تازههای نشر نو
از هابز تا چامسکی
گروه اندیشه: ترجمه عناوین هشتم تا دهم مجموعه «بزرگان انديشه» بهتازگی در نشر نو منتشر و راهی بازار شده است. سرويراستار اين مجموعه كه در سالهاي 2000 تا 2003 منتشر شده، دنيل كولاك و ناشر آن انتشارات وادزفور در آمريكاست. این مجموعه قبلا در انتشارات طرح نو به چاپ رسيده بود و اكنون با طراحي متفاوت و با طبعي جديد به بازار آمده است. هدف اين مجموعه آشناكردن خوانندگان با مهمترين فيلسوفان و مسائل فلسفي از آغاز تا به امروز و فراتر از آن ترغيب خوانندگان به تفكر فلسفي و درگيرشدن با مسائل فلسفي است. كتابهاي مجموعه «بزرگان انديشه» با نگاه تحليلي نوشته شدهاند و حتي آثار فلاسفه غيرتحليلي يا انديشمنداني را هم كه بهعنوان فيلسوف شناخته نميشوند، با نگاه تحليلي بررسي ميكنند. از اين مجموعه اين آثار تاکنون این کتابها منتشر شده است: فلسفه استيوارت ميل، فلسفه كييركگور، فلسفه كامو، فلسفه داستايفسكي، فلسفه عيسي، فلسفه رالز، فلسفه هانا آرنت، فلسفه چامسكي، فلسفه دكارت و فلسفه هابز.
چرا مردمان ميجنگند؟
تامس هابز (1588-1679)، یکی از فلاسفه مهم غرب است که بخش اعظم زندگی حرفهای و اندیشهاش را وقف پژوهش درباره موضوعاتی مانند جنگ، صلح و خشونت کرد. کتاب «فلسفه هابز» در پنج فصل درآمدی بر اندیشه اين فیلسوف بریتانیایی است. نسخه اصلی این کتاب در سال ۲۰۰۰ چاپ شده است. كانون توجه كتاب نظر هابز درباره جنگ و صلح است. ما انسانها قرنهاست كه با هم ميجنگيم و عليه هم خشونت ميورزيم. اين سؤالي است كه بخش بزرگي از دغدغه هابز را در طول حيات ذهني او به خود مشغول كرد. اين مسئله براي او صرفا يك مسئله پژوهشي نبود. هابز در انگلستان قرن هفدهم ميزيست كه گرفتار جنگ داخلي بود و خشونتها و سبعيتهاي زيادي را به چشم ميديد. او بر خود لازم میدید که یک بار برای همیشه روشن کند که چرا انسانها اینهمه در زیستن با یکدیگر مشکل دارند. البته درعینحال این قصد را هم داشت که نشان دهد چرا جنگ میان آدمها به گونهای دهشتناک دائمی نیست؛ چون ایام صلح هم فرامیرسد؛ البته جنگ و صلح تنها موضوعات مورد علاقه هابز نبودند و او آنها را به دیگر مسائل فلسفي ربط ميداد. هابز بهویژه شيفته علوم بود؛ علومي كه در دوران زندگي او در قرن هفدهم روبهرشد
بودند. هابز همواره میکوشید با استفاده از هرگونه انگاره اخلاقی که کدام شیوه زیستی درست است یا هرگونه نگاه الاهیاتی پرهیز کند. او فقط به انسانها همان گونهای که هستند، میپرداخت.
سبك هابز سبكي نيرومند و كوبنده بود و توانايي خلق عباراتی كوتاه و بهيادماندني را داشت. مشهورترين جمله در تاريخ فلسفه جهان انگليسيزبان از آنِ اوست: «زندگي در وضع طبيعي زندگي در انزوا، در فقر و فلاكت، زشت، ددمنشانه، و كوتاه است». یکی از ویژگیهای نوشتههای هابز، استعدادش برای استفاده از طنز و طعنوکنایه است. او هریک از روایتها از فلسفه سیاسیاش را با فراهمآوردن شرح و گزارشی از ویژگیهای اصلی و عمومی انسانها آغاز کرده است. درکها و برداشتهای هابز از احساسات، برخی از مهمترین عناصر شرح و گزارش او را از اینکه چرا مردمان میجنگند، فراهم آورد؛ اما مفهوم دیگری هم هست که ربط وثیقی به توضیح او درباره رضایت خاطر دارد و نقشی حیاتی به اندازه دیگر مفاهیم مورد استفاده هابز و آن مفهوم قدرت است. هابز میگفت همه ما تمنای پایانناپذیری برای افزایش قدرتمان داریم که فقط زمانی پایان میگیرد که بمیریم. چنین نیست که ما طالب ثروت، شهرت، مهارت یا دانش، محض خاطر خود آنها باشیم؛ بلكه آنچه ما همه میخواهیم، بهدستآوردن قدرتی هرچه بیشتر است.
هابز همچنين يك ماترياليست سرسخت بود. او نظريه جالب توجهی داشت درباره اينكه جهان چگونه كار ميكند. اين نظريه متأثر از تماس او با روشنفكران سرشناس دوراني بود كه در آن ميزيست؛ بهویژه دانشمند بزرگ گاليله. گاليله نظريه ماترياليسم را در پيش گرفته بود؛ نظري كه نخست در يونان باستان دموكريتوس و بعد در روم باستان لوكرتيوس عرضه كرده بودند. روايت هابز از ماترياليسم مبتني بر اين فرض بود كه همه چيزهاي موجود ذراتي مادي هستند كه در فضاي تهي حركت ميكنند. اين ذرات مادي به همديگر برخورد ميكنند و ذرات بزرگتر بنا به قوانين مكانيكيِ حركت ذرات كوچكتر را ميرانند و حركت ميدهند. جسم خود ما تركيبي است از اين ذرات مادي بههمپيوسته و در نتيجه همان قوانين حركتي كه بر رفتار اشياي مادي بيجان حاكم است، درباره ما هم صادق است. اينگونه است كه حواس ما و بهویژه بينايي ما كار ميكند. ذراتي از جهان خارج به چشم ما برخورد ميكنند و آبشاري از تأثيرات به راه مياندازند كه منجر به چيزي ميشود كه هابز آن را «خيال» يا «تصور» خواند. هابز فكر ميكرد ماترياليسم پيامدهايي جدي براي مسائلي مانند اراده آزاد (اختيار)، دين و طبيعت بشري دارد. او این
پیامدها را با قوت و قدرت پی میگرفت؛ حتی زمانی که روشن بود به محدوده خطوط قرمز دین پا گذاشته است.
نقطه شروع ديدگاه هابز نسبت به جنگ اين است كه افراد تمايلات و تمناهايي دارند. اما وسايل ارضاي اين تمايلات و تمناها كمياباند و تكافو نميكنند، دليلش هم يكي سرشت جهان طبيعي است و ديگر اينكه برخي از چيزهايي كه تمنايشان را داريم شريكبردار نيستند. عليرغم همه اين موانع، انسانها ميكوشند قدرتشان را هر چه بيشتر كنند تا هر چه بيشتر بتوانند تمناهايشان را ارضا كنند و چون همه افراد همين كار را كنند، رقابت در ميگيرد. اين رقابت را ميشد تعديل كرد اگر ميتوانستيم بدانيم كه ديگران تا چه حد حاضر به مصالحه درباره تعقيب تمناهايشان هستند، اما ما چنين شناخت قابل اتكا و اعتمادي درباره ديگران نداريم. ما نميتوانيم بدانيم كه تا چه حد ميتوانيم به ديگران اعتماد كنيم تا با آنها شريك شويم و بر سر مهار تمناهايشان به توافق برسيم، و چون اين شناخت حياتي و ضروري را از ديگران نداريم، به آنها بدگمانيم. از سوي ديگر اين بدگماني سبب ميشود موضعي دفاعي نسبت به هم بگيريم و حتي در فكر اعمال پيشگيرانه و پيشدستيكردن باشيم. ترس نيز در نظريه نقش مهمي دارد. با توجه به همه اين مسائل و استدلالهايي كه هابز به دقت مطرح ميكند كشمكش و جنگ به نظر
ناگزير ميآيد. جنگي كه تنها راه آن براي تبديل به صلح در وضعيت طبيعي وجود يك «فرمانفرما» است.
فلسفه هابز / مارشال میسنر / ترجمه: خشایار دیهیمی / قيمت: 22000 تومان
آغازگر شك
كل دوران مدرن را ميتوان جدال ميان دو جهانبيني، يعني علم مدرن و تفكر مدرسي و مذهبي قرون وسطا دانست. جنبه بيروني اين داستان حاكي از افول قدرت كليسا به عنوان نهادي سياسي است اما داستان دروني حاكي از انقلابي مفهومي است كه جهان امروزي را امكانپذير كرده است. در اين انقلاب مفهومي دكارت (1596-1650) نقش اصلي را بازي ميكرد. دکارت نخستین متفکری است که این ایده را مطرح کرد که میتوان کلیه دگرگونیهای فیزیکی را به کمک چند قانون بنیادی فهمید؛ از ستارهشناسی گرفته تا کالبدشکافی. نويسنده در فصول اول به شرح زندگينامه دکارت ميپردازد. دكارت عدسی میتراشید، ستاره رصد میکرد، جسد تشریح میکرد، با مغناطیس آزمایش میکرد، میخواند، میاندیشید و مینوشت تا همه دانشها را بهصورت یک کل واحد درآورد. هدف كتاب اين است كه نشان دهد چگونه دکارت، درک و دریافت انسان مدرن را از جهان دگرگون کرد. او به استلزامات روششناختی و فلسفی علم جدید میاندیشید و در جوانی پیش از هرچیز ریاضیدان بود و بر مبنای ریاضی بود که روشی علمی برای تحقیق در مسائل و حل کلی آنها ساخت و پرداخت کرد. دكارت در اين زمينه مثالي معروف ميزد. سوزندگی آتش از آن است که
ذرات ریز چوب را به حرکت درآورده، آنها را به آتش، هوا، دود و خاکستر تجزیه میکند. دکارت در این نوع تبیین، که صرفا مستلزم ایده ماده در حرکت است، با تبیین سنتی مدرسی مقابله میکند که مستلزم صورت و کیفیات است. او مینویسد: «بگذار دیگران، اگر مایلند، در این چوب به دنبال صورت آتش و کیفیت گرما باشند. برای من همین کفایت میکند که در اینجا صرفا به حرکت اجزا بپردازم». دکارت اختلاف میان جامدات و مایعات را نیز به شیوهای مشابه تبیین میکند. اجزای ریز یک جسم، اگر نسبت به یکدیگر در حال سکون باشند، از یکدیگر جدا نخواهند شد، مگر آنکه نیرویی بر آنها وارد شود. در جامدات، ذرات ریز نسبت به یکدیگر ایستا هستند. در مایعات، این ذرات در حال حرکتند، در گازها این حرکت بیشتر است و آتش فعالترین صورت ماده است. به عبارت دیگر، دکارت خواص مختلف ماده را برحسب میزان حرکت نسبی اجزا تبیین میکند.
نخستين اثر منتشرشده دكارت «گفتار درباره روش» (1637) بود. اين كتاب اساسا شامل سه مقاله و يك مقدمه طولاني درباره روش است. اين سه مقاله، كه حاوي مطالبي هستند از كتاب ناتمام او با نام «جهان»، به علم بصر، جوشناسي و هندسه ميپردازد. هدف مقدمه كتاب ترسيم خطوط كلي روش جديدي است براي نيل به حقيقت، و آن سه مقاله ميكوشند روش مذكور را در عمل نشان دهند. روش دكارت به دور از تكيه بر منابع و مراجع سنتي است. روش او اجازه ميدهد كه هر كسي خودش در جستوجوي حقيقت باشد. بدين ترتيب اين روش روح عصر جديد را در خود دارد و از لحاظ سياسي نيز مؤثر است. ثانيا اين روش اساسا غيرتجربي است. البته دكارت از ادراك حسي غافل نبود. او دلايلي ميآورد كه ادراك حسي شكلي آشفته، تحريفشده و نامتيقن از شناخت است اما جايگاه مهم آن را در علم قبول داشت مشروط بر آنكه تابع عقل باشد.
«تأمل اول» يكي از مشهورترين قطعات فلسفي است. در اين اثر دكارت شكهاي فلسفي در زمينه وجود اشياء مادي را مطرح ميكند. شاید در نگاه اول فایده و معناي چنين شک کلیاي آشکار نباشد، اما فواید آن بسیار است، چون چنین شکی ما را از هر نوع پیشداوری و تعصب خلاص میکند، و راهی بسیار آسان پیش پای ذهن میگذارد تا خود را به جدایی از حواس عادت دهد، و نهایتا این خاصیت را هم دارد که بعدها، وقتی حقیقت چیزی را کشف میکنیم، دیگر به آن هیچ شکي نکنیم. دكارت در كوگيتو دو مؤلفه را به طريق زير تركيب ميكند. اين واقعيت كه من شك ميكنم ضامن وجودداشتن من است. ولي شككردن يكي از انواع انديشه است، و خود انديشه هم امري متيقن است. بدين ترتيب، صرفا بر مبناي اينكه ميانديشم، و فارغ از اينكه به چه ميانديشم، ميتوانم يقين داشته باشم كه هستم. بنابراين، اين استنتاج را كه «شك ميكنم پس هستم» ميتوان به اين صورت تعميم داد كه «ميانديشم پس هستم».
ويژگي اين كوگيتو در آن است كه مقدمه «ميانديشم» شكناپذير است و همين است كه آن را از استنتاجهاي ديگر از قبيل اينكه مينوشم پس هستم متمايز ميكند. روش شک دکارتی به چندین نسل از متفکران کمک کرد تا خود را از قیدوبندهای تفکر مسیحی قرون وسطی رها کنند. ولي دكارت در عینحال، همزیستی دانش و دین را نیز میسر ميدانست و در تمام عمر خود کاتولیک باقي ماند.
فلسفه دكارت / گرت تامسون / ترجمه: علی بهروزی / قيمت: 23000 تومان
چرخش زبانشناسي
«فلسفه چامسکی» دهمین عنوان از مجموعه مورد اشاره است که به قلم مورتون وینستون نوشته شده است. نسخه اصلی این کتاب در سال ۲۰۰۲ به چاپ رسیده است. نوام چامسکی فیلسوف زبانشناس و فعال اجتماعی است که آثارش حول محور مسائل دانش انسان و آزادی او دور میزند. رویکرد نويسنده در این کتاب، ارائه تاریخچه حیات فکری چامسکی است و بیشتر در پی ارائه این تاریخچه بوده تا شرح تحلیلی مفصل و منظم آرای چامسکی. به تعبیر نویسنده، چامسکی فیلسوفی است که هنوز زنده و اندیشهاش همچنان در حال تحول و پیشرفت است. ماهیت نامتعارف و غالبا جنجالی آرای چامسکی درباره بسیاری از موضوعات، اغلب مانع از آن میشود که خوانندگان آثارش به دیدگاهی صادقانه درباره اندیشه او نائل شوند. به حجم عظیم آثار منتشرشده او (بیش از ۷۰ کتاب و بیش از هزار مقاله)، باید حضور در فیلمهای مستند و مصاحبههای رادیویی فراوان و ایراد سخنرانیهای بسیار در آمریکای شمالی، اروپا، آمریکای جنوبی و استرالیا را هم اضافه کرد. نویسنده، برای نوشتن کتاب با نوام چامسکی هم مصاحبه کرده و بخشهایی از این مصاحبه را در خلال مطالب کتاب آورده است. نارضايتی از اوضاع اجتماعي و سياسي، انقلابي كه چامسکی
در زبانشناسی به وجود آورد، انتقاد از سیاست خارجی آمریکا و فلسفه سیاسی چامسکی اهم موضوعاتي است كه در اين كتاب كوتاه بررسي ميشود.
نويسنده در مقدمه تأكيد ميكند كه از بررسي جزئيات آراي چامسكي صرفنظر كرده اما براي اجتناب از رويكرد بيش از حد سادهانگارانه «چامسكي در 90 دقيقه» تلاش كرده سير تحول انديشه او را در افقي انتقادي قرار دهد و خوانندگان علاقهمند را به منابع ديگر ارجاع دهد. او چامسكي را متعلق به سنتي از متفكران ميداند «كه تفكر را همراه سیاستورزي معنادار ميدانست؛ سنتی که افرادی چون کارل مارکس، جان دیویی، آلبرت اینشتین و برتراند راسل را شامل میشود». چامسكي در فعاليتهاي علمياش بر زبانشناسي و حوزههاي وابسته به مسئله درك توانايي انسان در فراگيري زبان طبيعي تمركز داشته و در نوشتههاي سياسياش كوشيده اشكال خاص سلطه و سركوب را كه ويژگي هژموني جهاني آمريكا در نيمه دوم قرن بيستم بوده افشا كند. از نظر نويسنده، درك رابطه ميان اين دو جنبه از كار چامسكي دشوار است. چامسكي در سال 1971 در سخنرانيهايش در بزرگداشت راسل در كمبريج به همين نوع پرسش پرداخت. او گفت راسل فيلسوفي بوده كه هدفش علاوه بر تفسير جهان تغيير آن هم بوده و سپس اين پرسش را مطرح ساخت كه آيا بين مطالعات فوقالعاده متنوع راسل كه در مجموع هر مسئله واجد اهميت كمال انساني را در
بر ميگيرند رشته مشتركي وجود دارد؟ بهخصوص آيا بين اعتقادات فلسفي و سياسي او پيوندي هست؟ چامكسي در سخنراني ديگري حلقه مفقوده بين معرفتشناسي تجربهگرايانه راسل و عقايد سياسي او را در تلقي انسانگرايانه او از طبيعت ذاتي و قوه خلاقه آدمي سراغ ميگيرد. در مورد چامسكي حلقه اتصال دو جنبه فلسفه او در برداشت خاص خردگرايانه او از هوش انسان نهفته است كه البته با نگرش تجربهگرايانه راسل كاملا متفاوت است. خردگرايي چامسكي بر انحصاريبودن و ريشههاي بيولوژيك شناخت (معرفت) انسان تأكيد دارد، ضمن آنكه اذعان ميكند تواناييهاي شناختي فطري ما انسانها نيز شالوده رشد خلاقانه درك ما از جهان و خودمان را فراهم ميآورند.
نويسنده «چرخش چامسكيايي» در زبانشناسي را محصول تلاشهاي او ميداند در تركيب خلاقانه زبانشناسي توصيفي با بينشهاي مربوط به ماهيت نظريههاي علمي، يعني بينشهاي خاص فلسفه علم پساپوزيتيويستي كه آن زمان در حال تكوين بود. او بعدا اين نظر را تا حدي كنار گذاشت و به سراغ استعارهاي آشكارا زيستي، يعني استعاره رشد اندامهاي بدن، رفت تا درباره پديده زبان و دانش انساني كليتر صحبت كند و بعد از آن به سمت «رويكرد حوزهاي» رفت كه در آثار جديدترش درباره آن بحث كرده است. بخش اعظم آنچه در بيستوپنج سال گذشته به «علوم شناختي» معروف بوده دنبالهرو همين رويكرد بوده است. بر اساس اين رويكرد، براي بررسي پديده پيچيدهاي همچون دانش انساني بهترين كار آن است كه ذهن را به «قوا» يا «حوزهها»يي كمابيش مستقل تقسيم كنيم و قبل از تلاش براي تعيين نحوه تعامل آنها با ديگر نظامهاي شناختي به بررسي دقيق ساختارهاي آنها بپردازيم. با اين حساب، مثلا به لحاظ روششناسي درست آن است كه بكوشيم نحو را جداي از آواشناسي از يك سو و كاربست زبان را از سوي ديگر بررسي كنيم، چون دلايلي وجود دارد براي آنكه دستور زبان را يك حوزه بدانيم كه كيفياتي كاملا خاص خود را
دارد. همينطور است در مورد بازشناسي چهره افراد، حافظه موسيقيايي و سایر استعدادهاي شناختي خاص. اگر ابتدا كوششي نظاممند براي بالابردن شناخت خود از كيفيات دقيق حوزههاي شناختي خاص صورت دهيم و تازه آنگاه درصدد درك ارتباط كاركردي آنها در چارچوب نظام شناختي به صورت كلي برآييم ميتوانيم به پيشرفت در فهم و شايد تبيین نحوه عملكرد اندامي به پيچيدگي مغز انسان اميدوار باشيم.
فلسفه چامسکی / مورتون وینستون / ترجمه: احمدرضا تقاء / قیمت: 24000 تومان
گروه اندیشه: ترجمه عناوین هشتم تا دهم مجموعه «بزرگان انديشه» بهتازگی در نشر نو منتشر و راهی بازار شده است. سرويراستار اين مجموعه كه در سالهاي 2000 تا 2003 منتشر شده، دنيل كولاك و ناشر آن انتشارات وادزفور در آمريكاست. این مجموعه قبلا در انتشارات طرح نو به چاپ رسيده بود و اكنون با طراحي متفاوت و با طبعي جديد به بازار آمده است. هدف اين مجموعه آشناكردن خوانندگان با مهمترين فيلسوفان و مسائل فلسفي از آغاز تا به امروز و فراتر از آن ترغيب خوانندگان به تفكر فلسفي و درگيرشدن با مسائل فلسفي است. كتابهاي مجموعه «بزرگان انديشه» با نگاه تحليلي نوشته شدهاند و حتي آثار فلاسفه غيرتحليلي يا انديشمنداني را هم كه بهعنوان فيلسوف شناخته نميشوند، با نگاه تحليلي بررسي ميكنند. از اين مجموعه اين آثار تاکنون این کتابها منتشر شده است: فلسفه استيوارت ميل، فلسفه كييركگور، فلسفه كامو، فلسفه داستايفسكي، فلسفه عيسي، فلسفه رالز، فلسفه هانا آرنت، فلسفه چامسكي، فلسفه دكارت و فلسفه هابز.
چرا مردمان ميجنگند؟
تامس هابز (1588-1679)، یکی از فلاسفه مهم غرب است که بخش اعظم زندگی حرفهای و اندیشهاش را وقف پژوهش درباره موضوعاتی مانند جنگ، صلح و خشونت کرد. کتاب «فلسفه هابز» در پنج فصل درآمدی بر اندیشه اين فیلسوف بریتانیایی است. نسخه اصلی این کتاب در سال ۲۰۰۰ چاپ شده است. كانون توجه كتاب نظر هابز درباره جنگ و صلح است. ما انسانها قرنهاست كه با هم ميجنگيم و عليه هم خشونت ميورزيم. اين سؤالي است كه بخش بزرگي از دغدغه هابز را در طول حيات ذهني او به خود مشغول كرد. اين مسئله براي او صرفا يك مسئله پژوهشي نبود. هابز در انگلستان قرن هفدهم ميزيست كه گرفتار جنگ داخلي بود و خشونتها و سبعيتهاي زيادي را به چشم ميديد. او بر خود لازم میدید که یک بار برای همیشه روشن کند که چرا انسانها اینهمه در زیستن با یکدیگر مشکل دارند. البته درعینحال این قصد را هم داشت که نشان دهد چرا جنگ میان آدمها به گونهای دهشتناک دائمی نیست؛ چون ایام صلح هم فرامیرسد؛ البته جنگ و صلح تنها موضوعات مورد علاقه هابز نبودند و او آنها را به دیگر مسائل فلسفي ربط ميداد. هابز بهویژه شيفته علوم بود؛ علومي كه در دوران زندگي او در قرن هفدهم روبهرشد
بودند. هابز همواره میکوشید با استفاده از هرگونه انگاره اخلاقی که کدام شیوه زیستی درست است یا هرگونه نگاه الاهیاتی پرهیز کند. او فقط به انسانها همان گونهای که هستند، میپرداخت.
سبك هابز سبكي نيرومند و كوبنده بود و توانايي خلق عباراتی كوتاه و بهيادماندني را داشت. مشهورترين جمله در تاريخ فلسفه جهان انگليسيزبان از آنِ اوست: «زندگي در وضع طبيعي زندگي در انزوا، در فقر و فلاكت، زشت، ددمنشانه، و كوتاه است». یکی از ویژگیهای نوشتههای هابز، استعدادش برای استفاده از طنز و طعنوکنایه است. او هریک از روایتها از فلسفه سیاسیاش را با فراهمآوردن شرح و گزارشی از ویژگیهای اصلی و عمومی انسانها آغاز کرده است. درکها و برداشتهای هابز از احساسات، برخی از مهمترین عناصر شرح و گزارش او را از اینکه چرا مردمان میجنگند، فراهم آورد؛ اما مفهوم دیگری هم هست که ربط وثیقی به توضیح او درباره رضایت خاطر دارد و نقشی حیاتی به اندازه دیگر مفاهیم مورد استفاده هابز و آن مفهوم قدرت است. هابز میگفت همه ما تمنای پایانناپذیری برای افزایش قدرتمان داریم که فقط زمانی پایان میگیرد که بمیریم. چنین نیست که ما طالب ثروت، شهرت، مهارت یا دانش، محض خاطر خود آنها باشیم؛ بلكه آنچه ما همه میخواهیم، بهدستآوردن قدرتی هرچه بیشتر است.
هابز همچنين يك ماترياليست سرسخت بود. او نظريه جالب توجهی داشت درباره اينكه جهان چگونه كار ميكند. اين نظريه متأثر از تماس او با روشنفكران سرشناس دوراني بود كه در آن ميزيست؛ بهویژه دانشمند بزرگ گاليله. گاليله نظريه ماترياليسم را در پيش گرفته بود؛ نظري كه نخست در يونان باستان دموكريتوس و بعد در روم باستان لوكرتيوس عرضه كرده بودند. روايت هابز از ماترياليسم مبتني بر اين فرض بود كه همه چيزهاي موجود ذراتي مادي هستند كه در فضاي تهي حركت ميكنند. اين ذرات مادي به همديگر برخورد ميكنند و ذرات بزرگتر بنا به قوانين مكانيكيِ حركت ذرات كوچكتر را ميرانند و حركت ميدهند. جسم خود ما تركيبي است از اين ذرات مادي بههمپيوسته و در نتيجه همان قوانين حركتي كه بر رفتار اشياي مادي بيجان حاكم است، درباره ما هم صادق است. اينگونه است كه حواس ما و بهویژه بينايي ما كار ميكند. ذراتي از جهان خارج به چشم ما برخورد ميكنند و آبشاري از تأثيرات به راه مياندازند كه منجر به چيزي ميشود كه هابز آن را «خيال» يا «تصور» خواند. هابز فكر ميكرد ماترياليسم پيامدهايي جدي براي مسائلي مانند اراده آزاد (اختيار)، دين و طبيعت بشري دارد. او این
پیامدها را با قوت و قدرت پی میگرفت؛ حتی زمانی که روشن بود به محدوده خطوط قرمز دین پا گذاشته است.
نقطه شروع ديدگاه هابز نسبت به جنگ اين است كه افراد تمايلات و تمناهايي دارند. اما وسايل ارضاي اين تمايلات و تمناها كمياباند و تكافو نميكنند، دليلش هم يكي سرشت جهان طبيعي است و ديگر اينكه برخي از چيزهايي كه تمنايشان را داريم شريكبردار نيستند. عليرغم همه اين موانع، انسانها ميكوشند قدرتشان را هر چه بيشتر كنند تا هر چه بيشتر بتوانند تمناهايشان را ارضا كنند و چون همه افراد همين كار را كنند، رقابت در ميگيرد. اين رقابت را ميشد تعديل كرد اگر ميتوانستيم بدانيم كه ديگران تا چه حد حاضر به مصالحه درباره تعقيب تمناهايشان هستند، اما ما چنين شناخت قابل اتكا و اعتمادي درباره ديگران نداريم. ما نميتوانيم بدانيم كه تا چه حد ميتوانيم به ديگران اعتماد كنيم تا با آنها شريك شويم و بر سر مهار تمناهايشان به توافق برسيم، و چون اين شناخت حياتي و ضروري را از ديگران نداريم، به آنها بدگمانيم. از سوي ديگر اين بدگماني سبب ميشود موضعي دفاعي نسبت به هم بگيريم و حتي در فكر اعمال پيشگيرانه و پيشدستيكردن باشيم. ترس نيز در نظريه نقش مهمي دارد. با توجه به همه اين مسائل و استدلالهايي كه هابز به دقت مطرح ميكند كشمكش و جنگ به نظر
ناگزير ميآيد. جنگي كه تنها راه آن براي تبديل به صلح در وضعيت طبيعي وجود يك «فرمانفرما» است.
فلسفه هابز / مارشال میسنر / ترجمه: خشایار دیهیمی / قيمت: 22000 تومان
آغازگر شك
كل دوران مدرن را ميتوان جدال ميان دو جهانبيني، يعني علم مدرن و تفكر مدرسي و مذهبي قرون وسطا دانست. جنبه بيروني اين داستان حاكي از افول قدرت كليسا به عنوان نهادي سياسي است اما داستان دروني حاكي از انقلابي مفهومي است كه جهان امروزي را امكانپذير كرده است. در اين انقلاب مفهومي دكارت (1596-1650) نقش اصلي را بازي ميكرد. دکارت نخستین متفکری است که این ایده را مطرح کرد که میتوان کلیه دگرگونیهای فیزیکی را به کمک چند قانون بنیادی فهمید؛ از ستارهشناسی گرفته تا کالبدشکافی. نويسنده در فصول اول به شرح زندگينامه دکارت ميپردازد. دكارت عدسی میتراشید، ستاره رصد میکرد، جسد تشریح میکرد، با مغناطیس آزمایش میکرد، میخواند، میاندیشید و مینوشت تا همه دانشها را بهصورت یک کل واحد درآورد. هدف كتاب اين است كه نشان دهد چگونه دکارت، درک و دریافت انسان مدرن را از جهان دگرگون کرد. او به استلزامات روششناختی و فلسفی علم جدید میاندیشید و در جوانی پیش از هرچیز ریاضیدان بود و بر مبنای ریاضی بود که روشی علمی برای تحقیق در مسائل و حل کلی آنها ساخت و پرداخت کرد. دكارت در اين زمينه مثالي معروف ميزد. سوزندگی آتش از آن است که
ذرات ریز چوب را به حرکت درآورده، آنها را به آتش، هوا، دود و خاکستر تجزیه میکند. دکارت در این نوع تبیین، که صرفا مستلزم ایده ماده در حرکت است، با تبیین سنتی مدرسی مقابله میکند که مستلزم صورت و کیفیات است. او مینویسد: «بگذار دیگران، اگر مایلند، در این چوب به دنبال صورت آتش و کیفیت گرما باشند. برای من همین کفایت میکند که در اینجا صرفا به حرکت اجزا بپردازم». دکارت اختلاف میان جامدات و مایعات را نیز به شیوهای مشابه تبیین میکند. اجزای ریز یک جسم، اگر نسبت به یکدیگر در حال سکون باشند، از یکدیگر جدا نخواهند شد، مگر آنکه نیرویی بر آنها وارد شود. در جامدات، ذرات ریز نسبت به یکدیگر ایستا هستند. در مایعات، این ذرات در حال حرکتند، در گازها این حرکت بیشتر است و آتش فعالترین صورت ماده است. به عبارت دیگر، دکارت خواص مختلف ماده را برحسب میزان حرکت نسبی اجزا تبیین میکند.
نخستين اثر منتشرشده دكارت «گفتار درباره روش» (1637) بود. اين كتاب اساسا شامل سه مقاله و يك مقدمه طولاني درباره روش است. اين سه مقاله، كه حاوي مطالبي هستند از كتاب ناتمام او با نام «جهان»، به علم بصر، جوشناسي و هندسه ميپردازد. هدف مقدمه كتاب ترسيم خطوط كلي روش جديدي است براي نيل به حقيقت، و آن سه مقاله ميكوشند روش مذكور را در عمل نشان دهند. روش دكارت به دور از تكيه بر منابع و مراجع سنتي است. روش او اجازه ميدهد كه هر كسي خودش در جستوجوي حقيقت باشد. بدين ترتيب اين روش روح عصر جديد را در خود دارد و از لحاظ سياسي نيز مؤثر است. ثانيا اين روش اساسا غيرتجربي است. البته دكارت از ادراك حسي غافل نبود. او دلايلي ميآورد كه ادراك حسي شكلي آشفته، تحريفشده و نامتيقن از شناخت است اما جايگاه مهم آن را در علم قبول داشت مشروط بر آنكه تابع عقل باشد.
«تأمل اول» يكي از مشهورترين قطعات فلسفي است. در اين اثر دكارت شكهاي فلسفي در زمينه وجود اشياء مادي را مطرح ميكند. شاید در نگاه اول فایده و معناي چنين شک کلیاي آشکار نباشد، اما فواید آن بسیار است، چون چنین شکی ما را از هر نوع پیشداوری و تعصب خلاص میکند، و راهی بسیار آسان پیش پای ذهن میگذارد تا خود را به جدایی از حواس عادت دهد، و نهایتا این خاصیت را هم دارد که بعدها، وقتی حقیقت چیزی را کشف میکنیم، دیگر به آن هیچ شکي نکنیم. دكارت در كوگيتو دو مؤلفه را به طريق زير تركيب ميكند. اين واقعيت كه من شك ميكنم ضامن وجودداشتن من است. ولي شككردن يكي از انواع انديشه است، و خود انديشه هم امري متيقن است. بدين ترتيب، صرفا بر مبناي اينكه ميانديشم، و فارغ از اينكه به چه ميانديشم، ميتوانم يقين داشته باشم كه هستم. بنابراين، اين استنتاج را كه «شك ميكنم پس هستم» ميتوان به اين صورت تعميم داد كه «ميانديشم پس هستم».
ويژگي اين كوگيتو در آن است كه مقدمه «ميانديشم» شكناپذير است و همين است كه آن را از استنتاجهاي ديگر از قبيل اينكه مينوشم پس هستم متمايز ميكند. روش شک دکارتی به چندین نسل از متفکران کمک کرد تا خود را از قیدوبندهای تفکر مسیحی قرون وسطی رها کنند. ولي دكارت در عینحال، همزیستی دانش و دین را نیز میسر ميدانست و در تمام عمر خود کاتولیک باقي ماند.
فلسفه دكارت / گرت تامسون / ترجمه: علی بهروزی / قيمت: 23000 تومان
چرخش زبانشناسي
«فلسفه چامسکی» دهمین عنوان از مجموعه مورد اشاره است که به قلم مورتون وینستون نوشته شده است. نسخه اصلی این کتاب در سال ۲۰۰۲ به چاپ رسیده است. نوام چامسکی فیلسوف زبانشناس و فعال اجتماعی است که آثارش حول محور مسائل دانش انسان و آزادی او دور میزند. رویکرد نويسنده در این کتاب، ارائه تاریخچه حیات فکری چامسکی است و بیشتر در پی ارائه این تاریخچه بوده تا شرح تحلیلی مفصل و منظم آرای چامسکی. به تعبیر نویسنده، چامسکی فیلسوفی است که هنوز زنده و اندیشهاش همچنان در حال تحول و پیشرفت است. ماهیت نامتعارف و غالبا جنجالی آرای چامسکی درباره بسیاری از موضوعات، اغلب مانع از آن میشود که خوانندگان آثارش به دیدگاهی صادقانه درباره اندیشه او نائل شوند. به حجم عظیم آثار منتشرشده او (بیش از ۷۰ کتاب و بیش از هزار مقاله)، باید حضور در فیلمهای مستند و مصاحبههای رادیویی فراوان و ایراد سخنرانیهای بسیار در آمریکای شمالی، اروپا، آمریکای جنوبی و استرالیا را هم اضافه کرد. نویسنده، برای نوشتن کتاب با نوام چامسکی هم مصاحبه کرده و بخشهایی از این مصاحبه را در خلال مطالب کتاب آورده است. نارضايتی از اوضاع اجتماعي و سياسي، انقلابي كه چامسکی
در زبانشناسی به وجود آورد، انتقاد از سیاست خارجی آمریکا و فلسفه سیاسی چامسکی اهم موضوعاتي است كه در اين كتاب كوتاه بررسي ميشود.
نويسنده در مقدمه تأكيد ميكند كه از بررسي جزئيات آراي چامسكي صرفنظر كرده اما براي اجتناب از رويكرد بيش از حد سادهانگارانه «چامسكي در 90 دقيقه» تلاش كرده سير تحول انديشه او را در افقي انتقادي قرار دهد و خوانندگان علاقهمند را به منابع ديگر ارجاع دهد. او چامسكي را متعلق به سنتي از متفكران ميداند «كه تفكر را همراه سیاستورزي معنادار ميدانست؛ سنتی که افرادی چون کارل مارکس، جان دیویی، آلبرت اینشتین و برتراند راسل را شامل میشود». چامسكي در فعاليتهاي علمياش بر زبانشناسي و حوزههاي وابسته به مسئله درك توانايي انسان در فراگيري زبان طبيعي تمركز داشته و در نوشتههاي سياسياش كوشيده اشكال خاص سلطه و سركوب را كه ويژگي هژموني جهاني آمريكا در نيمه دوم قرن بيستم بوده افشا كند. از نظر نويسنده، درك رابطه ميان اين دو جنبه از كار چامسكي دشوار است. چامسكي در سال 1971 در سخنرانيهايش در بزرگداشت راسل در كمبريج به همين نوع پرسش پرداخت. او گفت راسل فيلسوفي بوده كه هدفش علاوه بر تفسير جهان تغيير آن هم بوده و سپس اين پرسش را مطرح ساخت كه آيا بين مطالعات فوقالعاده متنوع راسل كه در مجموع هر مسئله واجد اهميت كمال انساني را در
بر ميگيرند رشته مشتركي وجود دارد؟ بهخصوص آيا بين اعتقادات فلسفي و سياسي او پيوندي هست؟ چامكسي در سخنراني ديگري حلقه مفقوده بين معرفتشناسي تجربهگرايانه راسل و عقايد سياسي او را در تلقي انسانگرايانه او از طبيعت ذاتي و قوه خلاقه آدمي سراغ ميگيرد. در مورد چامسكي حلقه اتصال دو جنبه فلسفه او در برداشت خاص خردگرايانه او از هوش انسان نهفته است كه البته با نگرش تجربهگرايانه راسل كاملا متفاوت است. خردگرايي چامسكي بر انحصاريبودن و ريشههاي بيولوژيك شناخت (معرفت) انسان تأكيد دارد، ضمن آنكه اذعان ميكند تواناييهاي شناختي فطري ما انسانها نيز شالوده رشد خلاقانه درك ما از جهان و خودمان را فراهم ميآورند.
نويسنده «چرخش چامسكيايي» در زبانشناسي را محصول تلاشهاي او ميداند در تركيب خلاقانه زبانشناسي توصيفي با بينشهاي مربوط به ماهيت نظريههاي علمي، يعني بينشهاي خاص فلسفه علم پساپوزيتيويستي كه آن زمان در حال تكوين بود. او بعدا اين نظر را تا حدي كنار گذاشت و به سراغ استعارهاي آشكارا زيستي، يعني استعاره رشد اندامهاي بدن، رفت تا درباره پديده زبان و دانش انساني كليتر صحبت كند و بعد از آن به سمت «رويكرد حوزهاي» رفت كه در آثار جديدترش درباره آن بحث كرده است. بخش اعظم آنچه در بيستوپنج سال گذشته به «علوم شناختي» معروف بوده دنبالهرو همين رويكرد بوده است. بر اساس اين رويكرد، براي بررسي پديده پيچيدهاي همچون دانش انساني بهترين كار آن است كه ذهن را به «قوا» يا «حوزهها»يي كمابيش مستقل تقسيم كنيم و قبل از تلاش براي تعيين نحوه تعامل آنها با ديگر نظامهاي شناختي به بررسي دقيق ساختارهاي آنها بپردازيم. با اين حساب، مثلا به لحاظ روششناسي درست آن است كه بكوشيم نحو را جداي از آواشناسي از يك سو و كاربست زبان را از سوي ديگر بررسي كنيم، چون دلايلي وجود دارد براي آنكه دستور زبان را يك حوزه بدانيم كه كيفياتي كاملا خاص خود را
دارد. همينطور است در مورد بازشناسي چهره افراد، حافظه موسيقيايي و سایر استعدادهاي شناختي خاص. اگر ابتدا كوششي نظاممند براي بالابردن شناخت خود از كيفيات دقيق حوزههاي شناختي خاص صورت دهيم و تازه آنگاه درصدد درك ارتباط كاركردي آنها در چارچوب نظام شناختي به صورت كلي برآييم ميتوانيم به پيشرفت در فهم و شايد تبيین نحوه عملكرد اندامي به پيچيدگي مغز انسان اميدوار باشيم.
فلسفه چامسکی / مورتون وینستون / ترجمه: احمدرضا تقاء / قیمت: 24000 تومان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.