|

40 سال از اولین نماز جمعه تهران گذشت

توصیه‌ آیت‌الله طالقانی در نخستین نماز جمعه

شرق: 40 سال پيش در چنين روزي نخستین نماز جمعه تهران به امامت آیت‌الله طالقانی برگزار شد. آيت‌الله تا پيش از درگذشتش در ۱۹ شهریور ۱۳۵۸، در تهران پنج نماز جمعه را برگزار کرد.
روز جمعه پنجم مرداد سال 1358 برابر با سوم ماه رمضان سال 1399 بود. امام خمینی(ره)، چند روز قبل از این تاریخ، برگزاري نماز جمعه نخستين را به آيت‌الله طالقاني سپرده بود.
محمد‌مهدی جعفری، از شاگردان آیت‌الله طالقاني می‌گوید: چون آن زمان امام(ره) در قم مستقر بودند. پیغام دادند به سیداحمدآقا که به امام بگویید حالا که نظام جمهوری اسلامی برقرار شده است، دستور فرمایید نماز جمعه هم اقامه شود. احمدآقا پیام را رسانده بود و امام‌(ره) گفته بودند خودشان (مرحوم طالقانی) این کار را انجام دهند و نماز جمعه را بخوانند. اما آیت‌الله طالقانی گفتند امام ولی‌امر هستند. برای این کار حکم بدهند و امام هم گفته بودند شما این جمعه را بخوانید تا من حکم شما را بنویسم و بفرستم». به‌گفته جعفری، برپایی نماز در دانشگاه تهران هم پیشنهاد آیت‌الله طالقانی بوده است. جعفری همچنین نکات جالبی را درباره طیف‌هایی که به نماز جمعه آیت‌الله می‌رفتند، آورده است: «همه تفکرات در آن نماز‌ها حضور داشتند؛ اما ظهور و بروزی نداشتند. مثلا خاطرم هست که برخی از توده‌ای‌ها به نماز جمعه می‌آمدند و وقتی به آنها می‌گفتیم شما که اعتقادی ندارید، چرا شرکت می‌کنید، می‌گفتند چون تجمعی است و می‌توان پشت آیت‌الله طالقانی جمع شد، ما می‌آییم».
دکتر احمد جلالی، از فعالان دانشجویی پیش از انقلاب كه در برگزاری اولین نماز جمعه تهران نقش داشت، در خاطراتش از آن روز مي‌گويد: «شب پنجشنبه سوم مرداد ماه ۱۳۵۸ بود و شب اول ماه رمضان. نماز مغرب را با مرحوم آیت‌الله طالقانی گزارده بودم و در سکوت اتاق، از نیمرخ، در حال‌و‌‌هوای مردی فرو رفته بودم که با خشوع تمام، تعقیبات نماز را به جای می‌آورد. سکوت اتاق با زنگ تلفن شکسته شد. گوشی را برداشتم. مرحوم حاج‌احمد‌آقا بود. گفتند آقا (امام) همین الان گفتند که به آقا سیدمحمود بگو پس‌فردا نماز جمعه بخوانند. همین امشب، زود بگو تلویزیون اعلام کند. گوشه و کنار کار را هم خودت بگیر. باید مطلب جا بیفتد. گوشی تلفن را به آقای طالقانی دادم. بالطبع حرف‌های آن طرف خط را نمی‌شنیدم، اما می‌شنیدم که آقای طالقانی می‌گفتند آخر من مریض هستم، خسته‌ام، پاهایم درد می‌کند... حالا آقا مهلتی به ما بدهند تا فکری بکنیم. آخر همین پس‌فردا که نمی‌شود. این کار تدارکات می‌خواهد... بعد هم تعارفات و تواضع‌هایی داشتند و دیگران را برای این مهم پیشنهاد کردند، اما حاج‌احمد‌آقا سعی می‌کرد ایشان را قانع کند. بعد از اتمام صحبت تلفنی، از آقا پرسیدم چرا نگران هستند؟ گفتند اولا باید مردم را آماده کنیم.
بعد هم به فکر محل و مکانی باشیم». جلالي معتقد است كه فكر محل برگزاري نماز جمعه از آن او بوده است: «‌عرض کردم آقا! دانشگاه تهران خوب است. هم مرکزیت دارد، هم محیط زیبایی است، هم بسیار با معناست که‌ چون شمایی که از پیشتازان دعوت دانشگاه به مسجد و اتصال مسجد به دانشگاه بوده‌اید، در صحن دانشگاه نمازی بخوانید که در هیئت و حرمت نماز، امور زندگی سیاسی و اجتماعی مردم در آن مطرح شود. مگر نه اینکه آرزوی شما همین بوده است؟ پس چرا لیت و لعل در کار می‌آورید؟ مسجد هدایت شما پایگاه دانشگاهیان متدین بود. حالا به برکت انقلاب، امام مسجد هدایت، به حکم امام انقلاب، خطابه‌های هدایت خود را به صحن دانشگاه می‌برد. حالا چرا حضرتعالی اِن‌قُلت در کار می‌آورید؟ نگران نباشید. تدارکات هم با بنده. از امکانات تلویزیون استفاده می‌کنیم. حل می‌شود. ایشان فکری کردند و گفتند آخر آقای خوانساری در بازار (مسجد امام) نماز جمعه می‌خواند، باید فاصله از شش کیلومتر کمتر نباشد. عرض کردم اگر هم فاصله کمتر از شش کیلومتر باشد، می‌شود با حضرت ایشان صحبت و راه‌حلی پیدا کرد، چون حاکم اسلامی به شما حکم کرده است. سکوت کردند که علامت رضا بود. سفارش حاج‌احمد‌آقا این بود که خبر برگزاری نمازجمعه، همان شب اعلام شود...».
حاج‌محمود مرتضایی‌فر، مکبر نماز‌های جماعت آیت‌الله طالقانی در مسجد هدایت تهران هم درباره فلسفه انتخاب آیت‌الله طالقانی به امامت جمعه گفته است: «‌باید عرض کنم ایشان یک روحانی مبارز و روشنفکر بودند که سال‌ها در زندان‌ها و تبعید‌ها زجر کشیده و بسیار مورد علاقه مردم بودند. نفس انتخاب ایشان به این سمت، موجب توجه مردم به نماز جمعه و رونق آن می‌شد؛ ضمن اینکه خود ایشان از سال‌ها قبل در حسرت برقراری یک نماز جمعه باشکوه بوده و در چند مورد هم به صورت محدود آن را انجام داده بودند. آقای طالقانی بعد از پیروزی انقلاب خدمت امام پیام فرستاده بودند: اینک که الحمدلله جناب‌عالی در رأس حکومت اسلامی هستید، جا دارد نماز جمعه اقامه شود. امام هم فرموده بودند: از همین هفته خودتان نماز جمعه را اقامه کنید... امام این موضوع را شفاهی فرمودند: و حکم ندادند. مرحوم طالقانی هم روز چهارشنبه اعلام کردند روز جمعه همان هفته، نماز در دانشگاه تهران برگزار خواهد شد».
‌طالقاني درنخستين نماز چه گفت؟
آيت‌الله طالقاني اين نماز جمعه را در بحبوحه درگيري‌هاي جناح‌هاي سياسي براي ايجاد انسجام در بين مردم مسلمان ايران اقامه كرد. در خطبه اول، فلسفه اقامه نماز جمعه را تشريح كرد و در خطبه دوم، به بحث درباره مسائل سياسي روز پرداخت. آيت‌الله طالقاني در خطبه اول نماز گفت: «نماز جمعه صف عبادت و صف حق‌پرستي، صف قنوت و وجدان‌هاي بيدار خداپرستان، در عين حال صف فرماندهي، صف جنگ و فرمانبرداري است... آن صف مختصري كه در ابتداي هجرت و در آغاز تأسيس مجتمع قسط و عدل اسلامي در بيابان‌هاي مدينه تأسيس شد، گسترش پيدا كرد، ادامه يافت و شرق و غرب دنيا را فرا گرفت...».
اولين خطيب جمعه تهران در خطبه دوم به مهم‌ترين مسئله سياسي روز كه انتخابات مجلس خبرگان جهت تدوين قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران بود،‌ پرداخت و راهنمايي‌ها و تذكراتي را در اين زمینه ارائه داد. ايشان در آن خطبه بعد از خواندن آيه‌‌اى از سوره مباركه جمعه، درباره نماز جمعه گفت: «اين آيه دستور اجتماع توحيدى و عظيم جمعه است؛ همين اجتماعى كه سال‌ها در متن ما مسلمانان ايران به صورت نيمه‌تعطيل درآمده بود. امروز طليعه انجام اين فريضه بزرگ الهى، اين صف بزرگ توحيد و جهاد است». مسئله ديگرى كه در اولين خطبه مرحوم آيت‌الله طالقانى‌(ره) اهميت فوق‌العاده‏اى دارد، مسئله وحدت مسلمين بود. مرحوم طالقانى‌(ره) در خطبه اول اين نماز جمعه گفت: «اين صفى است كه اكنون در يك گوشه تهران با نبود امكانات لازم و در اين‌چنين شرايطى تأسيس شده است و بايد در اين كشور شيعى و اسلامى ارتباطمان را با همه برادران سنى محكم كنيم و در همه‌جا كسانى كه داراى چنين شرايطى كه در فقه ما بيان شده است، هستند نماز جمعه را با جمعيت اقامه كنند. اين صفى است كه نه تنها در داخل مرزهاى ايران بايد به هم پيوسته شود، بلكه حلقه‏اى است كه با ديگر كشورهاى اسلامى سست ‏يا قطع شده بود و بايد پيوسته شود».

شرق: 40 سال پيش در چنين روزي نخستین نماز جمعه تهران به امامت آیت‌الله طالقانی برگزار شد. آيت‌الله تا پيش از درگذشتش در ۱۹ شهریور ۱۳۵۸، در تهران پنج نماز جمعه را برگزار کرد.
روز جمعه پنجم مرداد سال 1358 برابر با سوم ماه رمضان سال 1399 بود. امام خمینی(ره)، چند روز قبل از این تاریخ، برگزاري نماز جمعه نخستين را به آيت‌الله طالقاني سپرده بود.
محمد‌مهدی جعفری، از شاگردان آیت‌الله طالقاني می‌گوید: چون آن زمان امام(ره) در قم مستقر بودند. پیغام دادند به سیداحمدآقا که به امام بگویید حالا که نظام جمهوری اسلامی برقرار شده است، دستور فرمایید نماز جمعه هم اقامه شود. احمدآقا پیام را رسانده بود و امام‌(ره) گفته بودند خودشان (مرحوم طالقانی) این کار را انجام دهند و نماز جمعه را بخوانند. اما آیت‌الله طالقانی گفتند امام ولی‌امر هستند. برای این کار حکم بدهند و امام هم گفته بودند شما این جمعه را بخوانید تا من حکم شما را بنویسم و بفرستم». به‌گفته جعفری، برپایی نماز در دانشگاه تهران هم پیشنهاد آیت‌الله طالقانی بوده است. جعفری همچنین نکات جالبی را درباره طیف‌هایی که به نماز جمعه آیت‌الله می‌رفتند، آورده است: «همه تفکرات در آن نماز‌ها حضور داشتند؛ اما ظهور و بروزی نداشتند. مثلا خاطرم هست که برخی از توده‌ای‌ها به نماز جمعه می‌آمدند و وقتی به آنها می‌گفتیم شما که اعتقادی ندارید، چرا شرکت می‌کنید، می‌گفتند چون تجمعی است و می‌توان پشت آیت‌الله طالقانی جمع شد، ما می‌آییم».
دکتر احمد جلالی، از فعالان دانشجویی پیش از انقلاب كه در برگزاری اولین نماز جمعه تهران نقش داشت، در خاطراتش از آن روز مي‌گويد: «شب پنجشنبه سوم مرداد ماه ۱۳۵۸ بود و شب اول ماه رمضان. نماز مغرب را با مرحوم آیت‌الله طالقانی گزارده بودم و در سکوت اتاق، از نیمرخ، در حال‌و‌‌هوای مردی فرو رفته بودم که با خشوع تمام، تعقیبات نماز را به جای می‌آورد. سکوت اتاق با زنگ تلفن شکسته شد. گوشی را برداشتم. مرحوم حاج‌احمد‌آقا بود. گفتند آقا (امام) همین الان گفتند که به آقا سیدمحمود بگو پس‌فردا نماز جمعه بخوانند. همین امشب، زود بگو تلویزیون اعلام کند. گوشه و کنار کار را هم خودت بگیر. باید مطلب جا بیفتد. گوشی تلفن را به آقای طالقانی دادم. بالطبع حرف‌های آن طرف خط را نمی‌شنیدم، اما می‌شنیدم که آقای طالقانی می‌گفتند آخر من مریض هستم، خسته‌ام، پاهایم درد می‌کند... حالا آقا مهلتی به ما بدهند تا فکری بکنیم. آخر همین پس‌فردا که نمی‌شود. این کار تدارکات می‌خواهد... بعد هم تعارفات و تواضع‌هایی داشتند و دیگران را برای این مهم پیشنهاد کردند، اما حاج‌احمد‌آقا سعی می‌کرد ایشان را قانع کند. بعد از اتمام صحبت تلفنی، از آقا پرسیدم چرا نگران هستند؟ گفتند اولا باید مردم را آماده کنیم.
بعد هم به فکر محل و مکانی باشیم». جلالي معتقد است كه فكر محل برگزاري نماز جمعه از آن او بوده است: «‌عرض کردم آقا! دانشگاه تهران خوب است. هم مرکزیت دارد، هم محیط زیبایی است، هم بسیار با معناست که‌ چون شمایی که از پیشتازان دعوت دانشگاه به مسجد و اتصال مسجد به دانشگاه بوده‌اید، در صحن دانشگاه نمازی بخوانید که در هیئت و حرمت نماز، امور زندگی سیاسی و اجتماعی مردم در آن مطرح شود. مگر نه اینکه آرزوی شما همین بوده است؟ پس چرا لیت و لعل در کار می‌آورید؟ مسجد هدایت شما پایگاه دانشگاهیان متدین بود. حالا به برکت انقلاب، امام مسجد هدایت، به حکم امام انقلاب، خطابه‌های هدایت خود را به صحن دانشگاه می‌برد. حالا چرا حضرتعالی اِن‌قُلت در کار می‌آورید؟ نگران نباشید. تدارکات هم با بنده. از امکانات تلویزیون استفاده می‌کنیم. حل می‌شود. ایشان فکری کردند و گفتند آخر آقای خوانساری در بازار (مسجد امام) نماز جمعه می‌خواند، باید فاصله از شش کیلومتر کمتر نباشد. عرض کردم اگر هم فاصله کمتر از شش کیلومتر باشد، می‌شود با حضرت ایشان صحبت و راه‌حلی پیدا کرد، چون حاکم اسلامی به شما حکم کرده است. سکوت کردند که علامت رضا بود. سفارش حاج‌احمد‌آقا این بود که خبر برگزاری نمازجمعه، همان شب اعلام شود...».
حاج‌محمود مرتضایی‌فر، مکبر نماز‌های جماعت آیت‌الله طالقانی در مسجد هدایت تهران هم درباره فلسفه انتخاب آیت‌الله طالقانی به امامت جمعه گفته است: «‌باید عرض کنم ایشان یک روحانی مبارز و روشنفکر بودند که سال‌ها در زندان‌ها و تبعید‌ها زجر کشیده و بسیار مورد علاقه مردم بودند. نفس انتخاب ایشان به این سمت، موجب توجه مردم به نماز جمعه و رونق آن می‌شد؛ ضمن اینکه خود ایشان از سال‌ها قبل در حسرت برقراری یک نماز جمعه باشکوه بوده و در چند مورد هم به صورت محدود آن را انجام داده بودند. آقای طالقانی بعد از پیروزی انقلاب خدمت امام پیام فرستاده بودند: اینک که الحمدلله جناب‌عالی در رأس حکومت اسلامی هستید، جا دارد نماز جمعه اقامه شود. امام هم فرموده بودند: از همین هفته خودتان نماز جمعه را اقامه کنید... امام این موضوع را شفاهی فرمودند: و حکم ندادند. مرحوم طالقانی هم روز چهارشنبه اعلام کردند روز جمعه همان هفته، نماز در دانشگاه تهران برگزار خواهد شد».
‌طالقاني درنخستين نماز چه گفت؟
آيت‌الله طالقاني اين نماز جمعه را در بحبوحه درگيري‌هاي جناح‌هاي سياسي براي ايجاد انسجام در بين مردم مسلمان ايران اقامه كرد. در خطبه اول، فلسفه اقامه نماز جمعه را تشريح كرد و در خطبه دوم، به بحث درباره مسائل سياسي روز پرداخت. آيت‌الله طالقاني در خطبه اول نماز گفت: «نماز جمعه صف عبادت و صف حق‌پرستي، صف قنوت و وجدان‌هاي بيدار خداپرستان، در عين حال صف فرماندهي، صف جنگ و فرمانبرداري است... آن صف مختصري كه در ابتداي هجرت و در آغاز تأسيس مجتمع قسط و عدل اسلامي در بيابان‌هاي مدينه تأسيس شد، گسترش پيدا كرد، ادامه يافت و شرق و غرب دنيا را فرا گرفت...».
اولين خطيب جمعه تهران در خطبه دوم به مهم‌ترين مسئله سياسي روز كه انتخابات مجلس خبرگان جهت تدوين قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران بود،‌ پرداخت و راهنمايي‌ها و تذكراتي را در اين زمینه ارائه داد. ايشان در آن خطبه بعد از خواندن آيه‌‌اى از سوره مباركه جمعه، درباره نماز جمعه گفت: «اين آيه دستور اجتماع توحيدى و عظيم جمعه است؛ همين اجتماعى كه سال‌ها در متن ما مسلمانان ايران به صورت نيمه‌تعطيل درآمده بود. امروز طليعه انجام اين فريضه بزرگ الهى، اين صف بزرگ توحيد و جهاد است». مسئله ديگرى كه در اولين خطبه مرحوم آيت‌الله طالقانى‌(ره) اهميت فوق‌العاده‏اى دارد، مسئله وحدت مسلمين بود. مرحوم طالقانى‌(ره) در خطبه اول اين نماز جمعه گفت: «اين صفى است كه اكنون در يك گوشه تهران با نبود امكانات لازم و در اين‌چنين شرايطى تأسيس شده است و بايد در اين كشور شيعى و اسلامى ارتباطمان را با همه برادران سنى محكم كنيم و در همه‌جا كسانى كه داراى چنين شرايطى كه در فقه ما بيان شده است، هستند نماز جمعه را با جمعيت اقامه كنند. اين صفى است كه نه تنها در داخل مرزهاى ايران بايد به هم پيوسته شود، بلكه حلقه‏اى است كه با ديگر كشورهاى اسلامى سست ‏يا قطع شده بود و بايد پيوسته شود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.