگلستان و آمریكا بر ایران تحمیل می‌كنند؛ دو كشوری كه مشخصا در سال 32 در موضوع ملی‌شدن صنعت نفت نیز از هیچ تلاشی برای ادامه تسلط خود بر نفت ایران مضایقه نكردند و با ساقط‌كردن دولت مصدق وضوح دخالتشان در امور داخلی ایران آشكار شد و شاید بشود به نوعی گفت كه حصر مصدق نیز ماحصل اقدامات آمریكا و انگلستان بود.

مهرشاد ایمانی : درگذشت رضا و محمدرضاشاه پهلوی فارغ از ابعاد سیاسی و قضاوت‌های متفاوتی كه درباره آنها وجود دارد، نكته مشتركی را به ذهن متبادر می‌كند و آن تأمل‌آمیزبودن دوران پس از حكومتشان است. هر دو این پادشاهان، هنگامی كه از كشور خارج شدند، با بی‌میلی كشورهای قدرتمند جهان مواجه شدند؛ به‌ نحوی كه هر دو آنها با مشكل پناهندگی روبه‌رو بودند.
رضاشاه در تبعید
جاوید قربان‌اوغلی، مدیركل پیشین آفریقای وزارت خارجه ایران، درباره چگونگی تبعید رضاخان از سوی انگلستان به «شرق» گفت: «رضاشاه از طریق بندرعباس به بمبئی هندوستان برده شد؛ اما هنگامی كه كشتی او در سواحل بمبئی لنگر گرفت، اجازه ورود به خاك هندوستان به او و خانواده‌اش از سوی انگلستان داده نشد و به آنها پیامی فرستاده شد كه باید همین‌جا بمانید. آنها نیز پنج روز در كشتی به سر بردند. رضاشاه تصور می‌كرد به كانادا برده می‌شود؛ اما بعد از چند روز اقامت در آب‌های اقیانوس هند و پس از 9روز دریانوردی، به جزیره موریس كه یكی از مستعمرات انگلستان بود، برده شد. او در پورت‌لویس، پایتخت موریس، در منطقه‌ای به نام موكا و در كاخی معروف به والری اقامت كرد. والری كاخی بسیار وسیع، دو‌طبقه و بسیار سرسبز بود؛ اما رضاشاه به دلیل آب‌وهوای بسیار گرم و شرجی آن منقطه، ابراز نارضایتی می‌كرد و همچنان تمایل داشت به كانادا برده شود. اعتراض‌های او باعث شد پس از شش ماه و در اوایل فروردین سال 1321 به شهر دوربان در آفریقای جنوبی منتقل شود؛ اما شرایط آنجا هم برای رضاشاه بسیار سخت بود تا آنكه در نهایت با كمك دولت وقت آپارتاید به ژوهانسبورگ در آفریقای جنوبی منتقل و به عمارت بزرگ 12هزارمتری به ‌نام مونتن‌ویو برده شد و تا پایان عمر در آنجا ماند. ظاهرا رضاه از محل اقامات جدیدش راضی بود و در نهایت در چهار مرداد سال 1323 از دنیا رفت. در كاخ مونتن‌ویو اطرافیان رضاشاه مدام رفت‌وآمد می‌كردند. كاخ دیگری نیز در مجاورت مونتن‌ویو خریداری شده بود كه برای اقامت شمس، هنگامی كه به دیدار پدرش می‌رفت، استفاده می‌شد. رضاشاه بر اثر بیماری قلبی از دنیا رفت و پیكرش در همان آفریقای جنوبی مومیایی شد و سپس به مصر و در نهایت به حرم شاه‌عبدالعظیم شهرری منتقل شد و با پیكر مومیایی‌شده به خاك سپرده شد».
پیكر مومیایی رضاشاه
قربان‌اوغلی درباره شائبه پیداشدن جسد مومیایی رضاشاه گفت: «من اطلاع دقیقی از اخباری كه از یافتن جسد او منتشر شد، ندارم و آن را تأیید یا تكذیب نمی‌كنم؛ اما به قطعیت می‌گویم او را در آفریقای جنوبی مومیایی كردند». این دیپلمات پیشین ایران در پاسخ به این پرسش كه چرا رضاشاه به كانادا منتقل نشد، اظهار كرد: «با وجود اینكه رضاشاه تمایل به اقامت در كانادا داشت، انگلستان واهمه داشت اگر او به كانادا فرستاده شود، دیگر تحت كنترلش نباشد. جالب است وقتی از بمبئی به موریس برده شد، چند كشتی جنگی او را مشایعت می‌كردند تا مبادا رضاشاه به سرقت برود؛ انگلستان این خطر را بیشتر از جانب ژاپن احساس می‌كرد؛ زیرا ژاپن در آن مقطع هم‌پیمان آلمان بود. آنها تصمیم گرفتند به آفریقای جنوبی، منطقه‌ای دور از جنگ برده شود. البته در زمان اقامت رضاشاه در دوربان، یك بار بمباران اتفاق افتاد كه من بشخصه دلیل آن را اقامت رضاشاه در آنجا نمی‌دانم».
سرنوشت كاخ والری
قربان‌اوغلی درباره سرنوشت كاخ‌های محل اقامت رضاه شاه، به‌ویژه كاخ والری در موریس ادامه داد: «كاخ والری در زمان محمدرضا شاه خریداری شد و متعلق به ایران است. من در سال 1377 به آنجا رفتم و دیدم كاخ و باغ بسیار متروكه شده‌اند و هیچ رسیدگی خاصی از سوی وزارت امور خارجه و سازمان میراث فرهنگی به آنها نمی‌شود و آن‌قدر وضعیت نامناسب است كه همسایه‌ها گلایه‌مندند. همه‌ این عوامل باعث شد تا دولت موریس اصرار به خرید ملك داشته باشد كه خوشبختانه عقلانیت مسئولان وقت باعث شد به فروش نرسد. بی‌تردید با هزینه‌ای اندك می‌توان به این مكان سروسامان داد؛ زیرا كاخ والری جزء میراث فرهنگی ماست و هیچ ربطی به مسائل سیاسی ندارد؛ زیرا بخواهیم یا نخواهیم رضاشاه بخشی از تاریخ این مملكت است. به‌تازگی زمزمه‌هایی به گوش می‌رسد كه مسئولان ایرانی با فشار دولت موریس قصد فروش كاخ والری را دارند.چندی پیش با یكی از مسئولان تماس گرفتم و گفتم كه مانع این كار شوید. ساماندهی والری آ‌ن‌قدر سخت و پیچیده نیست و می‌توان با هزینه‌ای اندك این كار را انجام داد و حتی نیاز به هزینه هم نیست و می‌توان با اجاره‌دادن آن به بخش خصوصی ترمیم كاخ و باغ را به افراد حقیقی یا حقوقی واگذار كرد. كاخ مونتن‌ویو نیز در زمان محمدرضاشاه خریداری شد كه برخلاف كاخ والری رسیدگی حداقلی به آن می‌شود. در زمان پهلوی دوم در آن كاخ انواع نمادهای ایرانی نگهداری می‌شد كه سرنوشت تمام آنها نامعلوم است، اما به‌هرحال خود كاخ نگهداری می‌شود».
روزهای سخت محمدرضاشاه
سرنوشت محمدرضاشاه نیز از ابعادی دیگر تأمل‌برانگیز است، به‌نحوی‌كه بسیاری از كشورها، حتی كشورهای هم‌پیمان ایران هنگام حكومت پهلوی دوم از پذیرش شاه خلع‌شده ایران خودداری كردند. محمدرضاشاه پس از دوران سلطنتش در ۲۶ دی ۱۳۵۷ به مصر رفت و در اسوان مورد استقبال رسمی انور سادات، رئیس‌جمهور وقت مصر قرار گرفت. سپس از ۲ بهمن مدتی را در مراکش میهمان ملک حسن دوم، پادشاه این کشور، بود و با فشار دولت انقلابی ایران و ملاحظات سیاسی دولت مراکش، او مجبور به ترک مراکش شد و در ۱۰ فروردین ۱۳۵۸ به باهاما رفت که برای مدتی موقتی به او روادید گردشگری داده بود. تلاش‌های او برای گرفتن پناهندگی سیاسی از انگلستان بی‌نتیجه ماند. با پایان‌یافتن روادید باهاما، او توانست در ۲۰ خرداد به مکزیک برود. بیماری او در مکزیک هر روز شدت می‌یافت، اما او بیماری واقعی خود را از پزشکان مکزیکی پنهان می‌کرد. هرچند پزشک مخصوص او که از پاریس می‌آمد، او را تحت شیمی‌درمانی قرار می‌داد، پزشکان مکزیکی او را برای مالاریا درمان می‌کردند. با شدت‌یافتن بیماری، برخلاف میل دولتمردان آمریکا او توانست اجازه ورود به آمریکا را بیابد. محمدرضاشاه در ۳۰ مهر به آمریکا رفت و برای درمان پزشکی در بیمارستان نیویورک بستری شد. او همچنین چندبار مجبور شد به صورت پنهانی به مرکز سرطان مموریال اسلون-کترینگ برود. او پس از خروج از بیمارستان، نخست در ۱۱ آذر به مرکز پزشکی ویلفورد هال در پایگاه نیروی هوایی لاکلند در تگزاس، سپس در ۲۴ آذر به پاناما و در ۳ فروردین ۱۳۵۹ به مصر رفت و در ‌آخر انور سادات به او پناهندگی داد. مدت کوتاهی پس از ورود وی به مصر، پزشکان معالج طحال او را خارج کردند. سرطان او در وضع پیشرفته‌ای بود و پایان کار وی نزدیک بود. سرانجام در ساعت 9:45 روز ۵ مرداد ۱۳۵۹ در سن ۶۱ سالگی در قاهره درگذشت. سیدطالب رفاعی، روحانی شیعه عراقی و از مؤسسان حزب‌الدعوه عراق، برای او نماز خواند و پیکر او پس از تشییع رسمی دولت مصر، در مسجد الرفاعی قاهره خاک‌سپاری شد. محمدرضاشاه در وصیت‌نامه خود خواسته بود تا در خاک ایران و در کنار نظامیانی که پس از انقلاب اعدام شدند، دفن شود.به‌هرروی سرنوشت هر دو پادشاه ایران یك نقطه مشترك دارد و آن تحقیری است كه اگر دست دهد، كشورهای بیگانه‌ای مانند انگلستان و آمریكا بر ایران تحمیل می‌كنند؛ دو كشوری كه مشخصا در سال 32 در موضوع ملی‌شدن صنعت نفت نیز از هیچ تلاشی برای ادامه تسلط خود بر نفت ایران مضایقه نكردند و با ساقط‌كردن دولت مصدق وضوح دخالتشان در امور داخلی ایران آشكار شد و شاید بشود به نوعی گفت كه حصر مصدق نیز ماحصل اقدامات آمریكا و انگلستان بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.