داگلاس کریمپ، یک معلم
تارا نجداحمدی
داگلاس کریمپ (1944- 2019)، از برجستهترین مورخان و نظریهپردازان هنر معاصر، پس از سالها زندگی با سرطان صبح جمعه پنجم ژوئیه درگذشت.
آخرینبار، وقتی در بهار گذشته در آپارتمان اجارهایاش به او سر زدم، مشغول ویرایش کتاب جدیدی از مقالاتش بود که هنوز به چاپ نرسیده است. درحالیکه بهسختی از جا بلند شد تا قهوه درست کند با شوخی تعریف کرد که سالها قبل از نوسازی آپارتمانش -که خودش کمد صدایش میزد- حمام و توالتش در راهرو بود و بعد از رشد قیمت املاک در نیویورک در دوره شهرداری بلومبرگ، که واحدهای مجاور به نمایندگی و دفترهای اداری بزرگ تبدیل شدند، او گاهی در راهروها با دمپایی و حوله حمام به بیزینسمنهای کتوشلوار خاکستریپوش مجاور برمیخورد و عامل خنده خود و اخم و وحشت آنها میشد. آپارتمان کوچک کریمپ از سقف تا کف با کتاب فرش شده بود و بعد از اینکه سالها برای حفظش در برابر رشد قیمتها و تغییر کاربری ساختمان مقاومت کرد موفق شد با کرایه کم سابق در آنجا ساکن بماند. این آپارتمان 50 متری در طول سالها هنرمندان، نویسندگان و فعالان زیادی را به خود دید.
نوشتههای جریانساز کریمپ در حوزههای مختلفی مثل هنر در گذار از مدرنیسم به پستمدرنیسم، نقد فوکویی نهاد موزه، کارکرد عکاسی و نقاشی در فرهنگ معاصر، رقص و پرفورمنس، ایدز، اخلاقگرایی و نظریه کوئیر، سینما و تاریخنگاری شهرهای نیویورک و لسآنجلس تأثیر بسزا و ماندگاری داشت. در این بین از مهمترین کتابهایی که در این حوزهها نوشت باید از «بر روی خرابههای موزه»، «ماخولیا و اخلاقگرایی»، «پیش از تصویرها»، و ویژهنامهای از مجله اکتبر با عنوان «ایدز: آنالیز فرهنگی/ فعالیت فرهنگی» نام برد.
شاید در ایران کریمپ را بیش از همه بهخاطر مقاله معروفش «نسل تصویرها» در 1977 بشناسند که براساس نمایشگاهی که در همان سال برگزار کرده بود، نوشته شد. در این مقاله برای اولینبار آثار پنج هنرمند را کنار هم قرار داد تا به جریان جدیدی در آفرینش تصویر (picture) اشاره کند که از مرزهای خالصگرایانه مدرنیستی فراتر رفته و با ادبیات پستمدرن قابل توصیف بود. هنرمندانی مانند سیندی شرمن، شری لوین، رابرت لانگو، ایوان راینر و اندی وارهول به واسطه نوشتهها و تفسیرهای کریمپ از زاویه جدیدی به دنیا معرفی شدند.
کریمپ بخش زیادی از وقت کلاسهایش را به تدریس درباره نحوه نقدنویسی در عرصه هنر اختصاص میداد. او تأکید سختگیرانهای بر استفاده از آرشیو برای ساختن روایت تاریخی و نوشتن نقد هنری داشت. او با مسیر نشستن و خیالبافی حول اثر هنری مخالف بود و جستجوی صبورانه بین تکهپارههای وقایع تاریخی را راه اصلی نوشتن درباره هنر میدانست.
به باور او در نوشتن نقد هنری باید از کنار هم قراردادن تصاویر شکسته و جدا افتاده که در کتابخانهها، آرشیوهای عمومی، شخصی و روایتهای فردی پیدا میشود، بهره گرفت و نه تجزیه و تحلیل تصویری که صرفا در مرحله گرهزدن تصویر و فلسفه و بازی با لغات باب روز باقی میماند. تلاش کریمپ در تبارشناسی نهادهای هنری مثل موزهها و گالریها نیز به همین التزام به رابطه دیالکتیکی با تاریخ برمیگردد. برای او کار فرهنگی از مسیری جز بنیاننهادن آن روی تصویرها، نوشتهها و قصههای «موجود» دیگران محتوم به شکست بود.
شاید این قسمت از سبک کار کریمپ برای ما در ایران بسیار مهم باشد: او حتی درباره آن دسته از آثار هنری که عموم از آن رویگرداناند یا نسبت به آن بدبیناند و آن را بیکیفیت میدانند کنجکاو بود و آن را بخش جداییناپذیری از تاروپود بزرگ فرهنگی میدید که مایل به درک و ساختنش بود. کریمپ نقد هنر را نوشتن «درباره» پروژه هنری میدانست، نه در مدح یا مذمت اثر و هنرمند. او مهمترین ایراد کار ناقدان هنری معاصر را -بهویژه آنها که از دل نقد مدرنیستی برآمده بودند- در این میدید که بیش از اینکه با نوشتن درباره اثر به درک چگونگی شکلگیری و بستر اجتماعی آن برسند، نظر خود را درباره اینکه چه چیزی خوب و چه چیزی بد است، تحمیل میکنند.
درس مهم دیگری که کریمپ به شاگردانش میداد درباره سبک نوشتن بود. او بر شکلی از نوشتن تأکید میکرد که برای همه قابل فهم باشد. در کلاسهای تاریخ هنر و مطالعات فرهنگی و تصویری دانشگاه روچستر، جایی که نسل جدید نویسندگان ممکن است نبود ایده را با لغتبازی لاپوشانی کنند، تأکید او بر استفاده ماهرانه از زبانی بود که پیچیدهترین ایدهها را برای خوانندههای خارج از حلقه دانشگاه قابل فهم سازد. این به معنای سادهنویسی نبود، بلکه مسئولیتپذیری نویسنده برای بیان شفاف ایدهها بود. این کار یک بُعد سیاسی مشخص داشت: استفاده از نوشته به عنوان عرصهای برای گفتگو، موافقت یا مخالفت با دیگران، و نه ایجاد یک هرم قدرت و حلقه کوچک روشنفکری در صدر آن.
تلاش کریمپ برای ساختن روایتی که هم جزئیات را میبیند و هم به جایگاه تاریخی اثر به طور جدی و انتقادی نگاه میکند باعث شد که در کارش به حلقههای هنری و دانشگاهی محدود نماند و به طور جدی درباره لزوم کنشگری برای ساخت تغییرات فرهنگی بنویسد. تأکید او بر جداییناپذیربودن کار دانشگاهی و نگاه انتقادی و اکتیویستی باعث شد بعد از 13 سال سردبیری مجله «اکتبر» در اعتراض به تنزهطلبی همکارانش مجله را ترک کرده و به تدریس دانشگاهی بپردازد. در کلاس، کریمپ استاد سختگیر و درعینحال صبوری بود که از صحبتکردن درباره سرآغازها ترسی نداشت. در اولین کلاسی که با او داشتم بلافاصله بعد از حضور در کلاس گفت اگر به نقد ساختاری باور ریشهای ندارید، اگر آثار فوکو و بنیامین را نخواندهاید کلاس را ترک کنید، از این وقت استفاده کنید و نوشتههایشان را بخوانید؛ نه چون این افراد نامهای بزرگی در حوزه کاری ما هستند، بلکه چون آنچه درباره سازوکار دنیای ما نوشتهاند، و نگاه دیالکتیکی که به مفاهیم تاریخ و پیشرفت دارند، امروز بیش از همیشه به کار ما و دنیای جنونزدهمان میآید.
کریمپ تا روزهای آخر با کنجکاوی یک کودک به تماشای فیلم در سینماها، بازدید از نمایشگاهها، پرفرمنس و کنسرت میرفت و شبها شجاعانه و عاشقانه مینوشت. در نوشتههایش پاراگرافها همچون آجرهای جداییناپذیر در کنار هم چیده شدهاند. هر چیز در جای خود معنا میدهد و هر یک راه را برای رسیدن به پایانی که تکاندهنده، فراموشناشدنی و بعضا متأثرکننده است باز میکنند. او جدای از یادداشتهایش درباره هنر، درباره مرگ و عزاداری برای دوستانش در دوران اپیدمی ایدز زیاد نوشته است: دستورالعملهای درخشانی برای جامعه هنری دنیا که امروز در سوگ ازدستدادن یک افسانه نشسته است.
داگلاس کریمپ (1944- 2019)، از برجستهترین مورخان و نظریهپردازان هنر معاصر، پس از سالها زندگی با سرطان صبح جمعه پنجم ژوئیه درگذشت.
آخرینبار، وقتی در بهار گذشته در آپارتمان اجارهایاش به او سر زدم، مشغول ویرایش کتاب جدیدی از مقالاتش بود که هنوز به چاپ نرسیده است. درحالیکه بهسختی از جا بلند شد تا قهوه درست کند با شوخی تعریف کرد که سالها قبل از نوسازی آپارتمانش -که خودش کمد صدایش میزد- حمام و توالتش در راهرو بود و بعد از رشد قیمت املاک در نیویورک در دوره شهرداری بلومبرگ، که واحدهای مجاور به نمایندگی و دفترهای اداری بزرگ تبدیل شدند، او گاهی در راهروها با دمپایی و حوله حمام به بیزینسمنهای کتوشلوار خاکستریپوش مجاور برمیخورد و عامل خنده خود و اخم و وحشت آنها میشد. آپارتمان کوچک کریمپ از سقف تا کف با کتاب فرش شده بود و بعد از اینکه سالها برای حفظش در برابر رشد قیمتها و تغییر کاربری ساختمان مقاومت کرد موفق شد با کرایه کم سابق در آنجا ساکن بماند. این آپارتمان 50 متری در طول سالها هنرمندان، نویسندگان و فعالان زیادی را به خود دید.
نوشتههای جریانساز کریمپ در حوزههای مختلفی مثل هنر در گذار از مدرنیسم به پستمدرنیسم، نقد فوکویی نهاد موزه، کارکرد عکاسی و نقاشی در فرهنگ معاصر، رقص و پرفورمنس، ایدز، اخلاقگرایی و نظریه کوئیر، سینما و تاریخنگاری شهرهای نیویورک و لسآنجلس تأثیر بسزا و ماندگاری داشت. در این بین از مهمترین کتابهایی که در این حوزهها نوشت باید از «بر روی خرابههای موزه»، «ماخولیا و اخلاقگرایی»، «پیش از تصویرها»، و ویژهنامهای از مجله اکتبر با عنوان «ایدز: آنالیز فرهنگی/ فعالیت فرهنگی» نام برد.
شاید در ایران کریمپ را بیش از همه بهخاطر مقاله معروفش «نسل تصویرها» در 1977 بشناسند که براساس نمایشگاهی که در همان سال برگزار کرده بود، نوشته شد. در این مقاله برای اولینبار آثار پنج هنرمند را کنار هم قرار داد تا به جریان جدیدی در آفرینش تصویر (picture) اشاره کند که از مرزهای خالصگرایانه مدرنیستی فراتر رفته و با ادبیات پستمدرن قابل توصیف بود. هنرمندانی مانند سیندی شرمن، شری لوین، رابرت لانگو، ایوان راینر و اندی وارهول به واسطه نوشتهها و تفسیرهای کریمپ از زاویه جدیدی به دنیا معرفی شدند.
کریمپ بخش زیادی از وقت کلاسهایش را به تدریس درباره نحوه نقدنویسی در عرصه هنر اختصاص میداد. او تأکید سختگیرانهای بر استفاده از آرشیو برای ساختن روایت تاریخی و نوشتن نقد هنری داشت. او با مسیر نشستن و خیالبافی حول اثر هنری مخالف بود و جستجوی صبورانه بین تکهپارههای وقایع تاریخی را راه اصلی نوشتن درباره هنر میدانست.
به باور او در نوشتن نقد هنری باید از کنار هم قراردادن تصاویر شکسته و جدا افتاده که در کتابخانهها، آرشیوهای عمومی، شخصی و روایتهای فردی پیدا میشود، بهره گرفت و نه تجزیه و تحلیل تصویری که صرفا در مرحله گرهزدن تصویر و فلسفه و بازی با لغات باب روز باقی میماند. تلاش کریمپ در تبارشناسی نهادهای هنری مثل موزهها و گالریها نیز به همین التزام به رابطه دیالکتیکی با تاریخ برمیگردد. برای او کار فرهنگی از مسیری جز بنیاننهادن آن روی تصویرها، نوشتهها و قصههای «موجود» دیگران محتوم به شکست بود.
شاید این قسمت از سبک کار کریمپ برای ما در ایران بسیار مهم باشد: او حتی درباره آن دسته از آثار هنری که عموم از آن رویگرداناند یا نسبت به آن بدبیناند و آن را بیکیفیت میدانند کنجکاو بود و آن را بخش جداییناپذیری از تاروپود بزرگ فرهنگی میدید که مایل به درک و ساختنش بود. کریمپ نقد هنر را نوشتن «درباره» پروژه هنری میدانست، نه در مدح یا مذمت اثر و هنرمند. او مهمترین ایراد کار ناقدان هنری معاصر را -بهویژه آنها که از دل نقد مدرنیستی برآمده بودند- در این میدید که بیش از اینکه با نوشتن درباره اثر به درک چگونگی شکلگیری و بستر اجتماعی آن برسند، نظر خود را درباره اینکه چه چیزی خوب و چه چیزی بد است، تحمیل میکنند.
درس مهم دیگری که کریمپ به شاگردانش میداد درباره سبک نوشتن بود. او بر شکلی از نوشتن تأکید میکرد که برای همه قابل فهم باشد. در کلاسهای تاریخ هنر و مطالعات فرهنگی و تصویری دانشگاه روچستر، جایی که نسل جدید نویسندگان ممکن است نبود ایده را با لغتبازی لاپوشانی کنند، تأکید او بر استفاده ماهرانه از زبانی بود که پیچیدهترین ایدهها را برای خوانندههای خارج از حلقه دانشگاه قابل فهم سازد. این به معنای سادهنویسی نبود، بلکه مسئولیتپذیری نویسنده برای بیان شفاف ایدهها بود. این کار یک بُعد سیاسی مشخص داشت: استفاده از نوشته به عنوان عرصهای برای گفتگو، موافقت یا مخالفت با دیگران، و نه ایجاد یک هرم قدرت و حلقه کوچک روشنفکری در صدر آن.
تلاش کریمپ برای ساختن روایتی که هم جزئیات را میبیند و هم به جایگاه تاریخی اثر به طور جدی و انتقادی نگاه میکند باعث شد که در کارش به حلقههای هنری و دانشگاهی محدود نماند و به طور جدی درباره لزوم کنشگری برای ساخت تغییرات فرهنگی بنویسد. تأکید او بر جداییناپذیربودن کار دانشگاهی و نگاه انتقادی و اکتیویستی باعث شد بعد از 13 سال سردبیری مجله «اکتبر» در اعتراض به تنزهطلبی همکارانش مجله را ترک کرده و به تدریس دانشگاهی بپردازد. در کلاس، کریمپ استاد سختگیر و درعینحال صبوری بود که از صحبتکردن درباره سرآغازها ترسی نداشت. در اولین کلاسی که با او داشتم بلافاصله بعد از حضور در کلاس گفت اگر به نقد ساختاری باور ریشهای ندارید، اگر آثار فوکو و بنیامین را نخواندهاید کلاس را ترک کنید، از این وقت استفاده کنید و نوشتههایشان را بخوانید؛ نه چون این افراد نامهای بزرگی در حوزه کاری ما هستند، بلکه چون آنچه درباره سازوکار دنیای ما نوشتهاند، و نگاه دیالکتیکی که به مفاهیم تاریخ و پیشرفت دارند، امروز بیش از همیشه به کار ما و دنیای جنونزدهمان میآید.
کریمپ تا روزهای آخر با کنجکاوی یک کودک به تماشای فیلم در سینماها، بازدید از نمایشگاهها، پرفرمنس و کنسرت میرفت و شبها شجاعانه و عاشقانه مینوشت. در نوشتههایش پاراگرافها همچون آجرهای جداییناپذیر در کنار هم چیده شدهاند. هر چیز در جای خود معنا میدهد و هر یک راه را برای رسیدن به پایانی که تکاندهنده، فراموشناشدنی و بعضا متأثرکننده است باز میکنند. او جدای از یادداشتهایش درباره هنر، درباره مرگ و عزاداری برای دوستانش در دوران اپیدمی ایدز زیاد نوشته است: دستورالعملهای درخشانی برای جامعه هنری دنیا که امروز در سوگ ازدستدادن یک افسانه نشسته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.