|

يادداشتي در باب «جنايات و مكافات» رضا ثروتي

حقیقت در مقابل چشمان ماست

توفان گركاني. جامعه‌شناس

نمایش یا تئاتر چیست؟ این پرسش به ظاهر ساده، در طول زمان، پاسخ‌های بسیار متفاوت و گاه متناقضی از سوی تماشاگران و البته از سوی بزرگان ادبیات و نمایش‌نامه‌نویسان داشته است؛ سنکا، فیلسوف و هنرمند رومی، با نگاهی چرخنده، پشتکی می‌زند و زندگی را با نمایش مقایسه می‌کند و می‌گوید که این مهم نیست که چه اندازه طول بکشد، مهم این است که بازی خوبی ارائه داده شود. باوجوداین واقعیت این است که در مورد نمایش‌نامه‌ای که بر اساس رمان داستایفسکی، «جنایت و مکافات»، نوشته شده و قرار است دو ساعت به طول بینجامد می‌توان این نگرانی را داشت که مبادا زیر بار سنگین جنایت به سبک روسی از یک‌سو و مکافات همچنان به سبک روسی از سوی دیگر، کمر تا کنیم و افسرده‌تر و وحشت‌زده‌تر از پیش راه بازگشت به خانه را در پیش بگیریم...

اما جنایات و مکافات نه به سبک ایرانی که با اجرای ایرانی، به کارگردانی رضا ثروتی، من تماشاچی را شگفت‌زده کرد؛ واژه شگفت‌زدگی را انتخاب کرده‌ام چراکه با وجود اینکه روایت وفادارانه و واقعه‌به‌واقعه، یکی از دردناک‌ترین و سخت‌ترین حکایت‌های تاریخ ادبیات را در مقابل چشم ما به اجرا درمی‌آورد، اما در مقابل این اجرای به‌شدت وفادارانه از یک متن بسیار آشنا، حس‌های ناآشنایی را تجربه کردم که منجر به شگفت‌زدگی می‌شدند و پرسش... و مگر غیر از این است که موفقیت هر اثری در گرو ایجاد همین شگفت‌زدگی است و به دنبالش پرسش‌های گوناگون... .
واقعیت این است که آنچه از نخستین تجربه‌ها با رمان داستایفسکی در خاطرم رسوب کرده بود همان زندگی سخت و طاقت‌فرسای «روسی» در قرن 19 و بیچارگی، ناامیدی و خشونت و بی‌رحمی ناشی از آن بود؛ با این اجرا اما در هر لحظه و در هر یک از موقعیت‌ها با شرایط زندگی انسان مدرن روبه‌رو بودیم و ناامیدی و در نتیجه خشونت بی‌منطق او در قرن بیست‌ویکم. در تمام طول اجرا هر لحظه و در هر یک از صحنه‌ها تلاش می‌کردم که به خاطر بیاورم که آیا این همان نوشته است یا برداشتی مدرن است که شرایط امروز را جایگزین شرایط آن روز کرده است؛ اما باز هم، شگفت‌آور اینکه، این قصه در تمام جزئیات همان قصه است و ... پس باید گفت که یکی از نکته‌های جذاب این انتخاب و این اجرا همین است که در عین وفاداری، ما را در برابر «شرایط انسانی» قرار می‌دهد و نگاه هستی‌شناسانه داستایفسکی را که ناشی از شرایط زندگی تجربه‌شده خود اوست در ابعادی تکان‌دهنده منتقل می‌کند: دانشجوی ناامید، افسرده و وحشت‌زده ماجرا، مثل همه آنها که دیگر چیزی برای ازدست‌دادن ندارند، به وحشت‌آفرین‌ترین راه‌حل‌ها می‌اندیشد و آن را به مرحله اجرا درمی‌آورد. بابک حمیدیان چنان نقش این موجود بخت‌برگشته، عاصی، بیچاره و سردرگم را به درخشانی ایفا می‌کند که دلت می‌خواهد در پایان نمایش و در پشت صحنه به او بگویی: چاره‌ای هست؛ راهی هست... «شهری هست که باب‌های کثیری دارد و راه‌های فراوانی به آن منتهی می‌شود» ... و اینکه تو به کدامین گناه، کدامین جنایت خود را مستوجب چنین مکافاتی می‌دانی؟
و گناه دوستانت کدام است؟ گناه هم‌بازی‌هایت؟ آتیلا پسیانی، مردی که همسرش را سربه‌نیست کرده و عاشق خواهر راسکلنیکف دانشجو/ قاتل شده است، بهناز جعفری؛ مادری که دخترش را به فحشا کشانده و ... طناز طباطبایی، مینا ساداتی، اصغر پیران و ... همه‌وهمه چنان در نقش خود «اسیر» شده‌اند که گویی تاوان و مکافات «شرایط انسانی» را آنان و تنها آنان باید بپردازند... می‌گویند که مکافات همان خواسته ناخودآگاه است برای گرفتارشدن و پرداختن بهای جنایاتی که گاه حتی «انسانی‌اند، بسیار انسانی»...
آقای ثروتی و همکارانش نه‌فقط به داستایفسکی که به آلبر کامو هم وفادار مانده‌اند که تئاتر را فضایی برای حقیقت می‌داند؛ در این اجرا، حقیقت در مقابل چشمان ماست و به طرزی شگفت‌آور، از طریق ایفای نقش‌های بازیگرانی قدرتمند، باورپذیرتر از هر حقیقتی ما را با بخش‌هایی از خودمان روبه‌رو می‌کند؛ بخش‌هایی که دیدنشان سخت است و بی‌مکافات نمی‌ماند...
اما در انتهای این راه، آن شهر و باب‌های گوناگون آن، باز هم شگفتی و از همه شگفت‌آورتر اینکه برخلاف انتظارت سبکبال به خانه می‌روی ...، چراکه با این اجرا به تو یادآوری شده است که شرایط انسانی راه‌های بی‌شماری پیش پای تو می‌گشاید و از آن مهم‌تر اینکه به قول سیوران: «تنها خداست که می‌تواند ما را ترک کند، انسان‌ها تنها می‌توانند ما را رها کنند»...

نمایش یا تئاتر چیست؟ این پرسش به ظاهر ساده، در طول زمان، پاسخ‌های بسیار متفاوت و گاه متناقضی از سوی تماشاگران و البته از سوی بزرگان ادبیات و نمایش‌نامه‌نویسان داشته است؛ سنکا، فیلسوف و هنرمند رومی، با نگاهی چرخنده، پشتکی می‌زند و زندگی را با نمایش مقایسه می‌کند و می‌گوید که این مهم نیست که چه اندازه طول بکشد، مهم این است که بازی خوبی ارائه داده شود. باوجوداین واقعیت این است که در مورد نمایش‌نامه‌ای که بر اساس رمان داستایفسکی، «جنایت و مکافات»، نوشته شده و قرار است دو ساعت به طول بینجامد می‌توان این نگرانی را داشت که مبادا زیر بار سنگین جنایت به سبک روسی از یک‌سو و مکافات همچنان به سبک روسی از سوی دیگر، کمر تا کنیم و افسرده‌تر و وحشت‌زده‌تر از پیش راه بازگشت به خانه را در پیش بگیریم...

اما جنایات و مکافات نه به سبک ایرانی که با اجرای ایرانی، به کارگردانی رضا ثروتی، من تماشاچی را شگفت‌زده کرد؛ واژه شگفت‌زدگی را انتخاب کرده‌ام چراکه با وجود اینکه روایت وفادارانه و واقعه‌به‌واقعه، یکی از دردناک‌ترین و سخت‌ترین حکایت‌های تاریخ ادبیات را در مقابل چشم ما به اجرا درمی‌آورد، اما در مقابل این اجرای به‌شدت وفادارانه از یک متن بسیار آشنا، حس‌های ناآشنایی را تجربه کردم که منجر به شگفت‌زدگی می‌شدند و پرسش... و مگر غیر از این است که موفقیت هر اثری در گرو ایجاد همین شگفت‌زدگی است و به دنبالش پرسش‌های گوناگون... .
واقعیت این است که آنچه از نخستین تجربه‌ها با رمان داستایفسکی در خاطرم رسوب کرده بود همان زندگی سخت و طاقت‌فرسای «روسی» در قرن 19 و بیچارگی، ناامیدی و خشونت و بی‌رحمی ناشی از آن بود؛ با این اجرا اما در هر لحظه و در هر یک از موقعیت‌ها با شرایط زندگی انسان مدرن روبه‌رو بودیم و ناامیدی و در نتیجه خشونت بی‌منطق او در قرن بیست‌ویکم. در تمام طول اجرا هر لحظه و در هر یک از صحنه‌ها تلاش می‌کردم که به خاطر بیاورم که آیا این همان نوشته است یا برداشتی مدرن است که شرایط امروز را جایگزین شرایط آن روز کرده است؛ اما باز هم، شگفت‌آور اینکه، این قصه در تمام جزئیات همان قصه است و ... پس باید گفت که یکی از نکته‌های جذاب این انتخاب و این اجرا همین است که در عین وفاداری، ما را در برابر «شرایط انسانی» قرار می‌دهد و نگاه هستی‌شناسانه داستایفسکی را که ناشی از شرایط زندگی تجربه‌شده خود اوست در ابعادی تکان‌دهنده منتقل می‌کند: دانشجوی ناامید، افسرده و وحشت‌زده ماجرا، مثل همه آنها که دیگر چیزی برای ازدست‌دادن ندارند، به وحشت‌آفرین‌ترین راه‌حل‌ها می‌اندیشد و آن را به مرحله اجرا درمی‌آورد. بابک حمیدیان چنان نقش این موجود بخت‌برگشته، عاصی، بیچاره و سردرگم را به درخشانی ایفا می‌کند که دلت می‌خواهد در پایان نمایش و در پشت صحنه به او بگویی: چاره‌ای هست؛ راهی هست... «شهری هست که باب‌های کثیری دارد و راه‌های فراوانی به آن منتهی می‌شود» ... و اینکه تو به کدامین گناه، کدامین جنایت خود را مستوجب چنین مکافاتی می‌دانی؟
و گناه دوستانت کدام است؟ گناه هم‌بازی‌هایت؟ آتیلا پسیانی، مردی که همسرش را سربه‌نیست کرده و عاشق خواهر راسکلنیکف دانشجو/ قاتل شده است، بهناز جعفری؛ مادری که دخترش را به فحشا کشانده و ... طناز طباطبایی، مینا ساداتی، اصغر پیران و ... همه‌وهمه چنان در نقش خود «اسیر» شده‌اند که گویی تاوان و مکافات «شرایط انسانی» را آنان و تنها آنان باید بپردازند... می‌گویند که مکافات همان خواسته ناخودآگاه است برای گرفتارشدن و پرداختن بهای جنایاتی که گاه حتی «انسانی‌اند، بسیار انسانی»...
آقای ثروتی و همکارانش نه‌فقط به داستایفسکی که به آلبر کامو هم وفادار مانده‌اند که تئاتر را فضایی برای حقیقت می‌داند؛ در این اجرا، حقیقت در مقابل چشمان ماست و به طرزی شگفت‌آور، از طریق ایفای نقش‌های بازیگرانی قدرتمند، باورپذیرتر از هر حقیقتی ما را با بخش‌هایی از خودمان روبه‌رو می‌کند؛ بخش‌هایی که دیدنشان سخت است و بی‌مکافات نمی‌ماند...
اما در انتهای این راه، آن شهر و باب‌های گوناگون آن، باز هم شگفتی و از همه شگفت‌آورتر اینکه برخلاف انتظارت سبکبال به خانه می‌روی ...، چراکه با این اجرا به تو یادآوری شده است که شرایط انسانی راه‌های بی‌شماری پیش پای تو می‌گشاید و از آن مهم‌تر اینکه به قول سیوران: «تنها خداست که می‌تواند ما را ترک کند، انسان‌ها تنها می‌توانند ما را رها کنند»...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.