درباره رمان «غروبدار» نوشته سمیه مکیان
غروبِ روایت
علیرضا فراهانی
رمان «غروبدار» سعی داشته رمانی متفاوت باشد و فضای روایی را در خود بسازد که سابقه کمتری در عرصه ادبیات داستانی ایران دارد. سمیه مکیان، نویسنده رمان «غروبدار» در نخستین اثرش قصد داشته تا با اتکا به یک نوع بیماری شایع در چند سال اخیر در غرب به نام «سندروم غروب»، روایت رمانش را منطبق با فضای فرهنگی- خانوادگی جامعه خود کند و از بطن آن، شخصیتهای اثرش را بیافریند؛ اما نكتهاي که هر اثری را میتواند نسبت به خود آسیبزا كند، ترسی است که از نافهم تلقیشدنش در انعکاس و مواجهه با خواننده دارد؛ ترسی که منجر به توضیحدادنهای مکرر و تکرار وضعیتهای یکسان در طول روایت از سوی نویسنده میشود. نکته دیگر در هر اثری که مدعی نوآوری در سوژه و ساختار و فرم آن اثر است، واژهسازی یا ترکیبسازیهایی است که نویسنده بدون درنظرگرفتن زمینههای فرهنگی-اجتماعی مواجهه این واژهها یا ترکیب با مخاطبانش برقرار میکند؛ البته طرح این موضوع بههیچعنوان به معنای نادیدهگرفتن ارزشمندی و جایگاه خطرکردن در نوآوری و خلق تجربههای تازه و بدیع در آثار هنری و بهویژه در حوزه نوشتاری نیست که از قضا ادبیات امروز ایران نیز بیش از هر چیزی به این خطرکردن نیاز دارد. آنچه حائز اهمیت است، سازگارکردن این نوآوریها و تجربههای نو با پیشزمینههای اجتماعی-فرهنگی و از همه مهمتر وصلبودن به پیشنیازهایی است که در جامعهمان وجود دارد. رمان «غروبدار» سمیه مکیان از هر دو نکته یادشده در سطور فوق رنج میبرد. رمانی که با وجود شروع بسیار خوب و جذبکنندهاش، هرچه جلو میرود، گرفتار توضیح و تکرار اتفاقاتی در خود میشود که مخاطب را به خستگی سوق ميدهد.
«غلامرضا ساعتچی» - شخصيتِ اصلي رمان «غروبدار»- معلمی است که چند سالی است دچار «سندروم غروب» شده است؛ بیماریای که هنگام غروب، فرد مبتلا را دچار حالات فراموشی و پریشانی احوال میکند. او هر روز بعد از غروب آفتاب دچار فراموشی عمیق میشود و بعد از طلوع و آغاز روزِ جدید حافظه خود را دوباره به دست میآورد و بالطبع با شدتگرفتن این بیماری دیگر اعضای خانواده نیز دچار معضلاتی به نحوههای مختلف میشوند. در کنار این مسئله هرکدام از شخصیتهای دیگر رمان یا همان اعضای خانواده «غلامرضا ساعتچی» گرفتار مسائل و مصائبی هستند که در طول رمان هریک به خردهروایتهایی بدل میشوند و این روند در طول رمان به صورت تکراري ادامه میيابد. مسئله اصلی اینجاست که هیچکدام از این مشکلات و معضلات مطروحه در رمان از جانب شخصیتها به جایی بند نیستند و دلایل منطقی و قانعکنندهای برای باورپذیری خواننده ندارند. از همان نقطه آغاز خواننده از خود و از متن میپرسد که دلیل مبتلاشدن «غلامرضا ساعتچي» به «سندروم غروب» آنهم یکباره در سرزمینی که از حیث این بیماری سابقه و شناختی وجود ندارد، چیست؟ آیا نویسنده قصد دارد با مطرحکردن این نوع بیماری در قالب روایت در یک رمان، خواننده را برای شناخت این بیماری به جایی دیگر پرتاب کند؟ یا در نقطهای دیگر بدون هیچ مقدمهای با این مسئله روبهرو میشویم که «کاوه» پسر «غلامرضا ساعتچي» یکباره دچار بیماری سنگینی وزن و شیوع زخمهایی بر بدن خود شده که او را خانهنشین کرده است. تنها دادهای که از سوی متن درباره گذشته کاوه پیش از این بیماری به خواننده منتقل میشود، بههمخوردنِ روابط عاطفی او با دختری است که در انتهای یک رابطه بیقصه در این متن به کاوه گفته است: «دیدی گه زدهم به زندگیت!». در این مورد نیز خواننده با همان پرسش قبلی مواجه میشود كه چرا باید بپذیرم چنین شخصیتی با چنین ویژگیهایی در متن یک روایت وجود داشته باشد. این مسئله در کلیت رمان درباره همه شخصیتهایش وجود دارد و هر قدر هم نویسنده سعی میکند با نمایش تکراری ویژگیهای شخصیتی آنها متن و روایتش را پیش ببرد، وضعیت درونی رمان بغرنجتر میشود؛ تاجاییکه نویسنده این التزام را در متن میبیند که در سه، چهار بخش پایانی، در چارچوب «یاددار»ها آنچه را که احساس کرده برای مخاطب تا پیش از این بخشها گنگ مانده، بازگو كند.
شرق: رمان «غروبدار» نوشته سمیه مکیان در ۱۷۴ صفحه در تيراژِ ۵۰۰ نسخه و با قیمت ۱۷ هزار تومان در نشر چشمه منتشر شده است. آنطوركه در پشت جلد كتاب هم آمده است، اين رمان كتابِ نخست نويسندهاش است كه سعي دارد با محوریت یک بیماری خاص و بهرهگيري از خصوصيات اين بيماري، وضعيتي را بسازد كه در آن انسان نمیتواند درک معمولی از زیستن در زمانهاي را داشته باشد.
رمان «غروبدار» سعی داشته رمانی متفاوت باشد و فضای روایی را در خود بسازد که سابقه کمتری در عرصه ادبیات داستانی ایران دارد. سمیه مکیان، نویسنده رمان «غروبدار» در نخستین اثرش قصد داشته تا با اتکا به یک نوع بیماری شایع در چند سال اخیر در غرب به نام «سندروم غروب»، روایت رمانش را منطبق با فضای فرهنگی- خانوادگی جامعه خود کند و از بطن آن، شخصیتهای اثرش را بیافریند؛ اما نكتهاي که هر اثری را میتواند نسبت به خود آسیبزا كند، ترسی است که از نافهم تلقیشدنش در انعکاس و مواجهه با خواننده دارد؛ ترسی که منجر به توضیحدادنهای مکرر و تکرار وضعیتهای یکسان در طول روایت از سوی نویسنده میشود. نکته دیگر در هر اثری که مدعی نوآوری در سوژه و ساختار و فرم آن اثر است، واژهسازی یا ترکیبسازیهایی است که نویسنده بدون درنظرگرفتن زمینههای فرهنگی-اجتماعی مواجهه این واژهها یا ترکیب با مخاطبانش برقرار میکند؛ البته طرح این موضوع بههیچعنوان به معنای نادیدهگرفتن ارزشمندی و جایگاه خطرکردن در نوآوری و خلق تجربههای تازه و بدیع در آثار هنری و بهویژه در حوزه نوشتاری نیست که از قضا ادبیات امروز ایران نیز بیش از هر چیزی به این خطرکردن نیاز دارد. آنچه حائز اهمیت است، سازگارکردن این نوآوریها و تجربههای نو با پیشزمینههای اجتماعی-فرهنگی و از همه مهمتر وصلبودن به پیشنیازهایی است که در جامعهمان وجود دارد. رمان «غروبدار» سمیه مکیان از هر دو نکته یادشده در سطور فوق رنج میبرد. رمانی که با وجود شروع بسیار خوب و جذبکنندهاش، هرچه جلو میرود، گرفتار توضیح و تکرار اتفاقاتی در خود میشود که مخاطب را به خستگی سوق ميدهد.
«غلامرضا ساعتچی» - شخصيتِ اصلي رمان «غروبدار»- معلمی است که چند سالی است دچار «سندروم غروب» شده است؛ بیماریای که هنگام غروب، فرد مبتلا را دچار حالات فراموشی و پریشانی احوال میکند. او هر روز بعد از غروب آفتاب دچار فراموشی عمیق میشود و بعد از طلوع و آغاز روزِ جدید حافظه خود را دوباره به دست میآورد و بالطبع با شدتگرفتن این بیماری دیگر اعضای خانواده نیز دچار معضلاتی به نحوههای مختلف میشوند. در کنار این مسئله هرکدام از شخصیتهای دیگر رمان یا همان اعضای خانواده «غلامرضا ساعتچی» گرفتار مسائل و مصائبی هستند که در طول رمان هریک به خردهروایتهایی بدل میشوند و این روند در طول رمان به صورت تکراري ادامه میيابد. مسئله اصلی اینجاست که هیچکدام از این مشکلات و معضلات مطروحه در رمان از جانب شخصیتها به جایی بند نیستند و دلایل منطقی و قانعکنندهای برای باورپذیری خواننده ندارند. از همان نقطه آغاز خواننده از خود و از متن میپرسد که دلیل مبتلاشدن «غلامرضا ساعتچي» به «سندروم غروب» آنهم یکباره در سرزمینی که از حیث این بیماری سابقه و شناختی وجود ندارد، چیست؟ آیا نویسنده قصد دارد با مطرحکردن این نوع بیماری در قالب روایت در یک رمان، خواننده را برای شناخت این بیماری به جایی دیگر پرتاب کند؟ یا در نقطهای دیگر بدون هیچ مقدمهای با این مسئله روبهرو میشویم که «کاوه» پسر «غلامرضا ساعتچي» یکباره دچار بیماری سنگینی وزن و شیوع زخمهایی بر بدن خود شده که او را خانهنشین کرده است. تنها دادهای که از سوی متن درباره گذشته کاوه پیش از این بیماری به خواننده منتقل میشود، بههمخوردنِ روابط عاطفی او با دختری است که در انتهای یک رابطه بیقصه در این متن به کاوه گفته است: «دیدی گه زدهم به زندگیت!». در این مورد نیز خواننده با همان پرسش قبلی مواجه میشود كه چرا باید بپذیرم چنین شخصیتی با چنین ویژگیهایی در متن یک روایت وجود داشته باشد. این مسئله در کلیت رمان درباره همه شخصیتهایش وجود دارد و هر قدر هم نویسنده سعی میکند با نمایش تکراری ویژگیهای شخصیتی آنها متن و روایتش را پیش ببرد، وضعیت درونی رمان بغرنجتر میشود؛ تاجاییکه نویسنده این التزام را در متن میبیند که در سه، چهار بخش پایانی، در چارچوب «یاددار»ها آنچه را که احساس کرده برای مخاطب تا پیش از این بخشها گنگ مانده، بازگو كند.
شرق: رمان «غروبدار» نوشته سمیه مکیان در ۱۷۴ صفحه در تيراژِ ۵۰۰ نسخه و با قیمت ۱۷ هزار تومان در نشر چشمه منتشر شده است. آنطوركه در پشت جلد كتاب هم آمده است، اين رمان كتابِ نخست نويسندهاش است كه سعي دارد با محوریت یک بیماری خاص و بهرهگيري از خصوصيات اين بيماري، وضعيتي را بسازد كه در آن انسان نمیتواند درک معمولی از زیستن در زمانهاي را داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.