|

رمان فارسی و جستجوی واقعیت

شرق: «جامعه‌شناسی رمان فارسی» کتابی است از عسگر عسگری‌حسنکلو که در انتشارات نگاه منتشر شده است. موضوع اصلی این کتاب، چنان‌که از عنوان آن نیز برمی‌آید، بررسی رمان فارسی بر اساس نسبت آن با وضعیت اجتماعی است و میزان انعکاس مسائل و شرایط و تحولات اجتماعی در رمان فارسی. نویسنده ده رمان فارسی را برای این بررسی انتخاب و آنها را از منظر جامعه‌شناسی نقد کرده است. کتاب اما پیش از ورود به بحث اصلی به پیشینه‌ای از سنت روایتگری در ایران، از ایران باستان تا دوران پس از اسلام و نخستین طلیعه‌های رمان‌نویسی در دوران قاجار، می‌‌پردازد و به قدیمی‌ترین نمونه‌های روایت داستانی در ادبیات کهن اشاره می‌کند و آن‌گاه از نخستین نویسندگانی می‌گوید که در دوره قاجار در شکل‌گیری رمان و پدیدآمدن زبان رمان سهم مهمی داشته‌اند. نویسندگانی نظیر طالبوف، زین‌العابدین مراغه‌ای و علی‌اکبر دهخدا. همچنین در بخش اول کتاب به عوامل و زمینه‌های شکل‌گیری رمان فارسی اشاره شده است. در بخش‌های بعدی به تعریف رمان، ارائه‌ تاریخچه‌ای از آن و جریان‌های مختلف رمان‌نویسی در غرب و همچنین انواع رمان فارسی پرداخته شده و سپس بحثی درباره جامعه‌شناسی ادبیات و نظریه‌های مهم این حوزه مطرح می‌شود و آن‌گاه نویسنده بر سر موضوع اصلی می‌رود که جامعه‌شناسی رمان فارسی است با نگاه به ده رمانِ منتخب از سوی نویسنده. «جامعه‌شناسی رمان فارسی» متشکل از شش فصل است. نویسنده در بخش آغازین مقدمه کتاب از ضرورت پرداختن به رمان فارسی از منظر جامعه‌شناختی سخن می‌گوید و از اهمیت جامعه‌شناسی رمان فارسی با توجه به «گسترش روزافزون علاقه به رمان‌نویسی و رمان‌خوانی در بین ایرانیان». در نخستین فصل کتاب، با عنوان «تأملی در ادبیات داستانی ایران»، به پیشینه ادبیات داستانی ایران، ادبیات داستانی پیش از اسلام، داستان در ادبیات کلاسیک فارسی، چگونگی شکل‌گیری رمان فارسی، تحولات اجتماعی- سیاسی عصر قاجار، آشنایی ایرانیان با تمدن و فرهنگ غربی، نقش ترجمه در شکل‌گیری رمان فارسی، طلیعه رمان‌نویسی و تکوین نثر داستانی، رمان و انواع آن در ایران، تاریخچه، تعاریف و انواع رمان، رمان فارسی و انواع آن و رمان اجتماعی پرداخته شده است. «جامعه‌شناسی ادبیات» عنوان و موضوع فصل دوم کتاب است. نویسنده در این فصل به مباحثی نظیر رابطه جامعه و ادبیات، جامعه‌شناسی ادبیات و جامعه‌شناسی در ادبیات پرداخته است. در فصل سوم با عنوان «جامعه‌شناسی رمان» به نظریه‌های نقد جامعه‌شناختی رمان و رابطه فرد و جامعه در رمان پرداخته شده است. فصل چهارم با عنوان «جامعه‌شناسی ادبیات در ایران» ورود به موضوع اصلی کتاب یعنی نقد جامعه‌شناسانه رمان‌هایی است که نویسنده آن‌ها را انتخاب کرده است. در این فصل به پیشینه نقد جامعه‌شناختی ادبیات در ایران و علل انتخاب رمان‌هایی که در این کتاب برای نقد جامعه‌شناختی انتخاب شده‌اند پرداخته شده است. فصل پنجم کتاب به نقد ده رمانی که نویسنده آنها را برای نقد جامعه‌شناسانه انتخاب کرده اختصاص دارد. این رمان‌ها عبارتند از: «چشمهایش» بزرگ علوی، «مدیر مدرسه» جلال آل‌احمد، «شوهر آهوخانم» علی‌محمد افغانی، «تنگسیر» صادق چوبک، «سووشون» سیمین دانشور، «جای خالی سلوچ» محمود دولت‌آبادی، «باغ بلور» محسن مخملباف، «رازهای سرزمین من» رضا براهنی، «سمفونی مردگان» عباس معروفی و «نیمه غایب» حسین سناپور. چنان‌که از عنوان‌ها پیداست رمان‌های منتخب از دوره‌های مختلف تاریخ رمان‌نویسی در ایران برگزیده شده‌اند و نویسندگانی از دوره‌های مختلف را دربر می‌گیرند. فصل ششم و پایانی کتاب به نتیجه‌گیری اختصاص دارد. در بخشی از این فصل می‌خوانیم: «رمان جستجوی واقعیت است و به همین دلیل میدان جستجویش دنیای اجتماع انسانی و روح و روان افراد اجتماع است. عنصر سازنده رمان برخورد میان فرد و جامعه و تقابل میان فردیت فرد و اقتدار جامعه است. در جهان نوین، نویسنده در پی ایجاد فضای خیالی و غیرواقعی است که هرچند ریشه در واقعیت دارد اما به واقعیتی شخصی و فردی نیز وابسته است. خواننده نیز به دنبال فردیت است و رمان به نوعی به این خواسته او پاسخ مثبت می‌دهد. زبان رمان دیگر اکنون تبدیل به زبانی جهانی شده است که در همه‌جای دنیا خوانندگان با اصول حاکم بر آن آشنایی دارند و بسته به میزان دانش و اندوخته‌های ذهنی و تجربه‌های زیستیِ خود با آن ارتباط برقرار می‌سازند. در حقیقت برخلاف شعرِ کلاسیک که با تجویز اخلاق و ادب سعی در پروراندن انسانهایی همسان و درعین‌حال جامع جمیع صفات مطلوب انسانی داشت، رمان اخلاق و آداب خاصی تجویز نمی‌کند و درعوض به فردیت انسان در جامعه معاصر بها می‌دهد. زندگی در جامعه مدرن و ماشینی معاصر انسانها را درونگرا کرده است و انسان درونگرا با ورود به عرصه تخیلی رمان و آشنایی با شخصیت‌هایی که به‌هرحال ساخته تخیل نویسنده هستند به نوعی زندگی درونیش را به زندگی اجتماعی پیوند می‌دهد».

شرق: «جامعه‌شناسی رمان فارسی» کتابی است از عسگر عسگری‌حسنکلو که در انتشارات نگاه منتشر شده است. موضوع اصلی این کتاب، چنان‌که از عنوان آن نیز برمی‌آید، بررسی رمان فارسی بر اساس نسبت آن با وضعیت اجتماعی است و میزان انعکاس مسائل و شرایط و تحولات اجتماعی در رمان فارسی. نویسنده ده رمان فارسی را برای این بررسی انتخاب و آنها را از منظر جامعه‌شناسی نقد کرده است. کتاب اما پیش از ورود به بحث اصلی به پیشینه‌ای از سنت روایتگری در ایران، از ایران باستان تا دوران پس از اسلام و نخستین طلیعه‌های رمان‌نویسی در دوران قاجار، می‌‌پردازد و به قدیمی‌ترین نمونه‌های روایت داستانی در ادبیات کهن اشاره می‌کند و آن‌گاه از نخستین نویسندگانی می‌گوید که در دوره قاجار در شکل‌گیری رمان و پدیدآمدن زبان رمان سهم مهمی داشته‌اند. نویسندگانی نظیر طالبوف، زین‌العابدین مراغه‌ای و علی‌اکبر دهخدا. همچنین در بخش اول کتاب به عوامل و زمینه‌های شکل‌گیری رمان فارسی اشاره شده است. در بخش‌های بعدی به تعریف رمان، ارائه‌ تاریخچه‌ای از آن و جریان‌های مختلف رمان‌نویسی در غرب و همچنین انواع رمان فارسی پرداخته شده و سپس بحثی درباره جامعه‌شناسی ادبیات و نظریه‌های مهم این حوزه مطرح می‌شود و آن‌گاه نویسنده بر سر موضوع اصلی می‌رود که جامعه‌شناسی رمان فارسی است با نگاه به ده رمانِ منتخب از سوی نویسنده. «جامعه‌شناسی رمان فارسی» متشکل از شش فصل است. نویسنده در بخش آغازین مقدمه کتاب از ضرورت پرداختن به رمان فارسی از منظر جامعه‌شناختی سخن می‌گوید و از اهمیت جامعه‌شناسی رمان فارسی با توجه به «گسترش روزافزون علاقه به رمان‌نویسی و رمان‌خوانی در بین ایرانیان». در نخستین فصل کتاب، با عنوان «تأملی در ادبیات داستانی ایران»، به پیشینه ادبیات داستانی ایران، ادبیات داستانی پیش از اسلام، داستان در ادبیات کلاسیک فارسی، چگونگی شکل‌گیری رمان فارسی، تحولات اجتماعی- سیاسی عصر قاجار، آشنایی ایرانیان با تمدن و فرهنگ غربی، نقش ترجمه در شکل‌گیری رمان فارسی، طلیعه رمان‌نویسی و تکوین نثر داستانی، رمان و انواع آن در ایران، تاریخچه، تعاریف و انواع رمان، رمان فارسی و انواع آن و رمان اجتماعی پرداخته شده است. «جامعه‌شناسی ادبیات» عنوان و موضوع فصل دوم کتاب است. نویسنده در این فصل به مباحثی نظیر رابطه جامعه و ادبیات، جامعه‌شناسی ادبیات و جامعه‌شناسی در ادبیات پرداخته است. در فصل سوم با عنوان «جامعه‌شناسی رمان» به نظریه‌های نقد جامعه‌شناختی رمان و رابطه فرد و جامعه در رمان پرداخته شده است. فصل چهارم با عنوان «جامعه‌شناسی ادبیات در ایران» ورود به موضوع اصلی کتاب یعنی نقد جامعه‌شناسانه رمان‌هایی است که نویسنده آن‌ها را انتخاب کرده است. در این فصل به پیشینه نقد جامعه‌شناختی ادبیات در ایران و علل انتخاب رمان‌هایی که در این کتاب برای نقد جامعه‌شناختی انتخاب شده‌اند پرداخته شده است. فصل پنجم کتاب به نقد ده رمانی که نویسنده آنها را برای نقد جامعه‌شناسانه انتخاب کرده اختصاص دارد. این رمان‌ها عبارتند از: «چشمهایش» بزرگ علوی، «مدیر مدرسه» جلال آل‌احمد، «شوهر آهوخانم» علی‌محمد افغانی، «تنگسیر» صادق چوبک، «سووشون» سیمین دانشور، «جای خالی سلوچ» محمود دولت‌آبادی، «باغ بلور» محسن مخملباف، «رازهای سرزمین من» رضا براهنی، «سمفونی مردگان» عباس معروفی و «نیمه غایب» حسین سناپور. چنان‌که از عنوان‌ها پیداست رمان‌های منتخب از دوره‌های مختلف تاریخ رمان‌نویسی در ایران برگزیده شده‌اند و نویسندگانی از دوره‌های مختلف را دربر می‌گیرند. فصل ششم و پایانی کتاب به نتیجه‌گیری اختصاص دارد. در بخشی از این فصل می‌خوانیم: «رمان جستجوی واقعیت است و به همین دلیل میدان جستجویش دنیای اجتماع انسانی و روح و روان افراد اجتماع است. عنصر سازنده رمان برخورد میان فرد و جامعه و تقابل میان فردیت فرد و اقتدار جامعه است. در جهان نوین، نویسنده در پی ایجاد فضای خیالی و غیرواقعی است که هرچند ریشه در واقعیت دارد اما به واقعیتی شخصی و فردی نیز وابسته است. خواننده نیز به دنبال فردیت است و رمان به نوعی به این خواسته او پاسخ مثبت می‌دهد. زبان رمان دیگر اکنون تبدیل به زبانی جهانی شده است که در همه‌جای دنیا خوانندگان با اصول حاکم بر آن آشنایی دارند و بسته به میزان دانش و اندوخته‌های ذهنی و تجربه‌های زیستیِ خود با آن ارتباط برقرار می‌سازند. در حقیقت برخلاف شعرِ کلاسیک که با تجویز اخلاق و ادب سعی در پروراندن انسانهایی همسان و درعین‌حال جامع جمیع صفات مطلوب انسانی داشت، رمان اخلاق و آداب خاصی تجویز نمی‌کند و درعوض به فردیت انسان در جامعه معاصر بها می‌دهد. زندگی در جامعه مدرن و ماشینی معاصر انسانها را درونگرا کرده است و انسان درونگرا با ورود به عرصه تخیلی رمان و آشنایی با شخصیت‌هایی که به‌هرحال ساخته تخیل نویسنده هستند به نوعی زندگی درونیش را به زندگی اجتماعی پیوند می‌دهد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.