احمد زهادی مدیر و سردبیر مجله بینالمللی 2A در گفتوگو با «شرق» :
از درج نام «خليجفارس» در امارات كوتاه نيامدم
پرویز براتی . عكس:آيدين رهبر، شرق
مقصد، دفتری 70متری حوالی پل سیدخندان است. به محض ورود، با مردی روبهرو میشویم که نه شمایل مدیران را دارد نه معماران؛ با اینکه هم معمار است هم مدیر. مجلات و کتابهای موجود در قفسهها و کمدها از فرط کمبود جا در حال فروریختن هستند. میز کوچکی وسط این دفتر قرار دارد و لپتاپی که صاحبش را به جهان وصل میکند؛ جهانی که مهندس احمد زهادی برای خود ساخته در سه کلمه خلاصه میشود: معماری، انتشار مجله و ایران. 42ساله است و متولد تهران. مدیر و سردبیر دو مجله معتبر است؛ «معماری و ساختمان» که در ایران منتشر میشود و 2A که در دوبی انتشار مییابد. اوایل گفتوگو، با احترام از پدربزرگ مادریاش یاد میکند. پهلوانی با بازوبند مخصوص که در زمان خودش گاهی رای قاضی را هم تغییر میداده. پدرش در خیابان نیروی هوایی باشگاه ورزشی داشته و همدوره جهانپهلوان تختی بوده است در عین حال برای امرارمعاش کار ساختمانی میکرده. پسر هم راه پدر را ادامه داده. سال 71 از دانشگاه آزاد واحد تهران فارغالتحصیل شده است. در شرکتهای مهندسان مشاور رهشهر، آتک و نقشجهان پارس کار کرده. رشتهاش مهندسی ساختمان (عمران - عمران) بوده هرچند از گذشته به
معماری علاقه داشته. در کنار چاپ و انتشار دو مجله، تا امروز چندین مسابقه مهم را برپا کرده؛ از جمله مسابقه معماری شهر آفتاب، جایزه طراحی و معماری نما، جایزه معماری داخلی ایران. برپایی چندین کارگاه آموزشی و کنفرانس بینالمللی از دیگر فعالیتهای او طی سالهای گذشته است.
چه اتفاقی باعث شد به نشر افکار و مفاهیم معماری در قالب مجله روی آورید؟
شکلگیری ایده انتشار مجله معماری به زمانی برمیگردد که در چند شرکت مهندس مشاور کار میکردم. دهه 70 بود و من آن زمان پروژههایی را - بهخصوص در شرکت
رهشهر - اجرا میکردم. یادم میآید بعد از اینکه این پروژهها را کنار هم میگذاشتم پیش خود فکر میکردم این پروژهها برای ما بهعنوان یک طراح چه پیامی باید داشته باشند؟ درواقع دقت به ایده باعث افزایش تمرکز من میشد. اینها سبب میشد در جستوجوی این باشم که چطور ایده را استخراج کنیم. چطور باید دادهها را کنار هم بگذاریم تا از آنها ایده بگیریم. درنهایت کارهایم را جمعبندی کرده و مجلهای با حجم کم ارایه کردم که خوانندگانی هم داشت. آرامآرام متوجه شدم چقدر علاقه دارم خوانندههای بیشتری داشته باشم و این امر باعث شد درمورد مطبوعات تحقیق کنم؛ اینکه امتیاز مطبوعات را چطور میتوان گرفت و سازوکار انتشار مجله به چه نحو است؟ سال 80 درخواست انتشار مجله کردم و سال 82 تاییدیه انتشار مجله «معماری و ساختمان» را از وزارت ارشاد گرفتم. اولین شماره، زمستان 82 منتشر شد. شماره اول 80 صفحه بود. از همان شماره اول فکر کردم مجله در هر شماره باید یک رویکرد مشخص داشته باشد.
چگونه به سمت انتشار مجله معماری رفتید در صورتی که رفتن به سمت نگارش معماری در میان معماران خیلی شایع نیست.
من البته در بدو کارم معمار نبودم. بعدا معماری خواندم. سال 73 کار حرفهایام را در رشته مهندسی عمران در مهندسان مشاور شروع کردم. قبل از آن در آتک کار میکردم که همزمان با دوره سربازیام بود. در سال 73 تا 77 به مهندسان مشاور رهشهر رفتم و بعد به مشاوران نقشجهان پارس پیوستم. از سال 79 تا 82 بهصورت آزاد کار میکردم تا اینکه انتشار مجله را شروع کردم. در آن دوره سیدیهایی هم مربوط به معماری معاصر تولید کردیم که 18 عدد و بهعنوان بانک اطلاعات معتبر معماری و ساختمان منتشر شد.
چه شد مجله بینالمللی 2A را راه انداختید؟
سال 84 تصمیم گرفتم مجلهای را به زبان انگلیسی منتشر کنم. ابتدا به وزارت ارشاد مراجعه کردم اما دیدم ممکن است آن زمان در ایران بخواهم ارتباطات خارجی برقرار کنم و به مشکل بر بخورم. به امارات رفتم. با وجود اینکه از لحاظ بافت اجتماعی علاقهای به آنجا ندارم و زندگی در آنجا برخلاف میلم بود اما این، من را به هدفم نزدیک میکرد؛ چون آنجا امکانی وجود داشت که کار را راحتتر میکرد. در سال 2005 مجله 2A منتشر شد. A اول از کلمه Architecture و A دوم از Art گرفته شده است. این مجله را به ثبت رساندم و منتشر کردم. بعد از دو سال که این مجله منتشر میشد، به دانشگاه آزاد دوبی مراجعه کردم و آنها لیسانس مهندسی عمرانام را قبول کردند و به این ترتیب در رشته کارشناسیارشد معماری ادامه تحصیل دادم. در اواخر سال 2008 و اوایل 2009 توانستم تحصیل در رشته معماری را به پایان برسانم. البته باید بگویم الان که در حال کار کردن هستم، میبینم دانشگاه خیلی خوب بود اما به نظرم در معماری تجربهام بیشتر از ادامه تحصیل به من کمک کرد. به هر حال احساس کردم به مدرک معماری نیاز دارم. با فاصله زیاد از دریافت مدرک مهندسی عمران، ادامه تحصیل دادم و کارشناسیارشد معماری را به پایان رساندم. البته برایم فاصله میان دریافت دو رشته تحصیلی، مهم نبود. هنوز هم خیلی جاها من را مهندس عمران میدانند. من حتی اشاره نمیکنم که علاوه بر مهندس عمران، معمار هم هستم؛ چون به نظرم نتیجه کار مهم است.
طی یک دهه فعالیت مستمر فرهنگی، شما در دو حوزه متمرکز بودهاید. از یک سو انتشار دو مجله در زمینه معماری و هنر و از دیگر سو، برپایی چند جایزه در زمینه معماری داخلی و همچنین کنفرانسهایی با محوریت مسایل معماری و شهرسازی. چطور بین این دو حوزه کاملا متفاوت پیوند برقرار کردید؟
به نکته دقیقی اشاره کردید. باید به این نکته اشاره کنم هرچند در ظاهر بین انتشار یک مجله و برپایی یک مسابقه و جایزه تفاوتهایی وجود دارد؛ اما هدف هر دو یکی است: آگاهی بخشی و کمک به ارتقای دانش معمارانه. نکته مهم در این میان اما، به باور من دشواری انتشار دو مجله معماری؛ یکی به فارسی و دیگری به انگلیسی است. اگر شمارههای مجله ما را از شماره 22 تا به امروز ملاحظه کنید، تغییر فاحشی در روند و ارایه مطالب مجله «معماری و ساختمان» حتی در نوع نگارش، ملاحظه میکنید. برای من، نفس کشیدن یک مجله معماری در کشورمان اهمیت زیادی داشت. به نظرم باید در این زمینه خدمت میکردم اما از طرفی میخواستم صدایم در سطح جهانی شنیده شود. این دلیل نمیشد که خاستگاهم را فراموش کنم. مجله «معماری و ساختمان» از اول با زبان فارسی پایهگذاری شد و امکان نداشت بهعنوان یک صدای بینالمللی مطرح شود. شاید میتوانست کشورهایی را پوشش دهد اما این پوشش، کامل نبود. به همین خاطر زبان انگلیسی را تقویت کردیم و مجله 2A منتشر شد. اما بعدها یک مقدار مصمم شدم و آموختم که چطور باید همزمان کار کنم. این نکته مهم و مشکلی بود. باید همزمان در فضای مجله بینالمللی رودررو با مخاطب بینالمللی قرار میگرفتم و در فضای مجله معماری که در ایران منتشر میشد با مخاطب داخلی طرف میشدم. جالب اینجاست که بعدا دیدم چقدر مجله بینالمللی میتواند روی مجله ایرانی تاثیرگذار باشد؛ مثلا در شمارههای 12 و 17 مجله 2A دو تحقیق خیلی مهم دانشگاه هاروارد را منتشر کردیم. یا در برپایی کنفرانسهایی مهم با دانشگاههای معتبر دنیا مشارکت کردیم. برای مثال سال 91، 2A مدیا پارتنر کنفرانس مهمی در دانشگاهی در واشنگتن بود که ما این موضوع را در هند و مدرسه معماری دانشگاه بمبئی هم ارایه کردیم. تمام اینها مواردی بود که از طریق مجله 2A دنبال شد. در کنفرانس اخیرمان در تهران هم موضوع مهمی را ادامه دادیم: معیارهای نو در معماری امروز با الهام از فرهنگ، ریشه، رسوم و سنت. تمرکز ما در ارایه مطالب معماری در مجله 2A از روز اول بر همین مفاهیم استوار بوده. ما، بهعنوان یک ایرانی، آداب و رسومی داریم که پدران مان با آنها زندگی کرده و به ما منتقل کردهاند. اما از طرف دیگر در فضای قرن 21 قرار گرفتهایم و اصولا باید آدابمان را با آداب امروز تطبیق دهیم. با احترام به گذشته، از گذشته الهام میگیریم و در پیوند با امروز و فردا هستیم. بحث ما این است که ملتهای مختلف چطور ریشههایشان را به زندگی امروز منتقل میکنند. رویکرد این دو مجله بر این اصل استوار بوده و تمام این کنفرانسها بر این ذهنیت منطبق بوده است.
در حال حاضر مجله 2A در چه گسترهای توزیع میشود؟
گستره توزیع در ابتدا بهصورت منطقهای شامل شش کشور منطقه خلیجفارس میشد. الان مجله کشورهایی مثل ترکیه، کانادا و آمریکا را هم پوشش میدهد.
زمانی که شما کار را شروع کردید دیپلماسی خارجی ما با دشواریهای زیادی مواجه بود. حرکتی از نوع حرکت شما و دیگر هنرمندان در راستای دیپلماسی هنری و فرهنگی تفسیر و ارزیابی میشود. در خاطرمان هست که در سالهای اخیر کار به جایی رسید که کشورهایی چون امارات با ایرانیها برخورد خوبی نداشتند اما ایرانیها با هنرشان این روند را تغییر دادند. از آنجا که مجله 2A را در امارات منتشر میکنید دشواریهایی سر راه شما وجود ندارد؟ خصوصا از این نظر که در اکثر مطالب مجله به شکل زیرپوستی فرهنگ ایرانی را زیرنظر دارید...
مورد اول درست است. با این حال اینجا اعتماد به نفس شخص هم مهم است. ممکن است جایی قصد تحقیر ما و ایرانیان را داشته باشند و بخواهند مانع حرکتمان شوند. ممکن است از این شیطنتها خیلی جاها رخ دهد؛ اما همه اینها به اعتمادبهنفس شما و ایده و عملکردتان بستگی دارد. ما از سرزمینی با بیش از سههزار سال تاریخ مصور برای انجام این کار رفته بودیم؛ سرزمینی که از باهویتترین و اصیلترین نقاط دنیاست. بالطبع وقتی با این ریشه وارد یک جریان میشویم ممکن است برخی افراد احساس خوبی نسبت به این موضوع نداشته باشند اما ما خودمان میدانیم از کجا آمدهایم و میخواهیم این را به جهانیان ثابت کنیم. در نهایت با اینکه در یک مجله بینالمللی کار و حرکت میکنیم و تعهد انسانی داریم، از طرفی به ریشه خودمان بیشتر از همه توجه میکنیم چون با این ریشه رشد کردهایم. این امر منجر به این شد که در هر شماره مجله 2A مقالاتی از ایران هم منتشر کنیم. البته من خیلی دقت میکردم که توجه به ایران نشاندهنده این موضوع نباشد که این مجله بینالمللی نیست؛ با این حال خیلی موارد مقالاتی در مورد ایران داشتیم. این ما را به سمتی برد که امروز به اینجا رسیدهایم. میبینیم روند فکری و مفهومی این مجله چقدر میتواند در داخل کشور موثر باشد. به چند مورد اشاره میکنم. بعد از آخرین کنفرانسمان متوجه شدیم مخاطبانمان حرفهایاند و چطور میتوانند به یک اتفاق بینالمللی عادت کنند. اتفاق بینالمللی یعنی زبان بینالمللی که دیگر حساسیت بیخود به آن بیمورد است. وقتی در لایه بینالمللی قرار میگیریم باید بینالمللی شويم اما اگر جایی لازم باشد از حقوق ایرانی بودنمان دفاع میکنیم. سوالی که ما در پی جواب دادنش هستیم این است که چرا مدام میگوییم ایراني و بینالمللی؟ اگر اینطور نگاه کنیم نگاه دنیا هم همینطور خواهد بود. من فكر ميكنم اصالت معماري ایران فراتر از ظرف بینالمللی است. اگر سری به کشورهای همسطح خودمان بزنیم، مثلا اگر در کنفرانسی در زمینه معماری در سطح بينالمللي شرکت کنیم، میبینیم هیچگاه مترجمی به زبان محلي وجود ندارد؛ چون کسی که بهعنوان متخصص نشسته در ظرف بینالمللی قرار گرفته و آن کشور از قبل در این ظرف قرار داشته است. چرا ما این را جدا کردهایم و در کنفرانس بینالمللی مترجم میآوریم؟ باید خودمان را در جایگاه جهانی ببینیم. مجله 2A بهعنوان یک رسانه خارجی که من مسوول آن در داخل ایران هستم میتواند این رابطه را ایجاد کند. مجله «معماری و ساختمان» که به فارسی در ایران منتشر میشود کمککننده است. این دو در کنار هم میتوانند روابط خیلی مهم و معتبر بینالمللی را در داخل کشور ساری و جاری کنند.
یکی از سوالات این است که وقتی در مسند مدیر یک مجله بینالمللی قرار دارید و به هنر ایران هم نظر دارید، دیگر چه لزومی به ارایه یک مجله به فارسی هست؟ این تردید در ذهن شما وجود نداشته است؟
من و اشخاصی که مانند من در این زمینه حرکت فرهنگی میکنند انگیزههای درونی، فرهنگی و عشق به سرزمین دارند. این کار یک نوع خدمتگزاری است. نمیخواهم شعار بدهم یا اینکه تصویر بزرگی از خود و کارم بسازم، اما عشقی در وجودمان ریشه دوانده که محرک ما برای ورود به این عرصه بوده است. این عشق، ما را به این مرحله رسانده و معادلهای نبوده که بر پایه دو دو تا چهار تا باشد. مجله «معماری و ساختمان» مثل پسر بزرگ و مجله 2A مانند دختر بزرگ من است. نمیشود گفت چون دختر خوبی داریم پسر را رها کنیم. به نظرم این دو در کنار هم زیبا هستند و هیچگاه اینطور فکر نکردهام که یکی از این دو باشد و دیگری نباشد.
شما مجلهای با کیفیت و گسترده توزیع بینالمللی منتشر میکنید. در مقابل مجلهای دارید که مخاطبان داخلی دارند. نگاهتان به آسیبها و انحرافاتی که در معماری وجود دارد، چیست؟
طی این سالها خواستهام به موارد و مسایلی که در این حوزه در داخل کشور کمتر نگاه شده، بیشتر بپردازم. برای مثال ممکن است طی سالهای گذشته توجه کمتری به حوزه زنان شده باشد. از اینرو ما بحث «معمار زن ایرانی» را مطرح کردیم. این بحث به این معنی نبود که بخواهیم زن و مرد را تفکیک کنیم و بگوییم کدامیک بیشتر در معماری دخیل هستند. خواستیم تاکید کنیم که جایگاه زنان در معماری مهم بوده و آنها میتوانند به اندازه مردها متعهد باشند. ما شماره معمار زن ایرانی را بهار سال گذشته در مجله «معماری و ساختمان» منتشر کردیم. همین کار را در مجله 2A انجام دادیم بهعنوان «صدای زنها در معماری و طراحی». در شماره اخیر مجله «معماری و ساختمان» موضوع باغ ایرانی را مطرح کردهایم. در سرمقاله هم به اهمیت موضوع اشاره کرده و به رابطه بین باغ ایرانی، مینیاتور ایرانی و فرش ایرانی پرداختهام؛ چیزی که به آداب و گذشته ما مربوط است. موضوع دیگر، معماری داخلی است. سالهای سال است که در کشور ما پرداختن به این موضوع، به هر دلیلی، کمرنگ شده است. فکر میکنم از آنجا که معماری داخلی به سمت تشریفات و تجملات رفته این لغت اندکی کمرنگ شده است؛ هرچند تاثیر روانی زیادی در فضای زندگی دارد. الان هم میگوییم منظور ما از معماری داخلی، ویترین و دکوراسیون داخلی منزل نیست. ما به ایده و فضا هم تاکید داریم. در واژگان معماری داخلی به این مساله سالها حتی در حوزههای دانشگاهی توجه نشده بود. این مباحث را ما طی شش دوره برپایی «جایزه معماری داخلی» مطرح کرده و جوایزی تعیین کردیم. الان تاثیر خودش را در جامعه حرفهای گذاشته است. از دیگر سوژههایی که روی آن کار کردیم، مساله «نما» بود. نما، هماکنون مساله خیلی مهمی بهخصوص در چهره شهری ماست. حتی نما بهعنوان یک ساختمان تکی در جایی مهم است و در جایگاه خودش بهعنوان یک عنصر معماری تاثیراتی دارد. نما همیشه برای معماران مهم بوده و هست اما مساله این است که میخواهیم روی این اهمیت، تاکید کنیم. در واقع سعی کردیم خلاها را پر کنیم. یا اگر در هر شماره مجله به «معماری پایدار» اشاره میکنیم در واقع میخواهیم دستاوردهایی از این طریق حاصل شود که برای جامعهمان مثمرثمر باشد و به حرکت جامعه به این سمت کمک کند.
سوژهها را بر چه اساسی انتخاب میکنید؟
دوستان زیادی در کنار من هستند که آنها در تصمیمات ما در شمارههای مجله تاثیر دارند اما احساس نیازی که به نظر من در جامعه حرفهای وجود دارد مهم است و تصمیمگیرنده نهایی خودم هستم. ما هیات علمی و گروه مشاوران داریم. دوستان نزدیکی هستند که همیشه در اتفاقات مختلف و مهم مجله با من همراهاند.
اخیرا ششمین دوره جایزه معماری داخلی را در تهران بر پا کردید. این جایزه ظاهرا طی این شش دوره خیلی بیسروصدا برپا شده. دلیل خاصی داشته است؟
شاید ما در زمینه اطلاعرسانی کوتاهی کردهایم و باید بیشتر در مورد جایزه اطلاعرسانی میکردیم. قطعا از دوره آینده این کار را خواهیم کرد.
برگردیم به مجله 2A. در ابتدای صحبتهایتان به چالشهای سر راهتان اشاره کردید. این چالشها بیشتر در چه زمینهای است؟
خب به هر حال جایگاه مجله 2A بهعنوان یک مجله مهم بینالمللی در سطح جهانی مشخص است. تا به امروز 24 شماره از آن منتشر شده. ما شماره مستقلی در مورد «معماری معاصر ایران» در حدود 5/1سال قبل منتشر کردیم که شامل پروژهها و مقالات زیادی بود. شانس با ما یار بوده که سکان هدایت این مجله در دست یک ایرانی است و اتفاقات داخل ایران از طریق این مجله در سطح بینالمللی اطلاعرسانی میشود. مساله مهم دیگر درباره خلیجفارس بوده. افتخار من این بوده که همیشه این قطعه پاک از سرزمینم را با درج نام Persian Gulf معرفی کردهام. با اینکه این مجله در کشورهای عربی منتشر میشود.
تا به حال واکنشی به این موضوع صورت نگرفته و مشکلی برایتان پیش نیامده؟
تا به حال که خیر، امیدوارم بعد از این هم مشکلی پیش نیاید. چون حقیقت به جز این نیست. ما در چنین زمانی اهل میانهروی نیستیم. یا کاری را انجام نمیدهیم یا درست انجام میدهیم. در نهایت باید موضعگیریمان مشخص باشد. خلیجفارس همیشه و در هر جای دنیا خلیجفارس است. 2A در کنار اهتمام به هویت ایرانی، میتواند تاثیرات زیادی داشته باشد. یکی از آنها بحث آموزش است. به نظرم میتوانیم در بحث حوزه تخصصی معماری تاثیرگذار باشیم و یک قدم جلوتر، در بخشهای مختلف هنر. یعنی میتوانیم طرحهایی را در قالب «مدرسههای عملکردی» معماری داشته باشیم. افراد بعد از فارغالتحصیل شدن از این مدرسهها دورههای بعد از دانشگاه را در جامعه در قالب کارآموزی آموزش میبینند. این افراد در همان مدرسه کارآموزی کردهاند و در زمان
خارج شدن از مدرسه قابلیت این را دارند که به مدیران مهم حوزههای معماری و ساختمان یا همان بخش هنر تبدیل شوند. متاسفانه ما این رویکرد را در دانشکدههای معماری خودمان نداریم. وقتی شخص فارغالتحصیل میشود تازه باید ببیند چه راهی را باید برود. این، نقص اصلی حوزه آموزشی ماست که فارغالتحصیلان دانشگاههایمان به محض خروج از دانشگاه تازه فکر میکنند باید چه کار کنند! مجله 2A با کمک افراد موفق در سطح دنیا در این حوزه نتایجی را به دست آورده که میتواند مدلی از آموزش ایده آل معماری باشد. شخصی که وارد این فضای آموزشی شود و بر این اساس حرکت کند در پایان، مسیر خود را در جامعه میبیند.
نگاه شما به مساله هویت فرهنگی با پیشزمینهای که تصویر کردید چگونه است؟
قطعا در درجه نخست احترام به هویت فرهنگی برای ما یک اصل است. البته ما ادعا نمیکنیم حرف تازهای زدهایم، اما به نظرم میتوانیم از زوایای دیگر به این قضیه نگاه کنیم. من سالها در حوزه خلیجفارس تحقیق کرده و با گروه پژوهشی دانشگاه هاروارد در این زمینه در ارتباط بودهام. در برپایی جوایز معتبر معماری در دنیا در زمینه خلیجفارس فعال بودهام. فرض کنید جزیرهای مانند جزیره کیش با تمام اصالتش چطور به دلیل اقتصاد و مشکلات فعلی به مرکز تجاری بیمعنی و کاذبی تبدیل شده که محل فروش اجناس بیکیفیت است. سياستهاي خرد وكلان در جریان بوده که انگیزههای تجاری برای مسافر ایجاد میکند و این مراکز تجاری به مرور بر زیبایی، اصالت و اقلیم منطقه تاثیر مخرب میگذارند و به آن ضربه میزنند. فضای زیبا و طبیعی ما را به یک محیط بیارزش گردشگری و تجاری با انگیزههای مالی تبدیل میکنند. یعنی شخص فکر میکند حتما باید وقتی به کیش میرود با دست پر برگردد و سود ببرد؛ در صورتی که کیش یکی از زیباترین نقطههای زمین است و زیباییهای جغرافیایی، طبیعت و اقلیم آن از هر چیز دیگر مهمتر است. آنجا برای خودش زندگی بومیای جریان داشته که فرهنگ خاص خود را دارد. الان روند یک زندگی ساده مربوط به منطقهای کهن از بین رفته است. بدون یک برنامه توسعه قطعا نابودی بومی در این منطقه اتفاق میافتد. نمیخواهم انتقاد و سیاهنمایی کنم؛ میخواهم بگویم در این منطقه شاهد رواج بیبرنامگی هستیم. مجله ما در مورد این منطقه مطالعاتی را منتشر کرده که میتواند در بهبود یا تغییر جهت آن تاثیرگذار باشد و روشهایی برای توسعه بهتر را در این منطقه نشان دهد.
برنامههای آینده شما چیست؟
همچون قبل به مسایل مربوط به هویت فرهنگی، تاریخ، آداب و رسوم، گروههای نژادی و انطباق آن با زندگي امروز و تاثيرش در معماري و مواردی از این دست خواهیم پرداخت. این، رویه همیشگی ماست.
از صميم قلب اميدوارم كه با رويكرد جديد و مبارك دولت تدبير و اميد به رياست آقاي دكتر روحاني اين مسایل را با حساسيت بيشتر دنبال كنيم.
چه اتفاقی باعث شد به نشر افکار و مفاهیم معماری در قالب مجله روی آورید؟
شکلگیری ایده انتشار مجله معماری به زمانی برمیگردد که در چند شرکت مهندس مشاور کار میکردم. دهه 70 بود و من آن زمان پروژههایی را - بهخصوص در شرکت
رهشهر - اجرا میکردم. یادم میآید بعد از اینکه این پروژهها را کنار هم میگذاشتم پیش خود فکر میکردم این پروژهها برای ما بهعنوان یک طراح چه پیامی باید داشته باشند؟ درواقع دقت به ایده باعث افزایش تمرکز من میشد. اینها سبب میشد در جستوجوی این باشم که چطور ایده را استخراج کنیم. چطور باید دادهها را کنار هم بگذاریم تا از آنها ایده بگیریم. درنهایت کارهایم را جمعبندی کرده و مجلهای با حجم کم ارایه کردم که خوانندگانی هم داشت. آرامآرام متوجه شدم چقدر علاقه دارم خوانندههای بیشتری داشته باشم و این امر باعث شد درمورد مطبوعات تحقیق کنم؛ اینکه امتیاز مطبوعات را چطور میتوان گرفت و سازوکار انتشار مجله به چه نحو است؟ سال 80 درخواست انتشار مجله کردم و سال 82 تاییدیه انتشار مجله «معماری و ساختمان» را از وزارت ارشاد گرفتم. اولین شماره، زمستان 82 منتشر شد. شماره اول 80 صفحه بود. از همان شماره اول فکر کردم مجله در هر شماره باید یک رویکرد مشخص داشته باشد.
چگونه به سمت انتشار مجله معماری رفتید در صورتی که رفتن به سمت نگارش معماری در میان معماران خیلی شایع نیست.
من البته در بدو کارم معمار نبودم. بعدا معماری خواندم. سال 73 کار حرفهایام را در رشته مهندسی عمران در مهندسان مشاور شروع کردم. قبل از آن در آتک کار میکردم که همزمان با دوره سربازیام بود. در سال 73 تا 77 به مهندسان مشاور رهشهر رفتم و بعد به مشاوران نقشجهان پارس پیوستم. از سال 79 تا 82 بهصورت آزاد کار میکردم تا اینکه انتشار مجله را شروع کردم. در آن دوره سیدیهایی هم مربوط به معماری معاصر تولید کردیم که 18 عدد و بهعنوان بانک اطلاعات معتبر معماری و ساختمان منتشر شد.
چه شد مجله بینالمللی 2A را راه انداختید؟
سال 84 تصمیم گرفتم مجلهای را به زبان انگلیسی منتشر کنم. ابتدا به وزارت ارشاد مراجعه کردم اما دیدم ممکن است آن زمان در ایران بخواهم ارتباطات خارجی برقرار کنم و به مشکل بر بخورم. به امارات رفتم. با وجود اینکه از لحاظ بافت اجتماعی علاقهای به آنجا ندارم و زندگی در آنجا برخلاف میلم بود اما این، من را به هدفم نزدیک میکرد؛ چون آنجا امکانی وجود داشت که کار را راحتتر میکرد. در سال 2005 مجله 2A منتشر شد. A اول از کلمه Architecture و A دوم از Art گرفته شده است. این مجله را به ثبت رساندم و منتشر کردم. بعد از دو سال که این مجله منتشر میشد، به دانشگاه آزاد دوبی مراجعه کردم و آنها لیسانس مهندسی عمرانام را قبول کردند و به این ترتیب در رشته کارشناسیارشد معماری ادامه تحصیل دادم. در اواخر سال 2008 و اوایل 2009 توانستم تحصیل در رشته معماری را به پایان برسانم. البته باید بگویم الان که در حال کار کردن هستم، میبینم دانشگاه خیلی خوب بود اما به نظرم در معماری تجربهام بیشتر از ادامه تحصیل به من کمک کرد. به هر حال احساس کردم به مدرک معماری نیاز دارم. با فاصله زیاد از دریافت مدرک مهندسی عمران، ادامه تحصیل دادم و کارشناسیارشد معماری را به پایان رساندم. البته برایم فاصله میان دریافت دو رشته تحصیلی، مهم نبود. هنوز هم خیلی جاها من را مهندس عمران میدانند. من حتی اشاره نمیکنم که علاوه بر مهندس عمران، معمار هم هستم؛ چون به نظرم نتیجه کار مهم است.
طی یک دهه فعالیت مستمر فرهنگی، شما در دو حوزه متمرکز بودهاید. از یک سو انتشار دو مجله در زمینه معماری و هنر و از دیگر سو، برپایی چند جایزه در زمینه معماری داخلی و همچنین کنفرانسهایی با محوریت مسایل معماری و شهرسازی. چطور بین این دو حوزه کاملا متفاوت پیوند برقرار کردید؟
به نکته دقیقی اشاره کردید. باید به این نکته اشاره کنم هرچند در ظاهر بین انتشار یک مجله و برپایی یک مسابقه و جایزه تفاوتهایی وجود دارد؛ اما هدف هر دو یکی است: آگاهی بخشی و کمک به ارتقای دانش معمارانه. نکته مهم در این میان اما، به باور من دشواری انتشار دو مجله معماری؛ یکی به فارسی و دیگری به انگلیسی است. اگر شمارههای مجله ما را از شماره 22 تا به امروز ملاحظه کنید، تغییر فاحشی در روند و ارایه مطالب مجله «معماری و ساختمان» حتی در نوع نگارش، ملاحظه میکنید. برای من، نفس کشیدن یک مجله معماری در کشورمان اهمیت زیادی داشت. به نظرم باید در این زمینه خدمت میکردم اما از طرفی میخواستم صدایم در سطح جهانی شنیده شود. این دلیل نمیشد که خاستگاهم را فراموش کنم. مجله «معماری و ساختمان» از اول با زبان فارسی پایهگذاری شد و امکان نداشت بهعنوان یک صدای بینالمللی مطرح شود. شاید میتوانست کشورهایی را پوشش دهد اما این پوشش، کامل نبود. به همین خاطر زبان انگلیسی را تقویت کردیم و مجله 2A منتشر شد. اما بعدها یک مقدار مصمم شدم و آموختم که چطور باید همزمان کار کنم. این نکته مهم و مشکلی بود. باید همزمان در فضای مجله بینالمللی رودررو با مخاطب بینالمللی قرار میگرفتم و در فضای مجله معماری که در ایران منتشر میشد با مخاطب داخلی طرف میشدم. جالب اینجاست که بعدا دیدم چقدر مجله بینالمللی میتواند روی مجله ایرانی تاثیرگذار باشد؛ مثلا در شمارههای 12 و 17 مجله 2A دو تحقیق خیلی مهم دانشگاه هاروارد را منتشر کردیم. یا در برپایی کنفرانسهایی مهم با دانشگاههای معتبر دنیا مشارکت کردیم. برای مثال سال 91، 2A مدیا پارتنر کنفرانس مهمی در دانشگاهی در واشنگتن بود که ما این موضوع را در هند و مدرسه معماری دانشگاه بمبئی هم ارایه کردیم. تمام اینها مواردی بود که از طریق مجله 2A دنبال شد. در کنفرانس اخیرمان در تهران هم موضوع مهمی را ادامه دادیم: معیارهای نو در معماری امروز با الهام از فرهنگ، ریشه، رسوم و سنت. تمرکز ما در ارایه مطالب معماری در مجله 2A از روز اول بر همین مفاهیم استوار بوده. ما، بهعنوان یک ایرانی، آداب و رسومی داریم که پدران مان با آنها زندگی کرده و به ما منتقل کردهاند. اما از طرف دیگر در فضای قرن 21 قرار گرفتهایم و اصولا باید آدابمان را با آداب امروز تطبیق دهیم. با احترام به گذشته، از گذشته الهام میگیریم و در پیوند با امروز و فردا هستیم. بحث ما این است که ملتهای مختلف چطور ریشههایشان را به زندگی امروز منتقل میکنند. رویکرد این دو مجله بر این اصل استوار بوده و تمام این کنفرانسها بر این ذهنیت منطبق بوده است.
در حال حاضر مجله 2A در چه گسترهای توزیع میشود؟
گستره توزیع در ابتدا بهصورت منطقهای شامل شش کشور منطقه خلیجفارس میشد. الان مجله کشورهایی مثل ترکیه، کانادا و آمریکا را هم پوشش میدهد.
زمانی که شما کار را شروع کردید دیپلماسی خارجی ما با دشواریهای زیادی مواجه بود. حرکتی از نوع حرکت شما و دیگر هنرمندان در راستای دیپلماسی هنری و فرهنگی تفسیر و ارزیابی میشود. در خاطرمان هست که در سالهای اخیر کار به جایی رسید که کشورهایی چون امارات با ایرانیها برخورد خوبی نداشتند اما ایرانیها با هنرشان این روند را تغییر دادند. از آنجا که مجله 2A را در امارات منتشر میکنید دشواریهایی سر راه شما وجود ندارد؟ خصوصا از این نظر که در اکثر مطالب مجله به شکل زیرپوستی فرهنگ ایرانی را زیرنظر دارید...
مورد اول درست است. با این حال اینجا اعتماد به نفس شخص هم مهم است. ممکن است جایی قصد تحقیر ما و ایرانیان را داشته باشند و بخواهند مانع حرکتمان شوند. ممکن است از این شیطنتها خیلی جاها رخ دهد؛ اما همه اینها به اعتمادبهنفس شما و ایده و عملکردتان بستگی دارد. ما از سرزمینی با بیش از سههزار سال تاریخ مصور برای انجام این کار رفته بودیم؛ سرزمینی که از باهویتترین و اصیلترین نقاط دنیاست. بالطبع وقتی با این ریشه وارد یک جریان میشویم ممکن است برخی افراد احساس خوبی نسبت به این موضوع نداشته باشند اما ما خودمان میدانیم از کجا آمدهایم و میخواهیم این را به جهانیان ثابت کنیم. در نهایت با اینکه در یک مجله بینالمللی کار و حرکت میکنیم و تعهد انسانی داریم، از طرفی به ریشه خودمان بیشتر از همه توجه میکنیم چون با این ریشه رشد کردهایم. این امر منجر به این شد که در هر شماره مجله 2A مقالاتی از ایران هم منتشر کنیم. البته من خیلی دقت میکردم که توجه به ایران نشاندهنده این موضوع نباشد که این مجله بینالمللی نیست؛ با این حال خیلی موارد مقالاتی در مورد ایران داشتیم. این ما را به سمتی برد که امروز به اینجا رسیدهایم. میبینیم روند فکری و مفهومی این مجله چقدر میتواند در داخل کشور موثر باشد. به چند مورد اشاره میکنم. بعد از آخرین کنفرانسمان متوجه شدیم مخاطبانمان حرفهایاند و چطور میتوانند به یک اتفاق بینالمللی عادت کنند. اتفاق بینالمللی یعنی زبان بینالمللی که دیگر حساسیت بیخود به آن بیمورد است. وقتی در لایه بینالمللی قرار میگیریم باید بینالمللی شويم اما اگر جایی لازم باشد از حقوق ایرانی بودنمان دفاع میکنیم. سوالی که ما در پی جواب دادنش هستیم این است که چرا مدام میگوییم ایراني و بینالمللی؟ اگر اینطور نگاه کنیم نگاه دنیا هم همینطور خواهد بود. من فكر ميكنم اصالت معماري ایران فراتر از ظرف بینالمللی است. اگر سری به کشورهای همسطح خودمان بزنیم، مثلا اگر در کنفرانسی در زمینه معماری در سطح بينالمللي شرکت کنیم، میبینیم هیچگاه مترجمی به زبان محلي وجود ندارد؛ چون کسی که بهعنوان متخصص نشسته در ظرف بینالمللی قرار گرفته و آن کشور از قبل در این ظرف قرار داشته است. چرا ما این را جدا کردهایم و در کنفرانس بینالمللی مترجم میآوریم؟ باید خودمان را در جایگاه جهانی ببینیم. مجله 2A بهعنوان یک رسانه خارجی که من مسوول آن در داخل ایران هستم میتواند این رابطه را ایجاد کند. مجله «معماری و ساختمان» که به فارسی در ایران منتشر میشود کمککننده است. این دو در کنار هم میتوانند روابط خیلی مهم و معتبر بینالمللی را در داخل کشور ساری و جاری کنند.
یکی از سوالات این است که وقتی در مسند مدیر یک مجله بینالمللی قرار دارید و به هنر ایران هم نظر دارید، دیگر چه لزومی به ارایه یک مجله به فارسی هست؟ این تردید در ذهن شما وجود نداشته است؟
من و اشخاصی که مانند من در این زمینه حرکت فرهنگی میکنند انگیزههای درونی، فرهنگی و عشق به سرزمین دارند. این کار یک نوع خدمتگزاری است. نمیخواهم شعار بدهم یا اینکه تصویر بزرگی از خود و کارم بسازم، اما عشقی در وجودمان ریشه دوانده که محرک ما برای ورود به این عرصه بوده است. این عشق، ما را به این مرحله رسانده و معادلهای نبوده که بر پایه دو دو تا چهار تا باشد. مجله «معماری و ساختمان» مثل پسر بزرگ و مجله 2A مانند دختر بزرگ من است. نمیشود گفت چون دختر خوبی داریم پسر را رها کنیم. به نظرم این دو در کنار هم زیبا هستند و هیچگاه اینطور فکر نکردهام که یکی از این دو باشد و دیگری نباشد.
شما مجلهای با کیفیت و گسترده توزیع بینالمللی منتشر میکنید. در مقابل مجلهای دارید که مخاطبان داخلی دارند. نگاهتان به آسیبها و انحرافاتی که در معماری وجود دارد، چیست؟
طی این سالها خواستهام به موارد و مسایلی که در این حوزه در داخل کشور کمتر نگاه شده، بیشتر بپردازم. برای مثال ممکن است طی سالهای گذشته توجه کمتری به حوزه زنان شده باشد. از اینرو ما بحث «معمار زن ایرانی» را مطرح کردیم. این بحث به این معنی نبود که بخواهیم زن و مرد را تفکیک کنیم و بگوییم کدامیک بیشتر در معماری دخیل هستند. خواستیم تاکید کنیم که جایگاه زنان در معماری مهم بوده و آنها میتوانند به اندازه مردها متعهد باشند. ما شماره معمار زن ایرانی را بهار سال گذشته در مجله «معماری و ساختمان» منتشر کردیم. همین کار را در مجله 2A انجام دادیم بهعنوان «صدای زنها در معماری و طراحی». در شماره اخیر مجله «معماری و ساختمان» موضوع باغ ایرانی را مطرح کردهایم. در سرمقاله هم به اهمیت موضوع اشاره کرده و به رابطه بین باغ ایرانی، مینیاتور ایرانی و فرش ایرانی پرداختهام؛ چیزی که به آداب و گذشته ما مربوط است. موضوع دیگر، معماری داخلی است. سالهای سال است که در کشور ما پرداختن به این موضوع، به هر دلیلی، کمرنگ شده است. فکر میکنم از آنجا که معماری داخلی به سمت تشریفات و تجملات رفته این لغت اندکی کمرنگ شده است؛ هرچند تاثیر روانی زیادی در فضای زندگی دارد. الان هم میگوییم منظور ما از معماری داخلی، ویترین و دکوراسیون داخلی منزل نیست. ما به ایده و فضا هم تاکید داریم. در واژگان معماری داخلی به این مساله سالها حتی در حوزههای دانشگاهی توجه نشده بود. این مباحث را ما طی شش دوره برپایی «جایزه معماری داخلی» مطرح کرده و جوایزی تعیین کردیم. الان تاثیر خودش را در جامعه حرفهای گذاشته است. از دیگر سوژههایی که روی آن کار کردیم، مساله «نما» بود. نما، هماکنون مساله خیلی مهمی بهخصوص در چهره شهری ماست. حتی نما بهعنوان یک ساختمان تکی در جایی مهم است و در جایگاه خودش بهعنوان یک عنصر معماری تاثیراتی دارد. نما همیشه برای معماران مهم بوده و هست اما مساله این است که میخواهیم روی این اهمیت، تاکید کنیم. در واقع سعی کردیم خلاها را پر کنیم. یا اگر در هر شماره مجله به «معماری پایدار» اشاره میکنیم در واقع میخواهیم دستاوردهایی از این طریق حاصل شود که برای جامعهمان مثمرثمر باشد و به حرکت جامعه به این سمت کمک کند.
سوژهها را بر چه اساسی انتخاب میکنید؟
دوستان زیادی در کنار من هستند که آنها در تصمیمات ما در شمارههای مجله تاثیر دارند اما احساس نیازی که به نظر من در جامعه حرفهای وجود دارد مهم است و تصمیمگیرنده نهایی خودم هستم. ما هیات علمی و گروه مشاوران داریم. دوستان نزدیکی هستند که همیشه در اتفاقات مختلف و مهم مجله با من همراهاند.
اخیرا ششمین دوره جایزه معماری داخلی را در تهران بر پا کردید. این جایزه ظاهرا طی این شش دوره خیلی بیسروصدا برپا شده. دلیل خاصی داشته است؟
شاید ما در زمینه اطلاعرسانی کوتاهی کردهایم و باید بیشتر در مورد جایزه اطلاعرسانی میکردیم. قطعا از دوره آینده این کار را خواهیم کرد.
برگردیم به مجله 2A. در ابتدای صحبتهایتان به چالشهای سر راهتان اشاره کردید. این چالشها بیشتر در چه زمینهای است؟
خب به هر حال جایگاه مجله 2A بهعنوان یک مجله مهم بینالمللی در سطح جهانی مشخص است. تا به امروز 24 شماره از آن منتشر شده. ما شماره مستقلی در مورد «معماری معاصر ایران» در حدود 5/1سال قبل منتشر کردیم که شامل پروژهها و مقالات زیادی بود. شانس با ما یار بوده که سکان هدایت این مجله در دست یک ایرانی است و اتفاقات داخل ایران از طریق این مجله در سطح بینالمللی اطلاعرسانی میشود. مساله مهم دیگر درباره خلیجفارس بوده. افتخار من این بوده که همیشه این قطعه پاک از سرزمینم را با درج نام Persian Gulf معرفی کردهام. با اینکه این مجله در کشورهای عربی منتشر میشود.
تا به حال واکنشی به این موضوع صورت نگرفته و مشکلی برایتان پیش نیامده؟
تا به حال که خیر، امیدوارم بعد از این هم مشکلی پیش نیاید. چون حقیقت به جز این نیست. ما در چنین زمانی اهل میانهروی نیستیم. یا کاری را انجام نمیدهیم یا درست انجام میدهیم. در نهایت باید موضعگیریمان مشخص باشد. خلیجفارس همیشه و در هر جای دنیا خلیجفارس است. 2A در کنار اهتمام به هویت ایرانی، میتواند تاثیرات زیادی داشته باشد. یکی از آنها بحث آموزش است. به نظرم میتوانیم در بحث حوزه تخصصی معماری تاثیرگذار باشیم و یک قدم جلوتر، در بخشهای مختلف هنر. یعنی میتوانیم طرحهایی را در قالب «مدرسههای عملکردی» معماری داشته باشیم. افراد بعد از فارغالتحصیل شدن از این مدرسهها دورههای بعد از دانشگاه را در جامعه در قالب کارآموزی آموزش میبینند. این افراد در همان مدرسه کارآموزی کردهاند و در زمان
خارج شدن از مدرسه قابلیت این را دارند که به مدیران مهم حوزههای معماری و ساختمان یا همان بخش هنر تبدیل شوند. متاسفانه ما این رویکرد را در دانشکدههای معماری خودمان نداریم. وقتی شخص فارغالتحصیل میشود تازه باید ببیند چه راهی را باید برود. این، نقص اصلی حوزه آموزشی ماست که فارغالتحصیلان دانشگاههایمان به محض خروج از دانشگاه تازه فکر میکنند باید چه کار کنند! مجله 2A با کمک افراد موفق در سطح دنیا در این حوزه نتایجی را به دست آورده که میتواند مدلی از آموزش ایده آل معماری باشد. شخصی که وارد این فضای آموزشی شود و بر این اساس حرکت کند در پایان، مسیر خود را در جامعه میبیند.
نگاه شما به مساله هویت فرهنگی با پیشزمینهای که تصویر کردید چگونه است؟
قطعا در درجه نخست احترام به هویت فرهنگی برای ما یک اصل است. البته ما ادعا نمیکنیم حرف تازهای زدهایم، اما به نظرم میتوانیم از زوایای دیگر به این قضیه نگاه کنیم. من سالها در حوزه خلیجفارس تحقیق کرده و با گروه پژوهشی دانشگاه هاروارد در این زمینه در ارتباط بودهام. در برپایی جوایز معتبر معماری در دنیا در زمینه خلیجفارس فعال بودهام. فرض کنید جزیرهای مانند جزیره کیش با تمام اصالتش چطور به دلیل اقتصاد و مشکلات فعلی به مرکز تجاری بیمعنی و کاذبی تبدیل شده که محل فروش اجناس بیکیفیت است. سياستهاي خرد وكلان در جریان بوده که انگیزههای تجاری برای مسافر ایجاد میکند و این مراکز تجاری به مرور بر زیبایی، اصالت و اقلیم منطقه تاثیر مخرب میگذارند و به آن ضربه میزنند. فضای زیبا و طبیعی ما را به یک محیط بیارزش گردشگری و تجاری با انگیزههای مالی تبدیل میکنند. یعنی شخص فکر میکند حتما باید وقتی به کیش میرود با دست پر برگردد و سود ببرد؛ در صورتی که کیش یکی از زیباترین نقطههای زمین است و زیباییهای جغرافیایی، طبیعت و اقلیم آن از هر چیز دیگر مهمتر است. آنجا برای خودش زندگی بومیای جریان داشته که فرهنگ خاص خود را دارد. الان روند یک زندگی ساده مربوط به منطقهای کهن از بین رفته است. بدون یک برنامه توسعه قطعا نابودی بومی در این منطقه اتفاق میافتد. نمیخواهم انتقاد و سیاهنمایی کنم؛ میخواهم بگویم در این منطقه شاهد رواج بیبرنامگی هستیم. مجله ما در مورد این منطقه مطالعاتی را منتشر کرده که میتواند در بهبود یا تغییر جهت آن تاثیرگذار باشد و روشهایی برای توسعه بهتر را در این منطقه نشان دهد.
برنامههای آینده شما چیست؟
همچون قبل به مسایل مربوط به هویت فرهنگی، تاریخ، آداب و رسوم، گروههای نژادی و انطباق آن با زندگي امروز و تاثيرش در معماري و مواردی از این دست خواهیم پرداخت. این، رویه همیشگی ماست.
از صميم قلب اميدوارم كه با رويكرد جديد و مبارك دولت تدبير و اميد به رياست آقاي دكتر روحاني اين مسایل را با حساسيت بيشتر دنبال كنيم.
مقصد، دفتری 70متری حوالی پل سیدخندان است. به محض ورود، با مردی روبهرو میشویم که نه شمایل مدیران را دارد نه معماران؛ با اینکه هم معمار است هم مدیر. مجلات و کتابهای موجود در قفسهها و کمدها از فرط کمبود جا در حال فروریختن هستند. میز کوچکی وسط این دفتر قرار دارد و لپتاپی که صاحبش را به جهان وصل میکند؛ جهانی که مهندس احمد زهادی برای خود ساخته در سه کلمه خلاصه میشود: معماری، انتشار مجله و ایران. 42ساله است و متولد تهران. مدیر و سردبیر دو مجله معتبر است؛ «معماری و ساختمان» که در ایران منتشر میشود و 2A که در دوبی انتشار مییابد. اوایل گفتوگو، با احترام از پدربزرگ مادریاش یاد میکند. پهلوانی با بازوبند مخصوص که در زمان خودش گاهی رای قاضی را هم تغییر میداده. پدرش در خیابان نیروی هوایی باشگاه ورزشی داشته و همدوره جهانپهلوان تختی بوده است در عین حال برای امرارمعاش کار ساختمانی میکرده. پسر هم راه پدر را ادامه داده. سال 71 از دانشگاه آزاد واحد تهران فارغالتحصیل شده است. در شرکتهای مهندسان مشاور رهشهر، آتک و نقشجهان پارس کار کرده. رشتهاش مهندسی ساختمان (عمران - عمران) بوده هرچند از گذشته به
معماری علاقه داشته. در کنار چاپ و انتشار دو مجله، تا امروز چندین مسابقه مهم را برپا کرده؛ از جمله مسابقه معماری شهر آفتاب، جایزه طراحی و معماری نما، جایزه معماری داخلی ایران. برپایی چندین کارگاه آموزشی و کنفرانس بینالمللی از دیگر فعالیتهای او طی سالهای گذشته است.
چه اتفاقی باعث شد به نشر افکار و مفاهیم معماری در قالب مجله روی آورید؟
شکلگیری ایده انتشار مجله معماری به زمانی برمیگردد که در چند شرکت مهندس مشاور کار میکردم. دهه 70 بود و من آن زمان پروژههایی را - بهخصوص در شرکت
رهشهر - اجرا میکردم. یادم میآید بعد از اینکه این پروژهها را کنار هم میگذاشتم پیش خود فکر میکردم این پروژهها برای ما بهعنوان یک طراح چه پیامی باید داشته باشند؟ درواقع دقت به ایده باعث افزایش تمرکز من میشد. اینها سبب میشد در جستوجوی این باشم که چطور ایده را استخراج کنیم. چطور باید دادهها را کنار هم بگذاریم تا از آنها ایده بگیریم. درنهایت کارهایم را جمعبندی کرده و مجلهای با حجم کم ارایه کردم که خوانندگانی هم داشت. آرامآرام متوجه شدم چقدر علاقه دارم خوانندههای بیشتری داشته باشم و این امر باعث شد درمورد مطبوعات تحقیق کنم؛ اینکه امتیاز مطبوعات را چطور میتوان گرفت و سازوکار انتشار مجله به چه نحو است؟ سال 80 درخواست انتشار مجله کردم و سال 82 تاییدیه انتشار مجله «معماری و ساختمان» را از وزارت ارشاد گرفتم. اولین شماره، زمستان 82 منتشر شد. شماره اول 80 صفحه بود. از همان شماره اول فکر کردم مجله در هر شماره باید یک رویکرد مشخص داشته باشد.
چگونه به سمت انتشار مجله معماری رفتید در صورتی که رفتن به سمت نگارش معماری در میان معماران خیلی شایع نیست.
من البته در بدو کارم معمار نبودم. بعدا معماری خواندم. سال 73 کار حرفهایام را در رشته مهندسی عمران در مهندسان مشاور شروع کردم. قبل از آن در آتک کار میکردم که همزمان با دوره سربازیام بود. در سال 73 تا 77 به مهندسان مشاور رهشهر رفتم و بعد به مشاوران نقشجهان پارس پیوستم. از سال 79 تا 82 بهصورت آزاد کار میکردم تا اینکه انتشار مجله را شروع کردم. در آن دوره سیدیهایی هم مربوط به معماری معاصر تولید کردیم که 18 عدد و بهعنوان بانک اطلاعات معتبر معماری و ساختمان منتشر شد.
چه شد مجله بینالمللی 2A را راه انداختید؟
سال 84 تصمیم گرفتم مجلهای را به زبان انگلیسی منتشر کنم. ابتدا به وزارت ارشاد مراجعه کردم اما دیدم ممکن است آن زمان در ایران بخواهم ارتباطات خارجی برقرار کنم و به مشکل بر بخورم. به امارات رفتم. با وجود اینکه از لحاظ بافت اجتماعی علاقهای به آنجا ندارم و زندگی در آنجا برخلاف میلم بود اما این، من را به هدفم نزدیک میکرد؛ چون آنجا امکانی وجود داشت که کار را راحتتر میکرد. در سال 2005 مجله 2A منتشر شد. A اول از کلمه Architecture و A دوم از Art گرفته شده است. این مجله را به ثبت رساندم و منتشر کردم. بعد از دو سال که این مجله منتشر میشد، به دانشگاه آزاد دوبی مراجعه کردم و آنها لیسانس مهندسی عمرانام را قبول کردند و به این ترتیب در رشته کارشناسیارشد معماری ادامه تحصیل دادم. در اواخر سال 2008 و اوایل 2009 توانستم تحصیل در رشته معماری را به پایان برسانم. البته باید بگویم الان که در حال کار کردن هستم، میبینم دانشگاه خیلی خوب بود اما به نظرم در معماری تجربهام بیشتر از ادامه تحصیل به من کمک کرد. به هر حال احساس کردم به مدرک معماری نیاز دارم. با فاصله زیاد از دریافت مدرک مهندسی عمران، ادامه تحصیل دادم و کارشناسیارشد معماری را به پایان رساندم. البته برایم فاصله میان دریافت دو رشته تحصیلی، مهم نبود. هنوز هم خیلی جاها من را مهندس عمران میدانند. من حتی اشاره نمیکنم که علاوه بر مهندس عمران، معمار هم هستم؛ چون به نظرم نتیجه کار مهم است.
طی یک دهه فعالیت مستمر فرهنگی، شما در دو حوزه متمرکز بودهاید. از یک سو انتشار دو مجله در زمینه معماری و هنر و از دیگر سو، برپایی چند جایزه در زمینه معماری داخلی و همچنین کنفرانسهایی با محوریت مسایل معماری و شهرسازی. چطور بین این دو حوزه کاملا متفاوت پیوند برقرار کردید؟
به نکته دقیقی اشاره کردید. باید به این نکته اشاره کنم هرچند در ظاهر بین انتشار یک مجله و برپایی یک مسابقه و جایزه تفاوتهایی وجود دارد؛ اما هدف هر دو یکی است: آگاهی بخشی و کمک به ارتقای دانش معمارانه. نکته مهم در این میان اما، به باور من دشواری انتشار دو مجله معماری؛ یکی به فارسی و دیگری به انگلیسی است. اگر شمارههای مجله ما را از شماره 22 تا به امروز ملاحظه کنید، تغییر فاحشی در روند و ارایه مطالب مجله «معماری و ساختمان» حتی در نوع نگارش، ملاحظه میکنید. برای من، نفس کشیدن یک مجله معماری در کشورمان اهمیت زیادی داشت. به نظرم باید در این زمینه خدمت میکردم اما از طرفی میخواستم صدایم در سطح جهانی شنیده شود. این دلیل نمیشد که خاستگاهم را فراموش کنم. مجله «معماری و ساختمان» از اول با زبان فارسی پایهگذاری شد و امکان نداشت بهعنوان یک صدای بینالمللی مطرح شود. شاید میتوانست کشورهایی را پوشش دهد اما این پوشش، کامل نبود. به همین خاطر زبان انگلیسی را تقویت کردیم و مجله 2A منتشر شد. اما بعدها یک مقدار مصمم شدم و آموختم که چطور باید همزمان کار کنم. این نکته مهم و مشکلی بود. باید همزمان در فضای مجله بینالمللی رودررو با مخاطب بینالمللی قرار میگرفتم و در فضای مجله معماری که در ایران منتشر میشد با مخاطب داخلی طرف میشدم. جالب اینجاست که بعدا دیدم چقدر مجله بینالمللی میتواند روی مجله ایرانی تاثیرگذار باشد؛ مثلا در شمارههای 12 و 17 مجله 2A دو تحقیق خیلی مهم دانشگاه هاروارد را منتشر کردیم. یا در برپایی کنفرانسهایی مهم با دانشگاههای معتبر دنیا مشارکت کردیم. برای مثال سال 91، 2A مدیا پارتنر کنفرانس مهمی در دانشگاهی در واشنگتن بود که ما این موضوع را در هند و مدرسه معماری دانشگاه بمبئی هم ارایه کردیم. تمام اینها مواردی بود که از طریق مجله 2A دنبال شد. در کنفرانس اخیرمان در تهران هم موضوع مهمی را ادامه دادیم: معیارهای نو در معماری امروز با الهام از فرهنگ، ریشه، رسوم و سنت. تمرکز ما در ارایه مطالب معماری در مجله 2A از روز اول بر همین مفاهیم استوار بوده. ما، بهعنوان یک ایرانی، آداب و رسومی داریم که پدران مان با آنها زندگی کرده و به ما منتقل کردهاند. اما از طرف دیگر در فضای قرن 21 قرار گرفتهایم و اصولا باید آدابمان را با آداب امروز تطبیق دهیم. با احترام به گذشته، از گذشته الهام میگیریم و در پیوند با امروز و فردا هستیم. بحث ما این است که ملتهای مختلف چطور ریشههایشان را به زندگی امروز منتقل میکنند. رویکرد این دو مجله بر این اصل استوار بوده و تمام این کنفرانسها بر این ذهنیت منطبق بوده است.
در حال حاضر مجله 2A در چه گسترهای توزیع میشود؟
گستره توزیع در ابتدا بهصورت منطقهای شامل شش کشور منطقه خلیجفارس میشد. الان مجله کشورهایی مثل ترکیه، کانادا و آمریکا را هم پوشش میدهد.
زمانی که شما کار را شروع کردید دیپلماسی خارجی ما با دشواریهای زیادی مواجه بود. حرکتی از نوع حرکت شما و دیگر هنرمندان در راستای دیپلماسی هنری و فرهنگی تفسیر و ارزیابی میشود. در خاطرمان هست که در سالهای اخیر کار به جایی رسید که کشورهایی چون امارات با ایرانیها برخورد خوبی نداشتند اما ایرانیها با هنرشان این روند را تغییر دادند. از آنجا که مجله 2A را در امارات منتشر میکنید دشواریهایی سر راه شما وجود ندارد؟ خصوصا از این نظر که در اکثر مطالب مجله به شکل زیرپوستی فرهنگ ایرانی را زیرنظر دارید...
مورد اول درست است. با این حال اینجا اعتماد به نفس شخص هم مهم است. ممکن است جایی قصد تحقیر ما و ایرانیان را داشته باشند و بخواهند مانع حرکتمان شوند. ممکن است از این شیطنتها خیلی جاها رخ دهد؛ اما همه اینها به اعتمادبهنفس شما و ایده و عملکردتان بستگی دارد. ما از سرزمینی با بیش از سههزار سال تاریخ مصور برای انجام این کار رفته بودیم؛ سرزمینی که از باهویتترین و اصیلترین نقاط دنیاست. بالطبع وقتی با این ریشه وارد یک جریان میشویم ممکن است برخی افراد احساس خوبی نسبت به این موضوع نداشته باشند اما ما خودمان میدانیم از کجا آمدهایم و میخواهیم این را به جهانیان ثابت کنیم. در نهایت با اینکه در یک مجله بینالمللی کار و حرکت میکنیم و تعهد انسانی داریم، از طرفی به ریشه خودمان بیشتر از همه توجه میکنیم چون با این ریشه رشد کردهایم. این امر منجر به این شد که در هر شماره مجله 2A مقالاتی از ایران هم منتشر کنیم. البته من خیلی دقت میکردم که توجه به ایران نشاندهنده این موضوع نباشد که این مجله بینالمللی نیست؛ با این حال خیلی موارد مقالاتی در مورد ایران داشتیم. این ما را به سمتی برد که امروز به اینجا رسیدهایم. میبینیم روند فکری و مفهومی این مجله چقدر میتواند در داخل کشور موثر باشد. به چند مورد اشاره میکنم. بعد از آخرین کنفرانسمان متوجه شدیم مخاطبانمان حرفهایاند و چطور میتوانند به یک اتفاق بینالمللی عادت کنند. اتفاق بینالمللی یعنی زبان بینالمللی که دیگر حساسیت بیخود به آن بیمورد است. وقتی در لایه بینالمللی قرار میگیریم باید بینالمللی شويم اما اگر جایی لازم باشد از حقوق ایرانی بودنمان دفاع میکنیم. سوالی که ما در پی جواب دادنش هستیم این است که چرا مدام میگوییم ایراني و بینالمللی؟ اگر اینطور نگاه کنیم نگاه دنیا هم همینطور خواهد بود. من فكر ميكنم اصالت معماري ایران فراتر از ظرف بینالمللی است. اگر سری به کشورهای همسطح خودمان بزنیم، مثلا اگر در کنفرانسی در زمینه معماری در سطح بينالمللي شرکت کنیم، میبینیم هیچگاه مترجمی به زبان محلي وجود ندارد؛ چون کسی که بهعنوان متخصص نشسته در ظرف بینالمللی قرار گرفته و آن کشور از قبل در این ظرف قرار داشته است. چرا ما این را جدا کردهایم و در کنفرانس بینالمللی مترجم میآوریم؟ باید خودمان را در جایگاه جهانی ببینیم. مجله 2A بهعنوان یک رسانه خارجی که من مسوول آن در داخل ایران هستم میتواند این رابطه را ایجاد کند. مجله «معماری و ساختمان» که به فارسی در ایران منتشر میشود کمککننده است. این دو در کنار هم میتوانند روابط خیلی مهم و معتبر بینالمللی را در داخل کشور ساری و جاری کنند.
یکی از سوالات این است که وقتی در مسند مدیر یک مجله بینالمللی قرار دارید و به هنر ایران هم نظر دارید، دیگر چه لزومی به ارایه یک مجله به فارسی هست؟ این تردید در ذهن شما وجود نداشته است؟
من و اشخاصی که مانند من در این زمینه حرکت فرهنگی میکنند انگیزههای درونی، فرهنگی و عشق به سرزمین دارند. این کار یک نوع خدمتگزاری است. نمیخواهم شعار بدهم یا اینکه تصویر بزرگی از خود و کارم بسازم، اما عشقی در وجودمان ریشه دوانده که محرک ما برای ورود به این عرصه بوده است. این عشق، ما را به این مرحله رسانده و معادلهای نبوده که بر پایه دو دو تا چهار تا باشد. مجله «معماری و ساختمان» مثل پسر بزرگ و مجله 2A مانند دختر بزرگ من است. نمیشود گفت چون دختر خوبی داریم پسر را رها کنیم. به نظرم این دو در کنار هم زیبا هستند و هیچگاه اینطور فکر نکردهام که یکی از این دو باشد و دیگری نباشد.
شما مجلهای با کیفیت و گسترده توزیع بینالمللی منتشر میکنید. در مقابل مجلهای دارید که مخاطبان داخلی دارند. نگاهتان به آسیبها و انحرافاتی که در معماری وجود دارد، چیست؟
طی این سالها خواستهام به موارد و مسایلی که در این حوزه در داخل کشور کمتر نگاه شده، بیشتر بپردازم. برای مثال ممکن است طی سالهای گذشته توجه کمتری به حوزه زنان شده باشد. از اینرو ما بحث «معمار زن ایرانی» را مطرح کردیم. این بحث به این معنی نبود که بخواهیم زن و مرد را تفکیک کنیم و بگوییم کدامیک بیشتر در معماری دخیل هستند. خواستیم تاکید کنیم که جایگاه زنان در معماری مهم بوده و آنها میتوانند به اندازه مردها متعهد باشند. ما شماره معمار زن ایرانی را بهار سال گذشته در مجله «معماری و ساختمان» منتشر کردیم. همین کار را در مجله 2A انجام دادیم بهعنوان «صدای زنها در معماری و طراحی». در شماره اخیر مجله «معماری و ساختمان» موضوع باغ ایرانی را مطرح کردهایم. در سرمقاله هم به اهمیت موضوع اشاره کرده و به رابطه بین باغ ایرانی، مینیاتور ایرانی و فرش ایرانی پرداختهام؛ چیزی که به آداب و گذشته ما مربوط است. موضوع دیگر، معماری داخلی است. سالهای سال است که در کشور ما پرداختن به این موضوع، به هر دلیلی، کمرنگ شده است. فکر میکنم از آنجا که معماری داخلی به سمت تشریفات و تجملات رفته این لغت اندکی کمرنگ شده است؛ هرچند تاثیر روانی زیادی در فضای زندگی دارد. الان هم میگوییم منظور ما از معماری داخلی، ویترین و دکوراسیون داخلی منزل نیست. ما به ایده و فضا هم تاکید داریم. در واژگان معماری داخلی به این مساله سالها حتی در حوزههای دانشگاهی توجه نشده بود. این مباحث را ما طی شش دوره برپایی «جایزه معماری داخلی» مطرح کرده و جوایزی تعیین کردیم. الان تاثیر خودش را در جامعه حرفهای گذاشته است. از دیگر سوژههایی که روی آن کار کردیم، مساله «نما» بود. نما، هماکنون مساله خیلی مهمی بهخصوص در چهره شهری ماست. حتی نما بهعنوان یک ساختمان تکی در جایی مهم است و در جایگاه خودش بهعنوان یک عنصر معماری تاثیراتی دارد. نما همیشه برای معماران مهم بوده و هست اما مساله این است که میخواهیم روی این اهمیت، تاکید کنیم. در واقع سعی کردیم خلاها را پر کنیم. یا اگر در هر شماره مجله به «معماری پایدار» اشاره میکنیم در واقع میخواهیم دستاوردهایی از این طریق حاصل شود که برای جامعهمان مثمرثمر باشد و به حرکت جامعه به این سمت کمک کند.
سوژهها را بر چه اساسی انتخاب میکنید؟
دوستان زیادی در کنار من هستند که آنها در تصمیمات ما در شمارههای مجله تاثیر دارند اما احساس نیازی که به نظر من در جامعه حرفهای وجود دارد مهم است و تصمیمگیرنده نهایی خودم هستم. ما هیات علمی و گروه مشاوران داریم. دوستان نزدیکی هستند که همیشه در اتفاقات مختلف و مهم مجله با من همراهاند.
اخیرا ششمین دوره جایزه معماری داخلی را در تهران بر پا کردید. این جایزه ظاهرا طی این شش دوره خیلی بیسروصدا برپا شده. دلیل خاصی داشته است؟
شاید ما در زمینه اطلاعرسانی کوتاهی کردهایم و باید بیشتر در مورد جایزه اطلاعرسانی میکردیم. قطعا از دوره آینده این کار را خواهیم کرد.
برگردیم به مجله 2A. در ابتدای صحبتهایتان به چالشهای سر راهتان اشاره کردید. این چالشها بیشتر در چه زمینهای است؟
خب به هر حال جایگاه مجله 2A بهعنوان یک مجله مهم بینالمللی در سطح جهانی مشخص است. تا به امروز 24 شماره از آن منتشر شده. ما شماره مستقلی در مورد «معماری معاصر ایران» در حدود 5/1سال قبل منتشر کردیم که شامل پروژهها و مقالات زیادی بود. شانس با ما یار بوده که سکان هدایت این مجله در دست یک ایرانی است و اتفاقات داخل ایران از طریق این مجله در سطح بینالمللی اطلاعرسانی میشود. مساله مهم دیگر درباره خلیجفارس بوده. افتخار من این بوده که همیشه این قطعه پاک از سرزمینم را با درج نام Persian Gulf معرفی کردهام. با اینکه این مجله در کشورهای عربی منتشر میشود.
تا به حال واکنشی به این موضوع صورت نگرفته و مشکلی برایتان پیش نیامده؟
تا به حال که خیر، امیدوارم بعد از این هم مشکلی پیش نیاید. چون حقیقت به جز این نیست. ما در چنین زمانی اهل میانهروی نیستیم. یا کاری را انجام نمیدهیم یا درست انجام میدهیم. در نهایت باید موضعگیریمان مشخص باشد. خلیجفارس همیشه و در هر جای دنیا خلیجفارس است. 2A در کنار اهتمام به هویت ایرانی، میتواند تاثیرات زیادی داشته باشد. یکی از آنها بحث آموزش است. به نظرم میتوانیم در بحث حوزه تخصصی معماری تاثیرگذار باشیم و یک قدم جلوتر، در بخشهای مختلف هنر. یعنی میتوانیم طرحهایی را در قالب «مدرسههای عملکردی» معماری داشته باشیم. افراد بعد از فارغالتحصیل شدن از این مدرسهها دورههای بعد از دانشگاه را در جامعه در قالب کارآموزی آموزش میبینند. این افراد در همان مدرسه کارآموزی کردهاند و در زمان
خارج شدن از مدرسه قابلیت این را دارند که به مدیران مهم حوزههای معماری و ساختمان یا همان بخش هنر تبدیل شوند. متاسفانه ما این رویکرد را در دانشکدههای معماری خودمان نداریم. وقتی شخص فارغالتحصیل میشود تازه باید ببیند چه راهی را باید برود. این، نقص اصلی حوزه آموزشی ماست که فارغالتحصیلان دانشگاههایمان به محض خروج از دانشگاه تازه فکر میکنند باید چه کار کنند! مجله 2A با کمک افراد موفق در سطح دنیا در این حوزه نتایجی را به دست آورده که میتواند مدلی از آموزش ایده آل معماری باشد. شخصی که وارد این فضای آموزشی شود و بر این اساس حرکت کند در پایان، مسیر خود را در جامعه میبیند.
نگاه شما به مساله هویت فرهنگی با پیشزمینهای که تصویر کردید چگونه است؟
قطعا در درجه نخست احترام به هویت فرهنگی برای ما یک اصل است. البته ما ادعا نمیکنیم حرف تازهای زدهایم، اما به نظرم میتوانیم از زوایای دیگر به این قضیه نگاه کنیم. من سالها در حوزه خلیجفارس تحقیق کرده و با گروه پژوهشی دانشگاه هاروارد در این زمینه در ارتباط بودهام. در برپایی جوایز معتبر معماری در دنیا در زمینه خلیجفارس فعال بودهام. فرض کنید جزیرهای مانند جزیره کیش با تمام اصالتش چطور به دلیل اقتصاد و مشکلات فعلی به مرکز تجاری بیمعنی و کاذبی تبدیل شده که محل فروش اجناس بیکیفیت است. سياستهاي خرد وكلان در جریان بوده که انگیزههای تجاری برای مسافر ایجاد میکند و این مراکز تجاری به مرور بر زیبایی، اصالت و اقلیم منطقه تاثیر مخرب میگذارند و به آن ضربه میزنند. فضای زیبا و طبیعی ما را به یک محیط بیارزش گردشگری و تجاری با انگیزههای مالی تبدیل میکنند. یعنی شخص فکر میکند حتما باید وقتی به کیش میرود با دست پر برگردد و سود ببرد؛ در صورتی که کیش یکی از زیباترین نقطههای زمین است و زیباییهای جغرافیایی، طبیعت و اقلیم آن از هر چیز دیگر مهمتر است. آنجا برای خودش زندگی بومیای جریان داشته که فرهنگ خاص خود را دارد. الان روند یک زندگی ساده مربوط به منطقهای کهن از بین رفته است. بدون یک برنامه توسعه قطعا نابودی بومی در این منطقه اتفاق میافتد. نمیخواهم انتقاد و سیاهنمایی کنم؛ میخواهم بگویم در این منطقه شاهد رواج بیبرنامگی هستیم. مجله ما در مورد این منطقه مطالعاتی را منتشر کرده که میتواند در بهبود یا تغییر جهت آن تاثیرگذار باشد و روشهایی برای توسعه بهتر را در این منطقه نشان دهد.
برنامههای آینده شما چیست؟
همچون قبل به مسایل مربوط به هویت فرهنگی، تاریخ، آداب و رسوم، گروههای نژادی و انطباق آن با زندگي امروز و تاثيرش در معماري و مواردی از این دست خواهیم پرداخت. این، رویه همیشگی ماست.
از صميم قلب اميدوارم كه با رويكرد جديد و مبارك دولت تدبير و اميد به رياست آقاي دكتر روحاني اين مسایل را با حساسيت بيشتر دنبال كنيم.
چه اتفاقی باعث شد به نشر افکار و مفاهیم معماری در قالب مجله روی آورید؟
شکلگیری ایده انتشار مجله معماری به زمانی برمیگردد که در چند شرکت مهندس مشاور کار میکردم. دهه 70 بود و من آن زمان پروژههایی را - بهخصوص در شرکت
رهشهر - اجرا میکردم. یادم میآید بعد از اینکه این پروژهها را کنار هم میگذاشتم پیش خود فکر میکردم این پروژهها برای ما بهعنوان یک طراح چه پیامی باید داشته باشند؟ درواقع دقت به ایده باعث افزایش تمرکز من میشد. اینها سبب میشد در جستوجوی این باشم که چطور ایده را استخراج کنیم. چطور باید دادهها را کنار هم بگذاریم تا از آنها ایده بگیریم. درنهایت کارهایم را جمعبندی کرده و مجلهای با حجم کم ارایه کردم که خوانندگانی هم داشت. آرامآرام متوجه شدم چقدر علاقه دارم خوانندههای بیشتری داشته باشم و این امر باعث شد درمورد مطبوعات تحقیق کنم؛ اینکه امتیاز مطبوعات را چطور میتوان گرفت و سازوکار انتشار مجله به چه نحو است؟ سال 80 درخواست انتشار مجله کردم و سال 82 تاییدیه انتشار مجله «معماری و ساختمان» را از وزارت ارشاد گرفتم. اولین شماره، زمستان 82 منتشر شد. شماره اول 80 صفحه بود. از همان شماره اول فکر کردم مجله در هر شماره باید یک رویکرد مشخص داشته باشد.
چگونه به سمت انتشار مجله معماری رفتید در صورتی که رفتن به سمت نگارش معماری در میان معماران خیلی شایع نیست.
من البته در بدو کارم معمار نبودم. بعدا معماری خواندم. سال 73 کار حرفهایام را در رشته مهندسی عمران در مهندسان مشاور شروع کردم. قبل از آن در آتک کار میکردم که همزمان با دوره سربازیام بود. در سال 73 تا 77 به مهندسان مشاور رهشهر رفتم و بعد به مشاوران نقشجهان پارس پیوستم. از سال 79 تا 82 بهصورت آزاد کار میکردم تا اینکه انتشار مجله را شروع کردم. در آن دوره سیدیهایی هم مربوط به معماری معاصر تولید کردیم که 18 عدد و بهعنوان بانک اطلاعات معتبر معماری و ساختمان منتشر شد.
چه شد مجله بینالمللی 2A را راه انداختید؟
سال 84 تصمیم گرفتم مجلهای را به زبان انگلیسی منتشر کنم. ابتدا به وزارت ارشاد مراجعه کردم اما دیدم ممکن است آن زمان در ایران بخواهم ارتباطات خارجی برقرار کنم و به مشکل بر بخورم. به امارات رفتم. با وجود اینکه از لحاظ بافت اجتماعی علاقهای به آنجا ندارم و زندگی در آنجا برخلاف میلم بود اما این، من را به هدفم نزدیک میکرد؛ چون آنجا امکانی وجود داشت که کار را راحتتر میکرد. در سال 2005 مجله 2A منتشر شد. A اول از کلمه Architecture و A دوم از Art گرفته شده است. این مجله را به ثبت رساندم و منتشر کردم. بعد از دو سال که این مجله منتشر میشد، به دانشگاه آزاد دوبی مراجعه کردم و آنها لیسانس مهندسی عمرانام را قبول کردند و به این ترتیب در رشته کارشناسیارشد معماری ادامه تحصیل دادم. در اواخر سال 2008 و اوایل 2009 توانستم تحصیل در رشته معماری را به پایان برسانم. البته باید بگویم الان که در حال کار کردن هستم، میبینم دانشگاه خیلی خوب بود اما به نظرم در معماری تجربهام بیشتر از ادامه تحصیل به من کمک کرد. به هر حال احساس کردم به مدرک معماری نیاز دارم. با فاصله زیاد از دریافت مدرک مهندسی عمران، ادامه تحصیل دادم و کارشناسیارشد معماری را به پایان رساندم. البته برایم فاصله میان دریافت دو رشته تحصیلی، مهم نبود. هنوز هم خیلی جاها من را مهندس عمران میدانند. من حتی اشاره نمیکنم که علاوه بر مهندس عمران، معمار هم هستم؛ چون به نظرم نتیجه کار مهم است.
طی یک دهه فعالیت مستمر فرهنگی، شما در دو حوزه متمرکز بودهاید. از یک سو انتشار دو مجله در زمینه معماری و هنر و از دیگر سو، برپایی چند جایزه در زمینه معماری داخلی و همچنین کنفرانسهایی با محوریت مسایل معماری و شهرسازی. چطور بین این دو حوزه کاملا متفاوت پیوند برقرار کردید؟
به نکته دقیقی اشاره کردید. باید به این نکته اشاره کنم هرچند در ظاهر بین انتشار یک مجله و برپایی یک مسابقه و جایزه تفاوتهایی وجود دارد؛ اما هدف هر دو یکی است: آگاهی بخشی و کمک به ارتقای دانش معمارانه. نکته مهم در این میان اما، به باور من دشواری انتشار دو مجله معماری؛ یکی به فارسی و دیگری به انگلیسی است. اگر شمارههای مجله ما را از شماره 22 تا به امروز ملاحظه کنید، تغییر فاحشی در روند و ارایه مطالب مجله «معماری و ساختمان» حتی در نوع نگارش، ملاحظه میکنید. برای من، نفس کشیدن یک مجله معماری در کشورمان اهمیت زیادی داشت. به نظرم باید در این زمینه خدمت میکردم اما از طرفی میخواستم صدایم در سطح جهانی شنیده شود. این دلیل نمیشد که خاستگاهم را فراموش کنم. مجله «معماری و ساختمان» از اول با زبان فارسی پایهگذاری شد و امکان نداشت بهعنوان یک صدای بینالمللی مطرح شود. شاید میتوانست کشورهایی را پوشش دهد اما این پوشش، کامل نبود. به همین خاطر زبان انگلیسی را تقویت کردیم و مجله 2A منتشر شد. اما بعدها یک مقدار مصمم شدم و آموختم که چطور باید همزمان کار کنم. این نکته مهم و مشکلی بود. باید همزمان در فضای مجله بینالمللی رودررو با مخاطب بینالمللی قرار میگرفتم و در فضای مجله معماری که در ایران منتشر میشد با مخاطب داخلی طرف میشدم. جالب اینجاست که بعدا دیدم چقدر مجله بینالمللی میتواند روی مجله ایرانی تاثیرگذار باشد؛ مثلا در شمارههای 12 و 17 مجله 2A دو تحقیق خیلی مهم دانشگاه هاروارد را منتشر کردیم. یا در برپایی کنفرانسهایی مهم با دانشگاههای معتبر دنیا مشارکت کردیم. برای مثال سال 91، 2A مدیا پارتنر کنفرانس مهمی در دانشگاهی در واشنگتن بود که ما این موضوع را در هند و مدرسه معماری دانشگاه بمبئی هم ارایه کردیم. تمام اینها مواردی بود که از طریق مجله 2A دنبال شد. در کنفرانس اخیرمان در تهران هم موضوع مهمی را ادامه دادیم: معیارهای نو در معماری امروز با الهام از فرهنگ، ریشه، رسوم و سنت. تمرکز ما در ارایه مطالب معماری در مجله 2A از روز اول بر همین مفاهیم استوار بوده. ما، بهعنوان یک ایرانی، آداب و رسومی داریم که پدران مان با آنها زندگی کرده و به ما منتقل کردهاند. اما از طرف دیگر در فضای قرن 21 قرار گرفتهایم و اصولا باید آدابمان را با آداب امروز تطبیق دهیم. با احترام به گذشته، از گذشته الهام میگیریم و در پیوند با امروز و فردا هستیم. بحث ما این است که ملتهای مختلف چطور ریشههایشان را به زندگی امروز منتقل میکنند. رویکرد این دو مجله بر این اصل استوار بوده و تمام این کنفرانسها بر این ذهنیت منطبق بوده است.
در حال حاضر مجله 2A در چه گسترهای توزیع میشود؟
گستره توزیع در ابتدا بهصورت منطقهای شامل شش کشور منطقه خلیجفارس میشد. الان مجله کشورهایی مثل ترکیه، کانادا و آمریکا را هم پوشش میدهد.
زمانی که شما کار را شروع کردید دیپلماسی خارجی ما با دشواریهای زیادی مواجه بود. حرکتی از نوع حرکت شما و دیگر هنرمندان در راستای دیپلماسی هنری و فرهنگی تفسیر و ارزیابی میشود. در خاطرمان هست که در سالهای اخیر کار به جایی رسید که کشورهایی چون امارات با ایرانیها برخورد خوبی نداشتند اما ایرانیها با هنرشان این روند را تغییر دادند. از آنجا که مجله 2A را در امارات منتشر میکنید دشواریهایی سر راه شما وجود ندارد؟ خصوصا از این نظر که در اکثر مطالب مجله به شکل زیرپوستی فرهنگ ایرانی را زیرنظر دارید...
مورد اول درست است. با این حال اینجا اعتماد به نفس شخص هم مهم است. ممکن است جایی قصد تحقیر ما و ایرانیان را داشته باشند و بخواهند مانع حرکتمان شوند. ممکن است از این شیطنتها خیلی جاها رخ دهد؛ اما همه اینها به اعتمادبهنفس شما و ایده و عملکردتان بستگی دارد. ما از سرزمینی با بیش از سههزار سال تاریخ مصور برای انجام این کار رفته بودیم؛ سرزمینی که از باهویتترین و اصیلترین نقاط دنیاست. بالطبع وقتی با این ریشه وارد یک جریان میشویم ممکن است برخی افراد احساس خوبی نسبت به این موضوع نداشته باشند اما ما خودمان میدانیم از کجا آمدهایم و میخواهیم این را به جهانیان ثابت کنیم. در نهایت با اینکه در یک مجله بینالمللی کار و حرکت میکنیم و تعهد انسانی داریم، از طرفی به ریشه خودمان بیشتر از همه توجه میکنیم چون با این ریشه رشد کردهایم. این امر منجر به این شد که در هر شماره مجله 2A مقالاتی از ایران هم منتشر کنیم. البته من خیلی دقت میکردم که توجه به ایران نشاندهنده این موضوع نباشد که این مجله بینالمللی نیست؛ با این حال خیلی موارد مقالاتی در مورد ایران داشتیم. این ما را به سمتی برد که امروز به اینجا رسیدهایم. میبینیم روند فکری و مفهومی این مجله چقدر میتواند در داخل کشور موثر باشد. به چند مورد اشاره میکنم. بعد از آخرین کنفرانسمان متوجه شدیم مخاطبانمان حرفهایاند و چطور میتوانند به یک اتفاق بینالمللی عادت کنند. اتفاق بینالمللی یعنی زبان بینالمللی که دیگر حساسیت بیخود به آن بیمورد است. وقتی در لایه بینالمللی قرار میگیریم باید بینالمللی شويم اما اگر جایی لازم باشد از حقوق ایرانی بودنمان دفاع میکنیم. سوالی که ما در پی جواب دادنش هستیم این است که چرا مدام میگوییم ایراني و بینالمللی؟ اگر اینطور نگاه کنیم نگاه دنیا هم همینطور خواهد بود. من فكر ميكنم اصالت معماري ایران فراتر از ظرف بینالمللی است. اگر سری به کشورهای همسطح خودمان بزنیم، مثلا اگر در کنفرانسی در زمینه معماری در سطح بينالمللي شرکت کنیم، میبینیم هیچگاه مترجمی به زبان محلي وجود ندارد؛ چون کسی که بهعنوان متخصص نشسته در ظرف بینالمللی قرار گرفته و آن کشور از قبل در این ظرف قرار داشته است. چرا ما این را جدا کردهایم و در کنفرانس بینالمللی مترجم میآوریم؟ باید خودمان را در جایگاه جهانی ببینیم. مجله 2A بهعنوان یک رسانه خارجی که من مسوول آن در داخل ایران هستم میتواند این رابطه را ایجاد کند. مجله «معماری و ساختمان» که به فارسی در ایران منتشر میشود کمککننده است. این دو در کنار هم میتوانند روابط خیلی مهم و معتبر بینالمللی را در داخل کشور ساری و جاری کنند.
یکی از سوالات این است که وقتی در مسند مدیر یک مجله بینالمللی قرار دارید و به هنر ایران هم نظر دارید، دیگر چه لزومی به ارایه یک مجله به فارسی هست؟ این تردید در ذهن شما وجود نداشته است؟
من و اشخاصی که مانند من در این زمینه حرکت فرهنگی میکنند انگیزههای درونی، فرهنگی و عشق به سرزمین دارند. این کار یک نوع خدمتگزاری است. نمیخواهم شعار بدهم یا اینکه تصویر بزرگی از خود و کارم بسازم، اما عشقی در وجودمان ریشه دوانده که محرک ما برای ورود به این عرصه بوده است. این عشق، ما را به این مرحله رسانده و معادلهای نبوده که بر پایه دو دو تا چهار تا باشد. مجله «معماری و ساختمان» مثل پسر بزرگ و مجله 2A مانند دختر بزرگ من است. نمیشود گفت چون دختر خوبی داریم پسر را رها کنیم. به نظرم این دو در کنار هم زیبا هستند و هیچگاه اینطور فکر نکردهام که یکی از این دو باشد و دیگری نباشد.
شما مجلهای با کیفیت و گسترده توزیع بینالمللی منتشر میکنید. در مقابل مجلهای دارید که مخاطبان داخلی دارند. نگاهتان به آسیبها و انحرافاتی که در معماری وجود دارد، چیست؟
طی این سالها خواستهام به موارد و مسایلی که در این حوزه در داخل کشور کمتر نگاه شده، بیشتر بپردازم. برای مثال ممکن است طی سالهای گذشته توجه کمتری به حوزه زنان شده باشد. از اینرو ما بحث «معمار زن ایرانی» را مطرح کردیم. این بحث به این معنی نبود که بخواهیم زن و مرد را تفکیک کنیم و بگوییم کدامیک بیشتر در معماری دخیل هستند. خواستیم تاکید کنیم که جایگاه زنان در معماری مهم بوده و آنها میتوانند به اندازه مردها متعهد باشند. ما شماره معمار زن ایرانی را بهار سال گذشته در مجله «معماری و ساختمان» منتشر کردیم. همین کار را در مجله 2A انجام دادیم بهعنوان «صدای زنها در معماری و طراحی». در شماره اخیر مجله «معماری و ساختمان» موضوع باغ ایرانی را مطرح کردهایم. در سرمقاله هم به اهمیت موضوع اشاره کرده و به رابطه بین باغ ایرانی، مینیاتور ایرانی و فرش ایرانی پرداختهام؛ چیزی که به آداب و گذشته ما مربوط است. موضوع دیگر، معماری داخلی است. سالهای سال است که در کشور ما پرداختن به این موضوع، به هر دلیلی، کمرنگ شده است. فکر میکنم از آنجا که معماری داخلی به سمت تشریفات و تجملات رفته این لغت اندکی کمرنگ شده است؛ هرچند تاثیر روانی زیادی در فضای زندگی دارد. الان هم میگوییم منظور ما از معماری داخلی، ویترین و دکوراسیون داخلی منزل نیست. ما به ایده و فضا هم تاکید داریم. در واژگان معماری داخلی به این مساله سالها حتی در حوزههای دانشگاهی توجه نشده بود. این مباحث را ما طی شش دوره برپایی «جایزه معماری داخلی» مطرح کرده و جوایزی تعیین کردیم. الان تاثیر خودش را در جامعه حرفهای گذاشته است. از دیگر سوژههایی که روی آن کار کردیم، مساله «نما» بود. نما، هماکنون مساله خیلی مهمی بهخصوص در چهره شهری ماست. حتی نما بهعنوان یک ساختمان تکی در جایی مهم است و در جایگاه خودش بهعنوان یک عنصر معماری تاثیراتی دارد. نما همیشه برای معماران مهم بوده و هست اما مساله این است که میخواهیم روی این اهمیت، تاکید کنیم. در واقع سعی کردیم خلاها را پر کنیم. یا اگر در هر شماره مجله به «معماری پایدار» اشاره میکنیم در واقع میخواهیم دستاوردهایی از این طریق حاصل شود که برای جامعهمان مثمرثمر باشد و به حرکت جامعه به این سمت کمک کند.
سوژهها را بر چه اساسی انتخاب میکنید؟
دوستان زیادی در کنار من هستند که آنها در تصمیمات ما در شمارههای مجله تاثیر دارند اما احساس نیازی که به نظر من در جامعه حرفهای وجود دارد مهم است و تصمیمگیرنده نهایی خودم هستم. ما هیات علمی و گروه مشاوران داریم. دوستان نزدیکی هستند که همیشه در اتفاقات مختلف و مهم مجله با من همراهاند.
اخیرا ششمین دوره جایزه معماری داخلی را در تهران بر پا کردید. این جایزه ظاهرا طی این شش دوره خیلی بیسروصدا برپا شده. دلیل خاصی داشته است؟
شاید ما در زمینه اطلاعرسانی کوتاهی کردهایم و باید بیشتر در مورد جایزه اطلاعرسانی میکردیم. قطعا از دوره آینده این کار را خواهیم کرد.
برگردیم به مجله 2A. در ابتدای صحبتهایتان به چالشهای سر راهتان اشاره کردید. این چالشها بیشتر در چه زمینهای است؟
خب به هر حال جایگاه مجله 2A بهعنوان یک مجله مهم بینالمللی در سطح جهانی مشخص است. تا به امروز 24 شماره از آن منتشر شده. ما شماره مستقلی در مورد «معماری معاصر ایران» در حدود 5/1سال قبل منتشر کردیم که شامل پروژهها و مقالات زیادی بود. شانس با ما یار بوده که سکان هدایت این مجله در دست یک ایرانی است و اتفاقات داخل ایران از طریق این مجله در سطح بینالمللی اطلاعرسانی میشود. مساله مهم دیگر درباره خلیجفارس بوده. افتخار من این بوده که همیشه این قطعه پاک از سرزمینم را با درج نام Persian Gulf معرفی کردهام. با اینکه این مجله در کشورهای عربی منتشر میشود.
تا به حال واکنشی به این موضوع صورت نگرفته و مشکلی برایتان پیش نیامده؟
تا به حال که خیر، امیدوارم بعد از این هم مشکلی پیش نیاید. چون حقیقت به جز این نیست. ما در چنین زمانی اهل میانهروی نیستیم. یا کاری را انجام نمیدهیم یا درست انجام میدهیم. در نهایت باید موضعگیریمان مشخص باشد. خلیجفارس همیشه و در هر جای دنیا خلیجفارس است. 2A در کنار اهتمام به هویت ایرانی، میتواند تاثیرات زیادی داشته باشد. یکی از آنها بحث آموزش است. به نظرم میتوانیم در بحث حوزه تخصصی معماری تاثیرگذار باشیم و یک قدم جلوتر، در بخشهای مختلف هنر. یعنی میتوانیم طرحهایی را در قالب «مدرسههای عملکردی» معماری داشته باشیم. افراد بعد از فارغالتحصیل شدن از این مدرسهها دورههای بعد از دانشگاه را در جامعه در قالب کارآموزی آموزش میبینند. این افراد در همان مدرسه کارآموزی کردهاند و در زمان
خارج شدن از مدرسه قابلیت این را دارند که به مدیران مهم حوزههای معماری و ساختمان یا همان بخش هنر تبدیل شوند. متاسفانه ما این رویکرد را در دانشکدههای معماری خودمان نداریم. وقتی شخص فارغالتحصیل میشود تازه باید ببیند چه راهی را باید برود. این، نقص اصلی حوزه آموزشی ماست که فارغالتحصیلان دانشگاههایمان به محض خروج از دانشگاه تازه فکر میکنند باید چه کار کنند! مجله 2A با کمک افراد موفق در سطح دنیا در این حوزه نتایجی را به دست آورده که میتواند مدلی از آموزش ایده آل معماری باشد. شخصی که وارد این فضای آموزشی شود و بر این اساس حرکت کند در پایان، مسیر خود را در جامعه میبیند.
نگاه شما به مساله هویت فرهنگی با پیشزمینهای که تصویر کردید چگونه است؟
قطعا در درجه نخست احترام به هویت فرهنگی برای ما یک اصل است. البته ما ادعا نمیکنیم حرف تازهای زدهایم، اما به نظرم میتوانیم از زوایای دیگر به این قضیه نگاه کنیم. من سالها در حوزه خلیجفارس تحقیق کرده و با گروه پژوهشی دانشگاه هاروارد در این زمینه در ارتباط بودهام. در برپایی جوایز معتبر معماری در دنیا در زمینه خلیجفارس فعال بودهام. فرض کنید جزیرهای مانند جزیره کیش با تمام اصالتش چطور به دلیل اقتصاد و مشکلات فعلی به مرکز تجاری بیمعنی و کاذبی تبدیل شده که محل فروش اجناس بیکیفیت است. سياستهاي خرد وكلان در جریان بوده که انگیزههای تجاری برای مسافر ایجاد میکند و این مراکز تجاری به مرور بر زیبایی، اصالت و اقلیم منطقه تاثیر مخرب میگذارند و به آن ضربه میزنند. فضای زیبا و طبیعی ما را به یک محیط بیارزش گردشگری و تجاری با انگیزههای مالی تبدیل میکنند. یعنی شخص فکر میکند حتما باید وقتی به کیش میرود با دست پر برگردد و سود ببرد؛ در صورتی که کیش یکی از زیباترین نقطههای زمین است و زیباییهای جغرافیایی، طبیعت و اقلیم آن از هر چیز دیگر مهمتر است. آنجا برای خودش زندگی بومیای جریان داشته که فرهنگ خاص خود را دارد. الان روند یک زندگی ساده مربوط به منطقهای کهن از بین رفته است. بدون یک برنامه توسعه قطعا نابودی بومی در این منطقه اتفاق میافتد. نمیخواهم انتقاد و سیاهنمایی کنم؛ میخواهم بگویم در این منطقه شاهد رواج بیبرنامگی هستیم. مجله ما در مورد این منطقه مطالعاتی را منتشر کرده که میتواند در بهبود یا تغییر جهت آن تاثیرگذار باشد و روشهایی برای توسعه بهتر را در این منطقه نشان دهد.
برنامههای آینده شما چیست؟
همچون قبل به مسایل مربوط به هویت فرهنگی، تاریخ، آداب و رسوم، گروههای نژادی و انطباق آن با زندگي امروز و تاثيرش در معماري و مواردی از این دست خواهیم پرداخت. این، رویه همیشگی ماست.
از صميم قلب اميدوارم كه با رويكرد جديد و مبارك دولت تدبير و اميد به رياست آقاي دكتر روحاني اين مسایل را با حساسيت بيشتر دنبال كنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.