|

گفت‌وگو با فرح اصولی به‌مناسبت برگزاری نمایشگاه «مه و خورشید»

سنت‌ها را به چالش می‌كشم

عسل عباسیان

چندی پیش، فرح اصولی نمایشگاهی متشكل از مینیاتورها و طراحی‌هایش را كه با تكنیك سیلك ارائه شده بودند، در گالری شیرین رونمایی كرد. در كنار این مجموعه، كتابی هم با تیراژ محدود 30 نسخه‌ای ارائه شد. فرح اصولی آرامش مینیاتور ایرانی را تحت تأثیر رهایی از استیلای مغول‌ها بر ایران می‌داند و گویا نقاش در آثار مینیاتورهای مدرن خودش هم دنبال آرامش انسانی است كه درگیر مدرنیته شده است. همان‌طور كه سال‌هاست در آثار فرح اصولی شاهد التقاط اسطوره و مدرنیته هستیم، در این مجموعه هم چنین اتفاقی پیداست. با فرح اصولی درباره نمایشگاه «مه و خورشید» گفت‌وگویی كرده‌ام كه آن را می‌خوانید.

در نمایشگاه «مه و خورشید» مجموعه مینیاتورهایتان را با چاپ و با تكنیك سیلك ارائه دادید. دلیل انتخاب این تكنیك چه بود؟
آرتیست‌های دنیا كارهایشان را با مدیوم‌های مختلف ارائه می‌‌دهند و چاپ سیلك هم یكی از این مدیوم‌هاست. خیلی از نقاشان مطرح دنیا از آن استفاده كرده‌اند و نكته مهم این تكنیك این است كه ماندگاری بالایی دارد. وی‍ژگی دیگرش این است كه وقتی كار هنرمندی با چاپ سیلك ارائه می‌شود تحولاتی در شکل اثر اتفاق می‌افتد که جذاب است و همچنین با قیمت خیلی كمتری هم ارائه می‌شود و علاقه‌مندان به آثار هنرمند خیلی راحت‌تر می‌توانند آن را تهیه كنند. درواقع با چاپ سیلك، اثر هنرمند در معرض دید و مالكیت عموم قرار می‌گیرد. ما در این نمایشگاه از هر اثر هفت نسخه ارائه دادیم، اما اصولا چاپ سیلك، قابلیت ارائه بیشتر هم دارد.
آثار ارائه‌شده در این مجموعه، آثارتان در دهه 60 بودند؟
بله. مجموعه دهه 60 بودند كه ریزه‌كاری‌های كمتری داشتند، چون در چاپ سیلك جزئیات سخت منتقل می‌شوند. آن دوره‌ای كه من این مجموعه را كار كردم دوره سخت جنگ بود و من آن دوره به فضاهای رنگی و شاد پناه برده بودم و همان روزمرگی‌های زندگی را كه تا قبل از جنگ نمی‌دانستیم چقدر ارزشمند هستند، در دوره جنگ كشف كردیم و عصاره آن احوالات به این مجموعه تبدیل شد.
در این مجموعه شاهد التقاط مفاهیم مدرن و اسطوره‌ای هستیم. چطور به این تركیب رسیدید؟
بله. این كاری است كه من همیشه می‌كنم. مثلا در قصه آدم و حوا، حوا سیب را به آدم می‌دهد و آنها از بهشت رانده می‌شوند. اینجا من «خسرو و شیرین» را دارم، در‌حالی‌كه سیب دست خسرو است؛ یعنی همیشه قراردادها ماندگار و ابدی نیستند. در خیلی از روابط ماجرا فرق می‌كند. هدفم بازخوانی مفاهیم قراردادی است. اسطوره چیزی غیر از خود ما نیست، ابعادی از ماست كه متعلق به گذشته دور است. در واقع سنت‌های ما تبدیل به اسطوره شده است كه من همان سنت‌ها را به چالش می‌كشم.
به نظر می‌رسد در نمایشگاه اخیر نقش نگارگری در بعضی آثارتان کمرنگ‌تر شده و جای خود را به طرح‌های مدادی داده است؛ هرچند همچنان شاهد شخصیت‌های نگارگری در همین آثار هم هستیم. چطور شد به این تغییر رسیدید؟
«طراحی» بخش خیلی خاص و خصوصی و خلوت یك نقاش است. چون همه‌چیز از آنجا شروع می‌شود. فكر اولیه نقاش، با طراحی روی كاغذ یا بوم می‌آید. من همیشه روی كاغذهای پوستی طراحی می‌كنم و هیچ‌وقت هم طراحی‌هایم را نمایش نمی‌دهم. چندبار به من پیشنهاد شد طراحی‌هایم را نمایش بدهم. وقتی می‌خواستیم مجموعه «مه و خورشید» را به كتاب تبدیل كنیم به من پیشنهاد شد كه طراحی‌ها را هم ارائه كنم. برای ارائه این كتاب، یك‌سری فرشته طراحی كردم. اینها فرشته‌هایی هستند كه یكی ماه دستش است، یكی هم شعله كه می‌تواند شعله الهام، شوق یا... باشد. اسم مجموعه را هم از این بیت حافظ: «جلوه‌گاه رخ او دیده من تنها نیست/ ماه و خورشید همین آینه می‌گردانند» برداشتم. همیشه شعر خیلی روی كارهای من اثر می‌گذارد. شعر را خیلی دوست دارم چون بسیار به جوهر هنر نزدیك است و با زبانی موجز، حرف‌های بزرگ می‌زند. به همین دلیل هم شعر ماندگار است. این بیت را در مجموعه حافظ هم كار كرده بودم. با الهام از این بیت مجموعه فرشته‌ها را كار كردم و فكر كردم خیلی خوب است این مجموعه كتاب شود. همیشه از وقتی به‌یاد می‌آورم، در این فكر بوده‌ام كه چطور در اطراف ما اتفاقات خیلی سخت می‌افتد، ولی عناصر خیری هستند كه شر را از آدمی دور می‌كنند. اگر نگاه كلی به جهان داشته باشیم، حتی اگر ما در آسایش باشیم خیلی‌ها در رنج‌اند. یك عده بلایایی بر سر انسانیت می‌آورند و در مقابل هم عده‌ای همیشه به آدم‌ها كمك می‌كنند و فرشته‌ها برای من تمثیل همان نیروی خیر هستند كه همیشه نجات‌دهنده‌اند.
برخی از کارها طرح‌های سیاه و سفیدی هستند که رنگ در آنها حضور ندارد. آیا استفاده‌نکردن از رنگ و بهره‌گیری از طراحیِ صرف، تعمدی بوده یا حین خلق کارها پیش آمد؟
كاملا تعمدی بوده و در این بخش، قرار شد فقط طراحی كنم و طراحی‌هایم به‌صورت كتاب سیلك باشد. در كارهای دیگرم، وقتی طراحی تمام می‌شود، آن را روی مقوا كپی می‌كنم و بعد روی مقوا رنگ می‌گذارم و جزئیات را كار می‌كنم؛ اما اینجا در واقع لحظه شروع ایده‌ها را با چند خط ساده خواستم نشان بدهم.
چرا بعد از این‌همه سال همچنان مینیاتور یا نگارگری همچنان حضور پررنگی در کارهایتان دارد؟
این سؤال اشكال دارد. مثل این است كه به كسی كه سازش ویولن است بگوییم چرا بعد از این همه سال همچنان ویولن می‌زنید؟ این كاری است كه من از 40 سال پیش شروع كرده‌ام و به مرور تحولات فرمی و معنایی داشتم و در هر دوره‌ای كارهایم از نظر تركیب‌بندی و رنگ و تكنیك متحول شده‌اند؛ مثلا مجموعه «فضیلت زخمی» بسیار با مجموعه «حافظ»ام اختلاف دارد. كسی وقتی راهی را شروع می‌كند و در آن راه، تلاش می‌كند تا به كمال برسد، آن راه را رها نمی‌كند؛ مثلا من یك‌سری كار در فضای ویدئوآرت دارم؛ اما آنها هم باز ریشه در مینیاتور دارند. وقتی كسی در یك زمینه تبحر پیدا می‌كند آن مثل موم در اختیار اوست تا هر بار حرفی را كه می‌خواهد بزند.
چقدر در ارائه مینیاتور به دنیا موفق بودید؟
من برای خودم رسالتی در نظر ندارم تا مینیاتور را به جهان معرفی كنم و اگر چنین اتفاقی هم افتاده بر حسب علاقه‌ام بوده است. این اتفاق به حامی‌ای نیاز دارد كه كار شما را در جهان ارائه كند. من هرگز چنین حامی‌ای نداشتم. پس تا هرجا كه كارم پیش رفته، خودش رفته. كسانی كه در جهان روی هنر معاصر ایران و هنر اسلامی كار می‌كنند اغلب كار من را می‌شناسند و بعد هم موزه‌هایی كارهایم را خریده‌اند مثل لاكما، متروپولیتن و بریتیش میوزیم و... این خودش برایم سبب افتخار و خوشحالی است و البته درحال‌حاضر موزه‌ها وقتی از هنرمندی اثر می‌خرند، آن آثار به گنجینه موزه می‌رود و لزوما روی دیوار نمی‌آید. كار هنرمندان بیشتر با انتشارات و گفت‌وگو و... به جهان معرفی می‌شود. نمی‌گویم در جهان شناخته‌شده نیستم اما نمی‌توانم هم بگویم خیلی توانسته‌ام با كارم مینیاتور ایران را در سطح جهانی معرفی كنم.
چرا بعضی از آثار این نمایشگاه در قاب‌های پلكسی به نمایش درآمدند؟
همان‌طوركه گفتم خالص‌ترین لحظه خلق یك هنرمند لحظه شروع و طراحی است. نمی‌خواستم در لحظه ارائه اثرم، هیچ حاشیه‌ای ذیل كارها باشد و دلم می‌خواست كارها همان‌طور‌كه در خلوت خودم هستند، دیده شوند. وقتی به آقای صوتی كه قاب‌سازی معتبر و خلاق هستند، منظورم را بیان كردم، ایشان این ایده را مطرح كردند و من هم استقبال كردم. ناشر این مجموعه نیز- هم كتاب و هم سیلك‌ها- آقای مازیار مصور‌رحمانی هستند.
کتابی که هم‌زمان با نمایشگاه شما رونمایی شد، در تیراژ محدود 30 جلد ارائه شد. دلیل این محدودیت چه بود؟
چاپ سیلك همیشه محدود است. هرچه نسخه‌ها محدودتر باشد، اهمیتش از این بابت كه در دسترس عموم قرار نمی‌گیرد بیشتر می‌شود. ناشر این تیراژ را پیشنهاد كرد و من هم پذیرفتم. برایتان خاطره‌ای بگویم كه شاید جالب باشد. چهار سال پیش دعوتی را قبول كردم در شهر نیووارك نزدیك نیویورك كه تجهیزات چاپی مفصل دارد و هنرمندان زن خاورمیانه را دعوت می‌كردند كه میهمانشان باشد و در آن دوره‌ای كه میهمان هستند، اثری خلق كنند و سپس رئیس آتلیه با هنرمند همكاری می‌كرد و طراحی آن هنرمند را به هر شكلی می‌خواست، سیلك، اچینگ و... اجرا می‌كرد. من هم به آنجا رفتم و كاری انجام دادم كه چاپ شد، تركیب سیلك‌اسكرین و چاپ دیجیتال بود. آنها آن كار را 10 نسخه چاپ كردند. آرشیوی هم دارند از هنرمندانی كه با آنها كار كرده‌اند و مجموعه‌شان را به نمایشگاه‌های كتاب یا نمایشگاه‌های هنری می‌برند و ارائه می‌دهند. این اتفاق در جاهای مختلف دنیا رایج است.
پروژه بعدی‌تان چیست؟
مجموعه حافظ در دست انتشار است. با چاپ دیجیتال در صد نسخه منتشر می‌شود و قصد داریم در شیراز، زادگاه حافظ باشكوه، آن را رونمایی كنیم.

چندی پیش، فرح اصولی نمایشگاهی متشكل از مینیاتورها و طراحی‌هایش را كه با تكنیك سیلك ارائه شده بودند، در گالری شیرین رونمایی كرد. در كنار این مجموعه، كتابی هم با تیراژ محدود 30 نسخه‌ای ارائه شد. فرح اصولی آرامش مینیاتور ایرانی را تحت تأثیر رهایی از استیلای مغول‌ها بر ایران می‌داند و گویا نقاش در آثار مینیاتورهای مدرن خودش هم دنبال آرامش انسانی است كه درگیر مدرنیته شده است. همان‌طور كه سال‌هاست در آثار فرح اصولی شاهد التقاط اسطوره و مدرنیته هستیم، در این مجموعه هم چنین اتفاقی پیداست. با فرح اصولی درباره نمایشگاه «مه و خورشید» گفت‌وگویی كرده‌ام كه آن را می‌خوانید.

در نمایشگاه «مه و خورشید» مجموعه مینیاتورهایتان را با چاپ و با تكنیك سیلك ارائه دادید. دلیل انتخاب این تكنیك چه بود؟
آرتیست‌های دنیا كارهایشان را با مدیوم‌های مختلف ارائه می‌‌دهند و چاپ سیلك هم یكی از این مدیوم‌هاست. خیلی از نقاشان مطرح دنیا از آن استفاده كرده‌اند و نكته مهم این تكنیك این است كه ماندگاری بالایی دارد. وی‍ژگی دیگرش این است كه وقتی كار هنرمندی با چاپ سیلك ارائه می‌شود تحولاتی در شکل اثر اتفاق می‌افتد که جذاب است و همچنین با قیمت خیلی كمتری هم ارائه می‌شود و علاقه‌مندان به آثار هنرمند خیلی راحت‌تر می‌توانند آن را تهیه كنند. درواقع با چاپ سیلك، اثر هنرمند در معرض دید و مالكیت عموم قرار می‌گیرد. ما در این نمایشگاه از هر اثر هفت نسخه ارائه دادیم، اما اصولا چاپ سیلك، قابلیت ارائه بیشتر هم دارد.
آثار ارائه‌شده در این مجموعه، آثارتان در دهه 60 بودند؟
بله. مجموعه دهه 60 بودند كه ریزه‌كاری‌های كمتری داشتند، چون در چاپ سیلك جزئیات سخت منتقل می‌شوند. آن دوره‌ای كه من این مجموعه را كار كردم دوره سخت جنگ بود و من آن دوره به فضاهای رنگی و شاد پناه برده بودم و همان روزمرگی‌های زندگی را كه تا قبل از جنگ نمی‌دانستیم چقدر ارزشمند هستند، در دوره جنگ كشف كردیم و عصاره آن احوالات به این مجموعه تبدیل شد.
در این مجموعه شاهد التقاط مفاهیم مدرن و اسطوره‌ای هستیم. چطور به این تركیب رسیدید؟
بله. این كاری است كه من همیشه می‌كنم. مثلا در قصه آدم و حوا، حوا سیب را به آدم می‌دهد و آنها از بهشت رانده می‌شوند. اینجا من «خسرو و شیرین» را دارم، در‌حالی‌كه سیب دست خسرو است؛ یعنی همیشه قراردادها ماندگار و ابدی نیستند. در خیلی از روابط ماجرا فرق می‌كند. هدفم بازخوانی مفاهیم قراردادی است. اسطوره چیزی غیر از خود ما نیست، ابعادی از ماست كه متعلق به گذشته دور است. در واقع سنت‌های ما تبدیل به اسطوره شده است كه من همان سنت‌ها را به چالش می‌كشم.
به نظر می‌رسد در نمایشگاه اخیر نقش نگارگری در بعضی آثارتان کمرنگ‌تر شده و جای خود را به طرح‌های مدادی داده است؛ هرچند همچنان شاهد شخصیت‌های نگارگری در همین آثار هم هستیم. چطور شد به این تغییر رسیدید؟
«طراحی» بخش خیلی خاص و خصوصی و خلوت یك نقاش است. چون همه‌چیز از آنجا شروع می‌شود. فكر اولیه نقاش، با طراحی روی كاغذ یا بوم می‌آید. من همیشه روی كاغذهای پوستی طراحی می‌كنم و هیچ‌وقت هم طراحی‌هایم را نمایش نمی‌دهم. چندبار به من پیشنهاد شد طراحی‌هایم را نمایش بدهم. وقتی می‌خواستیم مجموعه «مه و خورشید» را به كتاب تبدیل كنیم به من پیشنهاد شد كه طراحی‌ها را هم ارائه كنم. برای ارائه این كتاب، یك‌سری فرشته طراحی كردم. اینها فرشته‌هایی هستند كه یكی ماه دستش است، یكی هم شعله كه می‌تواند شعله الهام، شوق یا... باشد. اسم مجموعه را هم از این بیت حافظ: «جلوه‌گاه رخ او دیده من تنها نیست/ ماه و خورشید همین آینه می‌گردانند» برداشتم. همیشه شعر خیلی روی كارهای من اثر می‌گذارد. شعر را خیلی دوست دارم چون بسیار به جوهر هنر نزدیك است و با زبانی موجز، حرف‌های بزرگ می‌زند. به همین دلیل هم شعر ماندگار است. این بیت را در مجموعه حافظ هم كار كرده بودم. با الهام از این بیت مجموعه فرشته‌ها را كار كردم و فكر كردم خیلی خوب است این مجموعه كتاب شود. همیشه از وقتی به‌یاد می‌آورم، در این فكر بوده‌ام كه چطور در اطراف ما اتفاقات خیلی سخت می‌افتد، ولی عناصر خیری هستند كه شر را از آدمی دور می‌كنند. اگر نگاه كلی به جهان داشته باشیم، حتی اگر ما در آسایش باشیم خیلی‌ها در رنج‌اند. یك عده بلایایی بر سر انسانیت می‌آورند و در مقابل هم عده‌ای همیشه به آدم‌ها كمك می‌كنند و فرشته‌ها برای من تمثیل همان نیروی خیر هستند كه همیشه نجات‌دهنده‌اند.
برخی از کارها طرح‌های سیاه و سفیدی هستند که رنگ در آنها حضور ندارد. آیا استفاده‌نکردن از رنگ و بهره‌گیری از طراحیِ صرف، تعمدی بوده یا حین خلق کارها پیش آمد؟
كاملا تعمدی بوده و در این بخش، قرار شد فقط طراحی كنم و طراحی‌هایم به‌صورت كتاب سیلك باشد. در كارهای دیگرم، وقتی طراحی تمام می‌شود، آن را روی مقوا كپی می‌كنم و بعد روی مقوا رنگ می‌گذارم و جزئیات را كار می‌كنم؛ اما اینجا در واقع لحظه شروع ایده‌ها را با چند خط ساده خواستم نشان بدهم.
چرا بعد از این‌همه سال همچنان مینیاتور یا نگارگری همچنان حضور پررنگی در کارهایتان دارد؟
این سؤال اشكال دارد. مثل این است كه به كسی كه سازش ویولن است بگوییم چرا بعد از این همه سال همچنان ویولن می‌زنید؟ این كاری است كه من از 40 سال پیش شروع كرده‌ام و به مرور تحولات فرمی و معنایی داشتم و در هر دوره‌ای كارهایم از نظر تركیب‌بندی و رنگ و تكنیك متحول شده‌اند؛ مثلا مجموعه «فضیلت زخمی» بسیار با مجموعه «حافظ»ام اختلاف دارد. كسی وقتی راهی را شروع می‌كند و در آن راه، تلاش می‌كند تا به كمال برسد، آن راه را رها نمی‌كند؛ مثلا من یك‌سری كار در فضای ویدئوآرت دارم؛ اما آنها هم باز ریشه در مینیاتور دارند. وقتی كسی در یك زمینه تبحر پیدا می‌كند آن مثل موم در اختیار اوست تا هر بار حرفی را كه می‌خواهد بزند.
چقدر در ارائه مینیاتور به دنیا موفق بودید؟
من برای خودم رسالتی در نظر ندارم تا مینیاتور را به جهان معرفی كنم و اگر چنین اتفاقی هم افتاده بر حسب علاقه‌ام بوده است. این اتفاق به حامی‌ای نیاز دارد كه كار شما را در جهان ارائه كند. من هرگز چنین حامی‌ای نداشتم. پس تا هرجا كه كارم پیش رفته، خودش رفته. كسانی كه در جهان روی هنر معاصر ایران و هنر اسلامی كار می‌كنند اغلب كار من را می‌شناسند و بعد هم موزه‌هایی كارهایم را خریده‌اند مثل لاكما، متروپولیتن و بریتیش میوزیم و... این خودش برایم سبب افتخار و خوشحالی است و البته درحال‌حاضر موزه‌ها وقتی از هنرمندی اثر می‌خرند، آن آثار به گنجینه موزه می‌رود و لزوما روی دیوار نمی‌آید. كار هنرمندان بیشتر با انتشارات و گفت‌وگو و... به جهان معرفی می‌شود. نمی‌گویم در جهان شناخته‌شده نیستم اما نمی‌توانم هم بگویم خیلی توانسته‌ام با كارم مینیاتور ایران را در سطح جهانی معرفی كنم.
چرا بعضی از آثار این نمایشگاه در قاب‌های پلكسی به نمایش درآمدند؟
همان‌طوركه گفتم خالص‌ترین لحظه خلق یك هنرمند لحظه شروع و طراحی است. نمی‌خواستم در لحظه ارائه اثرم، هیچ حاشیه‌ای ذیل كارها باشد و دلم می‌خواست كارها همان‌طور‌كه در خلوت خودم هستند، دیده شوند. وقتی به آقای صوتی كه قاب‌سازی معتبر و خلاق هستند، منظورم را بیان كردم، ایشان این ایده را مطرح كردند و من هم استقبال كردم. ناشر این مجموعه نیز- هم كتاب و هم سیلك‌ها- آقای مازیار مصور‌رحمانی هستند.
کتابی که هم‌زمان با نمایشگاه شما رونمایی شد، در تیراژ محدود 30 جلد ارائه شد. دلیل این محدودیت چه بود؟
چاپ سیلك همیشه محدود است. هرچه نسخه‌ها محدودتر باشد، اهمیتش از این بابت كه در دسترس عموم قرار نمی‌گیرد بیشتر می‌شود. ناشر این تیراژ را پیشنهاد كرد و من هم پذیرفتم. برایتان خاطره‌ای بگویم كه شاید جالب باشد. چهار سال پیش دعوتی را قبول كردم در شهر نیووارك نزدیك نیویورك كه تجهیزات چاپی مفصل دارد و هنرمندان زن خاورمیانه را دعوت می‌كردند كه میهمانشان باشد و در آن دوره‌ای كه میهمان هستند، اثری خلق كنند و سپس رئیس آتلیه با هنرمند همكاری می‌كرد و طراحی آن هنرمند را به هر شكلی می‌خواست، سیلك، اچینگ و... اجرا می‌كرد. من هم به آنجا رفتم و كاری انجام دادم كه چاپ شد، تركیب سیلك‌اسكرین و چاپ دیجیتال بود. آنها آن كار را 10 نسخه چاپ كردند. آرشیوی هم دارند از هنرمندانی كه با آنها كار كرده‌اند و مجموعه‌شان را به نمایشگاه‌های كتاب یا نمایشگاه‌های هنری می‌برند و ارائه می‌دهند. این اتفاق در جاهای مختلف دنیا رایج است.
پروژه بعدی‌تان چیست؟
مجموعه حافظ در دست انتشار است. با چاپ دیجیتال در صد نسخه منتشر می‌شود و قصد داریم در شیراز، زادگاه حافظ باشكوه، آن را رونمایی كنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.