|

تحلیل و نقدی بر مقاله «حواریون باقی‌مانده مصدق»

سیدامیر مکی

به ‌منظور تحلیل و نگاه ژرف به موضوع تأسیس نهضت ملی صنعت نفت ایران که منتج به تأسیس جبهه ملی ایران شد، باید حرکت همه‌جانبه قاطبه مردم را که با راهنمایی‌ها و هدایت زعمای ملی‌-مذهبی نهضت همراه بود، بررسی، بازخوانی و واکاوی کرد و نباید قدیس‌سازی را در رئوس امور قرار داده و فقط عامل حرکت نهضت یا مهم‌ترین آن را اشخاص دانست، هر چند شخص دکتر مصدق نیز پس از کودتا در دادگاه پهلوی و نیز تبعید به احمدآباد بارها اذعان و اعتراف به کم‌کاری‌ها و نیز اشتباهات خود کرده است.مسلما انتظارات مردم، مطالبه‌گرایی و همچنین نگاه استعمارگریزی و استعمارستیزی عموم مردم و به ستوه‌آمدن بدنه اصلی جامعه در سهیم‌دانستن خود به‌منظور دستیابی به منافع منابع طبیعی خدادادی، رکن اصلی حرکت و پشتوانه ستودنی حرکت نهضت ملی شد که ای‌ کاش اعضا و مؤسسان نهضت نیز درک متقابل داشتند که این حرکت عظیم پیش‌آمده را وامدار مردم این سرزمین بدانند.شاید بزرگ‌ترین شکاف حادث‌شده میان رهبران نهضت، نداشتن تسلط کافی بر هدایت زیرساخت‌های بناشده و نیز غرور، جاه‌طلبی و سهم‌خواهی بیجا بود که در نهایت باعث شکست حرکت نهضت و پدیدآمدن کودتای ننگین مرداد 32 شد. آری؛ پس از انزوای سیاسی دکتر مصدق و کناره‌گیری او از ساختار قانون‌گذاری کشور، نمایندگان مردمی و اقلیت مجلس پانزدهم بر آن شدند با وساطت سیاسی خود، مجددا دکتر مصدق را به عرصه فعالیت سیستماتیک مجلس شورای ملی برگردانند. حمایت کردند و خودشان نیز با جان و دل در قالب اقلیت مبارز مجلس پانزدهم در مقابله با زیاده‌خواهی‌های عمال و مزدوران حکومتی، از به تصویب‌رساندن قرارداد گس-گلشائیان جلوگیری به‌عمل آوردند تا شاید در به ثمر‌رساندن نهال نوپای نهضت ملی نفت سهیم شوند و آن را اجرا کنند تا نظاره‌گر طلوع روشنایی باشند.از این‌رو بر ما رسالت است که برای آشنایی نسل جوان و باهوش کشور و همچنین شفاف‌سازی اتفاقات دهه30 که شباهت بسیار زیاد به نگاه استعماری بیگانگان در حال حاضر دارد، به تحلیل بپردازیم تا بتوانیم اقدامات تأثیرگذار آن دوره را بازنمایی کنیم و به دور از هیاهو و بزرگ‌نمایی و در عین حال غلوکردنِ موضوعات مطروحه و شخصیت‌های آن روزگار، نسبت به بایدها و نبایدها بحث و بررسی کنیم و بنا بر آن گفته بزرگان: «آزموده را آزمودن خطاست». درآخر کلام به‌وضوح خوانده‌ایم و می‌بینیم باقی‌ماندن تعداد اندکی از یاران و حواریون مرحوم مصدق خود بی‌دلیل نبوده آنچنان که در گفتار آن مرحوم بزرگوار مستتر و به نوعی عیان شده است، آنچنان که استعفای دور از ذهن و بدون هماهنگی مرحوم مصدق و مخالفت علنی تعداد زیادی از همراهان نهضت نه فقط ضربات جبران‌ناپذیری را به نهضت وارد کرد، بلکه زمینه‌ای مناسب برای رشد و به ثمرنشستن کودتای ننگین 28 مرداد 1332 شد و مرحوم مصدق با اعتراف به اشتباه بزرگ خود تطهیر مخالفت‌های مخالفان خود را نیز روشن کرد.در پایان یادآوري و بیان گزیده‌ای از کتاب خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق که به قلم خود آن مرحوم نوشته شده است، خالی از لطف نیست و در عین حال، با خواندن آن می‌توان به وسعت دید سیاسی آن مرحوم نیز پی برد: «اکنون اعتراف می‌کنم که راجع‌به استعفا خطای بزرگی مرتکب شدم. چنانچه قوام‌السلطنه آن اعلامیه کذایی را نمی‌داد و با مخالفت صریح مردم مواجه نمی‌شد و دولت خود را تشکیل می‌داد و قبل از اینکه دادگاه اعلام رأی کند دولتین ایران و انگلیس روی این نظر که اختلاف در صلاح دولتین نیست دعوای خود را از دیوان لاهه پس می‌گرفتند و کار به نفع دولت انگلیس تمام می‌شد، زحمات هیئت نمایندگی ایران به هدر می‌رفت».

به ‌منظور تحلیل و نگاه ژرف به موضوع تأسیس نهضت ملی صنعت نفت ایران که منتج به تأسیس جبهه ملی ایران شد، باید حرکت همه‌جانبه قاطبه مردم را که با راهنمایی‌ها و هدایت زعمای ملی‌-مذهبی نهضت همراه بود، بررسی، بازخوانی و واکاوی کرد و نباید قدیس‌سازی را در رئوس امور قرار داده و فقط عامل حرکت نهضت یا مهم‌ترین آن را اشخاص دانست، هر چند شخص دکتر مصدق نیز پس از کودتا در دادگاه پهلوی و نیز تبعید به احمدآباد بارها اذعان و اعتراف به کم‌کاری‌ها و نیز اشتباهات خود کرده است.مسلما انتظارات مردم، مطالبه‌گرایی و همچنین نگاه استعمارگریزی و استعمارستیزی عموم مردم و به ستوه‌آمدن بدنه اصلی جامعه در سهیم‌دانستن خود به‌منظور دستیابی به منافع منابع طبیعی خدادادی، رکن اصلی حرکت و پشتوانه ستودنی حرکت نهضت ملی شد که ای‌ کاش اعضا و مؤسسان نهضت نیز درک متقابل داشتند که این حرکت عظیم پیش‌آمده را وامدار مردم این سرزمین بدانند.شاید بزرگ‌ترین شکاف حادث‌شده میان رهبران نهضت، نداشتن تسلط کافی بر هدایت زیرساخت‌های بناشده و نیز غرور، جاه‌طلبی و سهم‌خواهی بیجا بود که در نهایت باعث شکست حرکت نهضت و پدیدآمدن کودتای ننگین مرداد 32 شد. آری؛ پس از انزوای سیاسی دکتر مصدق و کناره‌گیری او از ساختار قانون‌گذاری کشور، نمایندگان مردمی و اقلیت مجلس پانزدهم بر آن شدند با وساطت سیاسی خود، مجددا دکتر مصدق را به عرصه فعالیت سیستماتیک مجلس شورای ملی برگردانند. حمایت کردند و خودشان نیز با جان و دل در قالب اقلیت مبارز مجلس پانزدهم در مقابله با زیاده‌خواهی‌های عمال و مزدوران حکومتی، از به تصویب‌رساندن قرارداد گس-گلشائیان جلوگیری به‌عمل آوردند تا شاید در به ثمر‌رساندن نهال نوپای نهضت ملی نفت سهیم شوند و آن را اجرا کنند تا نظاره‌گر طلوع روشنایی باشند.از این‌رو بر ما رسالت است که برای آشنایی نسل جوان و باهوش کشور و همچنین شفاف‌سازی اتفاقات دهه30 که شباهت بسیار زیاد به نگاه استعماری بیگانگان در حال حاضر دارد، به تحلیل بپردازیم تا بتوانیم اقدامات تأثیرگذار آن دوره را بازنمایی کنیم و به دور از هیاهو و بزرگ‌نمایی و در عین حال غلوکردنِ موضوعات مطروحه و شخصیت‌های آن روزگار، نسبت به بایدها و نبایدها بحث و بررسی کنیم و بنا بر آن گفته بزرگان: «آزموده را آزمودن خطاست». درآخر کلام به‌وضوح خوانده‌ایم و می‌بینیم باقی‌ماندن تعداد اندکی از یاران و حواریون مرحوم مصدق خود بی‌دلیل نبوده آنچنان که در گفتار آن مرحوم بزرگوار مستتر و به نوعی عیان شده است، آنچنان که استعفای دور از ذهن و بدون هماهنگی مرحوم مصدق و مخالفت علنی تعداد زیادی از همراهان نهضت نه فقط ضربات جبران‌ناپذیری را به نهضت وارد کرد، بلکه زمینه‌ای مناسب برای رشد و به ثمرنشستن کودتای ننگین 28 مرداد 1332 شد و مرحوم مصدق با اعتراف به اشتباه بزرگ خود تطهیر مخالفت‌های مخالفان خود را نیز روشن کرد.در پایان یادآوري و بیان گزیده‌ای از کتاب خاطرات و تألمات دکتر محمد مصدق که به قلم خود آن مرحوم نوشته شده است، خالی از لطف نیست و در عین حال، با خواندن آن می‌توان به وسعت دید سیاسی آن مرحوم نیز پی برد: «اکنون اعتراف می‌کنم که راجع‌به استعفا خطای بزرگی مرتکب شدم. چنانچه قوام‌السلطنه آن اعلامیه کذایی را نمی‌داد و با مخالفت صریح مردم مواجه نمی‌شد و دولت خود را تشکیل می‌داد و قبل از اینکه دادگاه اعلام رأی کند دولتین ایران و انگلیس روی این نظر که اختلاف در صلاح دولتین نیست دعوای خود را از دیوان لاهه پس می‌گرفتند و کار به نفع دولت انگلیس تمام می‌شد، زحمات هیئت نمایندگی ایران به هدر می‌رفت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.