دینورزی در نگاه رضوی(ع)
علی شفیعی . پژوهشگر
این روزها بهمناسبت میلاد حضرت علی ابن موسیالرضا علیهالسلام، نکات مختلفی درباره سیره ایشان مطرح میشود و دیروز یازدهم ذیالقعده، با توجه به مناسبت آن، این مباحث با جدیت بیشتری دنبال شد. به نظر میرسد برخی زوایای رفتار آن حضرت، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. میدانیم دینورزی اصنافی دارد که هریک بر مبانی، روشها و... متفاوتی استوارند و پیامدهای ویژهای دارند. دینورزی میتواند عارفانه باشد؛ کمااینکه میتواند فقیهانه نیز باشد. دینورزی میتواند اخلاقی باشد، همانگونه که میتواند عاقلانه باشد. هریک از این اصناف دینورزی مبانیای دارند و پیامدهایی که پرداختن به آن میتواند جامعه دینورز پیرامونی ما را پویا نگه دارد. دینورزی عاقلانه هم نیازمند مباحثی از سنخ عقل نظری است و هم نیازمند طرح مباحثی با رویکرد عقل عملی که از سنخ پیامدها و آسیبهای آن است. دینورزی عاقلانه که میتوان آن را مفهومی نزدیک به آن چیزی دانست که پارهای اندیشمندان از آن به «دینورزی معرفتاندیش» یاد کردهاند، در آموزههای امامان ما مورد توجه بوده است و تلاش کردهاند اینگونه دینورزی را در جوامع پیرامونی خویش به گفتوگو بگذارند. امام رضا علیهالسلام بهعنوان شخصیتی که گفتوگو بهمعنای کهن آن - و نه بهمعنای مدرن آن که بر مبانی ویژهای استوار است - را ترویج و از آن استقبال میکرده است، در سخنانی شنیدنی و تأملبرانگیز به پیامدهای دینورزی عاقلانه پرداخته و 10 ویژگی را برای این مدل دینورزی تعریف کرده است. این سخن آن امام عزیز که برگرفته از آموزههای نبوی[1] است، چنین آغاز میشود: «لا يَتِمُّ عَقْلُ امْرِء مُسْلِم حَتّى تَكُونَ فيهِ عَشْرُ خِصال/ انسان مسلمان کمال عقلیاش در این است که وی را رهنمون به
10 ویژگی و صفت کرده باشد». اولا ترکیب «لا يَتِمُّ عَقْلُ امْرِء مُسْلِم» از ترکیبات معناداری است که باید با نگاه معرفتشناسانه به تحلیل آن پرداخت. تفکیکی که حضرت بین کمال عقل و مسلمانی میافکند و اینکه گویا این دو تلازم وجودی ندارند. ثانیا تأکید بر عقل عملی در آموزههای دینی و... . نکات مهم دیگری که در این سخن امام علیهالسلام آمده که درباره هریک میتوان گفتوگوهای بسیار کرد. این 10 صفت که حضرت در این روایت به آنها اشاره کرده است، بسیاری از آنها از جنس امور عملی و ناظر به عرصه رفتارهای انسانیاند که در جامعه پیرامونی ما میتوانند همچنان کاربردی باشند. در اینجا به مهمترین آنها به اجمال اشاره خواهد شد:
1. خیرخواهی عمومی: یکی از رهاوردهای دینورزی عاقلانه خیرخواهی عمومی است. امام رضا علیهالسلام میگویند: انسان مسلمان باید چنان شود که: أَلْخَيْرُ مِنْهُ مَأمُولٌ؛ به خير و خوبى او (مردم) اميدوار باشند. یعنی انسانهای دیگر از او انتظاری جز خیرخواهی نداشته باشند. انسانی که بخواهد به این مرحله برسد که دیگران جز امید خیر از او نداشته باشند، باید به تعبیر پيامبر صليالله عليه و آله خود را به زحمت اندازد: تَـكَـلَّـفُوا فِعْلَ الْخَيْرِ وَ جاهِدوا نُفوسَكُمْ عَلَيْهِ...در كار خير، خود را به زحمت اندازيد و در اين راه با هوا و هوس خود مبارزه كنيد...[2] اگر کسی اینگونه شد و اینچنین اندیشید به گفته امام علیهالسلام چنان خواهد شد که: «يَسْتَكْثِرُ قَليلَ الْخَيْرِ مِنْ غَيْرِهِ، وَ يَسْتَقِلُّ كَثيرَ الْخَيْرِ مِنْ نَفْسِهِ/ كارهاى خير خود را كوچك و ناچيز و اندك بشمارد، و كارها
(و كمكها)ى ديگران را بسيار و بزرگ بشمارد»این نگاه اگر عمومیت پیدا کند، هر جامعهای را میتواند در ابعاد مختلف اقتصادی و فرهنگی و... به جامعه انسانی نزدیک کند.
2. امنیت عمومی: دیگر رهاورد دینورزی عاقلانه در امان ماندن مردم از دست این افراد است. امام علیهالسلام میگویند: «وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ./ از شر و بدى و اذيت او (مردم) آسوده و ايمن باشند». دین البته باید دیندار را چنان تربیت کند که عموم مردم از دست او در امان باشند. پیامبر در تعریف مسلمان حقیقی میگویند: «المُسلِمُ مَن سَلِمَ المُسلمونَ مِن لِسانِهِ و يَدِهِ .[3] مسلمان کسی است که عموم مردم از زبان و دست وی ایمن باشند»؛ یعنی نه با زبان کسی را تخریب، خوار و تحقیر و... میکند و نه به اموال ایشان دست میزند و نه آنان را مورد ضرب و جرح قرار میدهد. نکته جالب سخن پیامبر این است که میگویند عموم مردم باید از دست و زبان انسان مسلمان امنیت داشته باشند نه اینکه فقط همکیشان وی احساس امنیت کنند. جامعهای که امنیت عمومی در آن نباشد، بدانجا خواهد رسید که اخوانثالث بهخوبی آن را ترسیم کرده است: «... وگر دست محبت سوی کس یازی، به اکراه آورد دست از بغل بیرون؛ که سرما سخت سوزان است».
3. تلاش در کاهش رنجهای انسانی: رهاورد دیگر دینورزی عاقلانه در بیان امام رضا علیهالسلام این است که این مدل دینورزی باید دینداری تربیت کند که یکی از تلاشهایش حرکت در جهت کاهش رنجهای انسانی باشد. ایشان میگویند: «لا يَسْأَمُ مِنْ طَلَبِ الْحَوائِجِ إِلَيْهِ/ ملول نشود از عرضه حاجتهای انسانی بر او». به بیان دیگر ظرفیتی داشته باشد که نیازها و حاجتهای انسانی که بر او عرضه میشود، اگر هم نمیتواند پاسخ مثبتی به آن بدهد، خسته نشود و مانع طرح آنها نشود. رنجهای انسانی و نیازهای انسانی گاه از جنس امور مادیاند -که به نظر میرسد فهم اولیه این فقره نیز همین است - و دیگر گاه از جنس امور معنویاند. انسان مسلمان باید چنان ظرفیتی داشته باشد که از عرضه این نیازها ملول و رنجیده نشود. دینورزی عاقلانه دیندار را بدانجا میکشاند که برای رنجهای مادی دیگران حداکثر تلاش را میکند؛ چراکه رنجهای مادی گاه چنان انسانها را میآزارد که توصیفناشدنی است؛ همانکه شاملو آن را اینگونه به تصویر کشیده است: «...دریغا که فقر، چه بهآسانی، احتضارِ فضیلت است...». گاه صرف شنیدن رنجهای دیگران اسباب آرامش ایشان است و میتوان تنها با
گشادگی به شنیدن رنجهای دیگران همت ورزید و باری از دوش ایشان برداشت. ای کاش بدانجا میرسیدیم که اگر توان برآوردهکردن نیازهای دیگران را نداریم، فرصتی میدادیم تا دیگران رنجهایشان را بر ما عرضه بدارند. این بخشی از توصیههای حضرت رضا علیهالسلام برای ماست که از سالروز ولادت ایشان میتواند سرلوحه عملکرد هریک ما قرار گیرد.
[1] . علل الشرایع؛ ج 1 ؛ 115. در علل الشرایع این روایت را حضرت از قول پیامبر نقل کردهاند
[2] . تنبيه الخواطر، ج ۲، ۱۲
[3] . كنز العمّال؛ 738
این روزها بهمناسبت میلاد حضرت علی ابن موسیالرضا علیهالسلام، نکات مختلفی درباره سیره ایشان مطرح میشود و دیروز یازدهم ذیالقعده، با توجه به مناسبت آن، این مباحث با جدیت بیشتری دنبال شد. به نظر میرسد برخی زوایای رفتار آن حضرت، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. میدانیم دینورزی اصنافی دارد که هریک بر مبانی، روشها و... متفاوتی استوارند و پیامدهای ویژهای دارند. دینورزی میتواند عارفانه باشد؛ کمااینکه میتواند فقیهانه نیز باشد. دینورزی میتواند اخلاقی باشد، همانگونه که میتواند عاقلانه باشد. هریک از این اصناف دینورزی مبانیای دارند و پیامدهایی که پرداختن به آن میتواند جامعه دینورز پیرامونی ما را پویا نگه دارد. دینورزی عاقلانه هم نیازمند مباحثی از سنخ عقل نظری است و هم نیازمند طرح مباحثی با رویکرد عقل عملی که از سنخ پیامدها و آسیبهای آن است. دینورزی عاقلانه که میتوان آن را مفهومی نزدیک به آن چیزی دانست که پارهای اندیشمندان از آن به «دینورزی معرفتاندیش» یاد کردهاند، در آموزههای امامان ما مورد توجه بوده است و تلاش کردهاند اینگونه دینورزی را در جوامع پیرامونی خویش به گفتوگو بگذارند. امام رضا علیهالسلام بهعنوان شخصیتی که گفتوگو بهمعنای کهن آن - و نه بهمعنای مدرن آن که بر مبانی ویژهای استوار است - را ترویج و از آن استقبال میکرده است، در سخنانی شنیدنی و تأملبرانگیز به پیامدهای دینورزی عاقلانه پرداخته و 10 ویژگی را برای این مدل دینورزی تعریف کرده است. این سخن آن امام عزیز که برگرفته از آموزههای نبوی[1] است، چنین آغاز میشود: «لا يَتِمُّ عَقْلُ امْرِء مُسْلِم حَتّى تَكُونَ فيهِ عَشْرُ خِصال/ انسان مسلمان کمال عقلیاش در این است که وی را رهنمون به
10 ویژگی و صفت کرده باشد». اولا ترکیب «لا يَتِمُّ عَقْلُ امْرِء مُسْلِم» از ترکیبات معناداری است که باید با نگاه معرفتشناسانه به تحلیل آن پرداخت. تفکیکی که حضرت بین کمال عقل و مسلمانی میافکند و اینکه گویا این دو تلازم وجودی ندارند. ثانیا تأکید بر عقل عملی در آموزههای دینی و... . نکات مهم دیگری که در این سخن امام علیهالسلام آمده که درباره هریک میتوان گفتوگوهای بسیار کرد. این 10 صفت که حضرت در این روایت به آنها اشاره کرده است، بسیاری از آنها از جنس امور عملی و ناظر به عرصه رفتارهای انسانیاند که در جامعه پیرامونی ما میتوانند همچنان کاربردی باشند. در اینجا به مهمترین آنها به اجمال اشاره خواهد شد:
1. خیرخواهی عمومی: یکی از رهاوردهای دینورزی عاقلانه خیرخواهی عمومی است. امام رضا علیهالسلام میگویند: انسان مسلمان باید چنان شود که: أَلْخَيْرُ مِنْهُ مَأمُولٌ؛ به خير و خوبى او (مردم) اميدوار باشند. یعنی انسانهای دیگر از او انتظاری جز خیرخواهی نداشته باشند. انسانی که بخواهد به این مرحله برسد که دیگران جز امید خیر از او نداشته باشند، باید به تعبیر پيامبر صليالله عليه و آله خود را به زحمت اندازد: تَـكَـلَّـفُوا فِعْلَ الْخَيْرِ وَ جاهِدوا نُفوسَكُمْ عَلَيْهِ...در كار خير، خود را به زحمت اندازيد و در اين راه با هوا و هوس خود مبارزه كنيد...[2] اگر کسی اینگونه شد و اینچنین اندیشید به گفته امام علیهالسلام چنان خواهد شد که: «يَسْتَكْثِرُ قَليلَ الْخَيْرِ مِنْ غَيْرِهِ، وَ يَسْتَقِلُّ كَثيرَ الْخَيْرِ مِنْ نَفْسِهِ/ كارهاى خير خود را كوچك و ناچيز و اندك بشمارد، و كارها
(و كمكها)ى ديگران را بسيار و بزرگ بشمارد»این نگاه اگر عمومیت پیدا کند، هر جامعهای را میتواند در ابعاد مختلف اقتصادی و فرهنگی و... به جامعه انسانی نزدیک کند.
2. امنیت عمومی: دیگر رهاورد دینورزی عاقلانه در امان ماندن مردم از دست این افراد است. امام علیهالسلام میگویند: «وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأْمُونٌ./ از شر و بدى و اذيت او (مردم) آسوده و ايمن باشند». دین البته باید دیندار را چنان تربیت کند که عموم مردم از دست او در امان باشند. پیامبر در تعریف مسلمان حقیقی میگویند: «المُسلِمُ مَن سَلِمَ المُسلمونَ مِن لِسانِهِ و يَدِهِ .[3] مسلمان کسی است که عموم مردم از زبان و دست وی ایمن باشند»؛ یعنی نه با زبان کسی را تخریب، خوار و تحقیر و... میکند و نه به اموال ایشان دست میزند و نه آنان را مورد ضرب و جرح قرار میدهد. نکته جالب سخن پیامبر این است که میگویند عموم مردم باید از دست و زبان انسان مسلمان امنیت داشته باشند نه اینکه فقط همکیشان وی احساس امنیت کنند. جامعهای که امنیت عمومی در آن نباشد، بدانجا خواهد رسید که اخوانثالث بهخوبی آن را ترسیم کرده است: «... وگر دست محبت سوی کس یازی، به اکراه آورد دست از بغل بیرون؛ که سرما سخت سوزان است».
3. تلاش در کاهش رنجهای انسانی: رهاورد دیگر دینورزی عاقلانه در بیان امام رضا علیهالسلام این است که این مدل دینورزی باید دینداری تربیت کند که یکی از تلاشهایش حرکت در جهت کاهش رنجهای انسانی باشد. ایشان میگویند: «لا يَسْأَمُ مِنْ طَلَبِ الْحَوائِجِ إِلَيْهِ/ ملول نشود از عرضه حاجتهای انسانی بر او». به بیان دیگر ظرفیتی داشته باشد که نیازها و حاجتهای انسانی که بر او عرضه میشود، اگر هم نمیتواند پاسخ مثبتی به آن بدهد، خسته نشود و مانع طرح آنها نشود. رنجهای انسانی و نیازهای انسانی گاه از جنس امور مادیاند -که به نظر میرسد فهم اولیه این فقره نیز همین است - و دیگر گاه از جنس امور معنویاند. انسان مسلمان باید چنان ظرفیتی داشته باشد که از عرضه این نیازها ملول و رنجیده نشود. دینورزی عاقلانه دیندار را بدانجا میکشاند که برای رنجهای مادی دیگران حداکثر تلاش را میکند؛ چراکه رنجهای مادی گاه چنان انسانها را میآزارد که توصیفناشدنی است؛ همانکه شاملو آن را اینگونه به تصویر کشیده است: «...دریغا که فقر، چه بهآسانی، احتضارِ فضیلت است...». گاه صرف شنیدن رنجهای دیگران اسباب آرامش ایشان است و میتوان تنها با
گشادگی به شنیدن رنجهای دیگران همت ورزید و باری از دوش ایشان برداشت. ای کاش بدانجا میرسیدیم که اگر توان برآوردهکردن نیازهای دیگران را نداریم، فرصتی میدادیم تا دیگران رنجهایشان را بر ما عرضه بدارند. این بخشی از توصیههای حضرت رضا علیهالسلام برای ماست که از سالروز ولادت ایشان میتواند سرلوحه عملکرد هریک ما قرار گیرد.
[1] . علل الشرایع؛ ج 1 ؛ 115. در علل الشرایع این روایت را حضرت از قول پیامبر نقل کردهاند
[2] . تنبيه الخواطر، ج ۲، ۱۲
[3] . كنز العمّال؛ 738
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.