از ياد رفتههاي ساعدي
شرق: گرچه غلامحسين ساعدي بيشتر به واسطه نمايشنامهها و داستانهاي كوتاهش شناخته ميشود اما گستره آثار ساعدي طيفي وسيع در عرصههاي مختلف نوشتاري را دربر ميگيرد كه اغلب كمتر خوانده شده و مورد توجه بودهاند. ساعدي در طول سالهاي فعاليتهايش بهجز نمايشنامهها و داستانهاي كوتاهش كه مهمترين بخش آثارش به شمار ميروند، در عرصههاي ديگري مثل ترانه، سفرنامه، فيلمنامه و مقالهنويسي به نوشتن پرداخته و از قالبهاي مختلف نوشتاري براي بيان انديشهها و دغدغههايش استفاده كرده است. به تازگي سه كتاب در قالب مجموعهاي با عنوان «پراكندهها و ازيادرفتهها» در نشر كتاب پارسه منتشر شده كه در آنها آثار پراكنده ساعدي گردآوري شده است. «محال ممكن»، «در سراچه دباغان» و «محاكمه ميرزارضاي كرماني» عنوان اين سه كتاب هستند. حميد تبريزي كه نوشتههاي پراكنده ساعدي را در اين سه كتاب گردهم آورده در ابتداي كتاب «در سراچه دباغان» مقدمهاي كوتاه نوشته و در بخشي از آن درباره آثار گردآوريشده ساعدي نوشته: «جدا از تجديدچاپ آثار ساعدي، اغلب آثار دوران جواني او در نشريات محلي تبريز گم شدهاند. اين بنده با توجه به گذشت حدود پنجاهوچندسال آشنايي با
خود و آثار ساعدي، ديني را به او احساس ميكردم و دلم ميخواست نوشتههاي پراكنده دوران جواني او در دفتري گردآوري شود و نسل امروز با آثار كمياب او آشنايي داشته باشد. اغلب نوشتههايي كه در پي خواهد آمد، از سالهاي 1334 - موقعي كه ساعدي بيست سال داشته- يكبار در تبريز چاپ شدهاند كه از آن جملهاند: پيگماليون، خانههاي شهرري، مفتش، تنديسه جاويد، ميمونهخاتون و... كه تقريبا در هيچكدام از شناختنامههاي ساعدي نشاني از آنها نيست».
«در سراچه دباغان» شامل داستانها و داستانوارههاي ساعدي است و در آن اين آثار گردآوري شده است: «پيگماليون»، «خلدآشيان»، «مهدي ديگر»، «ساندويچ»، «مدخلي بر يك داستان بلند»، «مقتل2»، «در آغاز سفر»، «در سراچه دباغان»، «تنديسه جاويد»، «مفتش»، «ظهر كه شد»، «آفتاب مهتاب»، «كرانههاي ناپيدا»، «مرغ انجير»، «خانههاي شهرري» و «دو ترانه از». «محال ممكن» شامل فيلمنامهها و سفرنامههاي ساعدي است: «ما نميشويم»، «محال ممكن»، «از همهجا ميشود شروع كرد»، «ماسههاي بادي»، «در ساحل كاكي»، «وينه»، «سايههاي خوش در حاشيه خليج» و «شاملوها». «محاكمه ميرزارضاي كرماني» نيز شامل نمايشنامهها و يادداشتهاي ساعدي است. نمايشنامههايي كه در اين كتاب منتشر شده عبارتند از: «كاربافكها در سنگر»، «محاكمه ميرزارضاي كرماني»، «خانه برفي»، «ليلاجها»، «پيام زن دانا»، «ميمونهخاتون»، «قاصدها» و «شبان فريبك». چهار يادداشت هم در اين كتاب به چاپ رسيدهاند كه عبارتند از: «انقلابي در تئاتر»، «بازيگري همهفنحريف»، «هست شب، آري شب» و «نصرت كريمي و صورتكهايش». ساعدي در بخشي از «هست شب، آري شب» كه مربوط به صمد بهرنگي است نوشته: «صمد بهرنگي تاريخ
تولد و مرگ ندارد. براي او نميشود شرح احوال و تراجم ترتيب داد. مرگ او آنقدر باورنكردني است كه زندگياش بود و زندگياش هميشه آنچنان آميخته با هيجان بود كه بيشباهت به يك افسانه نبود. يك معلم بود اگرچه تبعيدي روستاها ولي عاشق روستاها. توي دهات بين او و دهاتيجماعت هيچ فرقي نبود. او با آن كت مشكياش سالهايسال توي جادهها بود، پاي پياده از دهي به دهي ديگر ميرفت. همه او را ميشناختند: صمد آمد. صمد رفته يام. صمد رفته آخيرجان. در روستاها، او هيچ نشانهاي از شهريگري نداشت، او در طويله، مدرسه، ميدانچه ده، قبرستان، كلاسي درسي روبهراه ميكرد. و در زندگي روستايي شركت داشت. سر خرمن، در مجالس ختم، قرائت قرآن، در مساجد، عروسي، همهجا حضور داشت. همهچيز را ساده ميپذيرفت، گلايه نميكرد. دلخور نميشد. غصه نميخورد، آرزوهاي طلايي نداشت. همهچيز را لمس ميكرد، تجربه ميكرد، ميچشيد. براي او تنها چيزي قابلقبول بود كه قابل لمس بود، قابل درك بود، تلخ بود يا شيرين، بههرحال وجود داشت. قابل تجربه بود، ميشد فهميد، فهماند. اين بود كه هيچ نوع كششي به شناختن دردهاي ناشناخته بشري نداشت. هيچوقت هم دچار اينچنين دردهايي
نميشد. او گرسنگي را ميشناخت. فقر را ميشناخت، بيماريها را ميشناخت، ظلم و زورگويي را دردهاي اصلي ميدانست. اين بود كه اگر به مشكلي برميخورد، جاخالي نميكرد. روبهرويش ميايستاد، يا ميشكست يا شكست ميخورد. در صورت دوم هم اصلا ناله نميكرد».
شرق: گرچه غلامحسين ساعدي بيشتر به واسطه نمايشنامهها و داستانهاي كوتاهش شناخته ميشود اما گستره آثار ساعدي طيفي وسيع در عرصههاي مختلف نوشتاري را دربر ميگيرد كه اغلب كمتر خوانده شده و مورد توجه بودهاند. ساعدي در طول سالهاي فعاليتهايش بهجز نمايشنامهها و داستانهاي كوتاهش كه مهمترين بخش آثارش به شمار ميروند، در عرصههاي ديگري مثل ترانه، سفرنامه، فيلمنامه و مقالهنويسي به نوشتن پرداخته و از قالبهاي مختلف نوشتاري براي بيان انديشهها و دغدغههايش استفاده كرده است. به تازگي سه كتاب در قالب مجموعهاي با عنوان «پراكندهها و ازيادرفتهها» در نشر كتاب پارسه منتشر شده كه در آنها آثار پراكنده ساعدي گردآوري شده است. «محال ممكن»، «در سراچه دباغان» و «محاكمه ميرزارضاي كرماني» عنوان اين سه كتاب هستند. حميد تبريزي كه نوشتههاي پراكنده ساعدي را در اين سه كتاب گردهم آورده در ابتداي كتاب «در سراچه دباغان» مقدمهاي كوتاه نوشته و در بخشي از آن درباره آثار گردآوريشده ساعدي نوشته: «جدا از تجديدچاپ آثار ساعدي، اغلب آثار دوران جواني او در نشريات محلي تبريز گم شدهاند. اين بنده با توجه به گذشت حدود پنجاهوچندسال آشنايي با
خود و آثار ساعدي، ديني را به او احساس ميكردم و دلم ميخواست نوشتههاي پراكنده دوران جواني او در دفتري گردآوري شود و نسل امروز با آثار كمياب او آشنايي داشته باشد. اغلب نوشتههايي كه در پي خواهد آمد، از سالهاي 1334 - موقعي كه ساعدي بيست سال داشته- يكبار در تبريز چاپ شدهاند كه از آن جملهاند: پيگماليون، خانههاي شهرري، مفتش، تنديسه جاويد، ميمونهخاتون و... كه تقريبا در هيچكدام از شناختنامههاي ساعدي نشاني از آنها نيست».
«در سراچه دباغان» شامل داستانها و داستانوارههاي ساعدي است و در آن اين آثار گردآوري شده است: «پيگماليون»، «خلدآشيان»، «مهدي ديگر»، «ساندويچ»، «مدخلي بر يك داستان بلند»، «مقتل2»، «در آغاز سفر»، «در سراچه دباغان»، «تنديسه جاويد»، «مفتش»، «ظهر كه شد»، «آفتاب مهتاب»، «كرانههاي ناپيدا»، «مرغ انجير»، «خانههاي شهرري» و «دو ترانه از». «محال ممكن» شامل فيلمنامهها و سفرنامههاي ساعدي است: «ما نميشويم»، «محال ممكن»، «از همهجا ميشود شروع كرد»، «ماسههاي بادي»، «در ساحل كاكي»، «وينه»، «سايههاي خوش در حاشيه خليج» و «شاملوها». «محاكمه ميرزارضاي كرماني» نيز شامل نمايشنامهها و يادداشتهاي ساعدي است. نمايشنامههايي كه در اين كتاب منتشر شده عبارتند از: «كاربافكها در سنگر»، «محاكمه ميرزارضاي كرماني»، «خانه برفي»، «ليلاجها»، «پيام زن دانا»، «ميمونهخاتون»، «قاصدها» و «شبان فريبك». چهار يادداشت هم در اين كتاب به چاپ رسيدهاند كه عبارتند از: «انقلابي در تئاتر»، «بازيگري همهفنحريف»، «هست شب، آري شب» و «نصرت كريمي و صورتكهايش». ساعدي در بخشي از «هست شب، آري شب» كه مربوط به صمد بهرنگي است نوشته: «صمد بهرنگي تاريخ
تولد و مرگ ندارد. براي او نميشود شرح احوال و تراجم ترتيب داد. مرگ او آنقدر باورنكردني است كه زندگياش بود و زندگياش هميشه آنچنان آميخته با هيجان بود كه بيشباهت به يك افسانه نبود. يك معلم بود اگرچه تبعيدي روستاها ولي عاشق روستاها. توي دهات بين او و دهاتيجماعت هيچ فرقي نبود. او با آن كت مشكياش سالهايسال توي جادهها بود، پاي پياده از دهي به دهي ديگر ميرفت. همه او را ميشناختند: صمد آمد. صمد رفته يام. صمد رفته آخيرجان. در روستاها، او هيچ نشانهاي از شهريگري نداشت، او در طويله، مدرسه، ميدانچه ده، قبرستان، كلاسي درسي روبهراه ميكرد. و در زندگي روستايي شركت داشت. سر خرمن، در مجالس ختم، قرائت قرآن، در مساجد، عروسي، همهجا حضور داشت. همهچيز را ساده ميپذيرفت، گلايه نميكرد. دلخور نميشد. غصه نميخورد، آرزوهاي طلايي نداشت. همهچيز را لمس ميكرد، تجربه ميكرد، ميچشيد. براي او تنها چيزي قابلقبول بود كه قابل لمس بود، قابل درك بود، تلخ بود يا شيرين، بههرحال وجود داشت. قابل تجربه بود، ميشد فهميد، فهماند. اين بود كه هيچ نوع كششي به شناختن دردهاي ناشناخته بشري نداشت. هيچوقت هم دچار اينچنين دردهايي
نميشد. او گرسنگي را ميشناخت. فقر را ميشناخت، بيماريها را ميشناخت، ظلم و زورگويي را دردهاي اصلي ميدانست. اين بود كه اگر به مشكلي برميخورد، جاخالي نميكرد. روبهرويش ميايستاد، يا ميشكست يا شكست ميخورد. در صورت دوم هم اصلا ناله نميكرد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.