گاندو؛ مجادلهای که به تاریخ ایران گره خورده است
حمید ملکزاده. دانشآموخته اندیشه سیاسی
بحث درباره مفاهیم انتزاعی مانند عشق، عدالت، دوستی و دولت، عموما از مجرای استعارههایی آشنا امکانپذیر میشوند که این مقولههای مبهم را به اعتبار ربطهای استعاری گوناگونی، به حوزههایی آشنا و قابل فهم تبدیل میکنند. من در این یادداشت کوتاه، عجالتا از استعاره بدن، برای مطرحکردن آنچه در ذهن دارم استفاده خواهم کرد: هر دولتی یک ارگانیسم زنده است. در این معنا، دولتها را باید بهعنوان بدنهایی در نظر بیاوریم که به اعتبار رابطه میان اجزای تشکیلدهندهشان، به واحدی حیاتی تبدیل میشوند. هربار رابطه میان این اجزا، دچار اختلال باشد، عوارضی بهصورتهای مختلف بروز پیدا خواهند کرد که آنها را عموما با اصطلاح دردنشان (سندروم) نامیدهاند. دردنشانها، هرکدام بسته به کیفیاتی که دارند، چیزی را درباره وضعیت سلامت بدن اعلام میکنند. تا جایی که به موضوع این نوشته بازمیگردد، گاندو یکی از همین دردنشانهاست. موضعگیری درباره محتوا و شیوه انتقال پیامهای پیشبینیشده توسط عوامل سریال گاندو یا دلالتهای ضمنی آن در ارتباط با دولت حسن روحانی، از قسمتهای میانی سریال گاندو آغاز شده بود. این موضعگیریها حتی تا امروز نیز ادامه پیدا کرده است. من بدون اینکه بخواهم وارد جزئیات مباحث مطرحشده درباره گاندو بشوم، قصد دارم با عنایت به دو متن متفاوت درباره این سریال، این مسئله را روشن کنم که چطور مجموعه مسائل مربوط به گاندو را باید بهعنوان دردنشانِ بیماری ریشهداری در جمهوری اسلامی ایران به حساب بیاوریم. متونی که برای نوشتن این یادداشت کوتاه مورد نظر داشتهام، عبارتاند از یادداشت سخنگوی محترم دولت، جناب آقای دکتر ربیعی که در روزنامه ایران منتشر شده و یادداشت تلگرامی کوتاهی که آقای دکتر فیرحی در کانال شخصیشان به اشتراک گذاشتهاند. یک مفهوم کلیدی در هر دو این نوشتهها وجود دارد: دولت دو سر (به تعبیر دکتر فیرحی) و دو دولتی (به تعبیر دکتر ربیعی). هر دو یادداشت مورد اشاره من، با وجود تفاوتهای طبیعیشان، به بحث درباره یک چیز مشترک پرداختهاند. اگرچه یادداشت آقای دکتر فیرحی، دولت دو سر را در مقام یک نوع بیماری برای دولت در ایران صورتبندی کرده و معرفی میکند، نوشته سخنگوی محترم دولت، چنین چیزی را بهعنوان مفهومی دستپرورده دشمنان نظام و انقلاب در نظر آورده که گاندو و آثاری مانند آن ناخواسته به ترویج ناصوابش دامن میزنند. بدون اینکه قضاوتی درباره محتوای پیامی که گاندو منتقل کرده داشته باشم، باید این مسئله را روشن کنم که دولت دو سر یا دو دولتی، دردنشانی واقعی برای دولت در ایران پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی است؛ سندرومی که بهتر است دولت اعتدالی، دکتر حسن روحانی و هر شکل دیگری از اصلاحطلبی سیاسی در ایران، پیش از هر چیز تلاش کند علاجی برای آن بیابد. یکی از نشانههای مؤید آن بیماریای که سندروم دولت دو سر آن را آشکار میکند، دقیقا در یادداشت آقای ربیعی قابل شناسایی است: اولا، سخنگوی محترم دولت، در بخشی از یادداشت خود، ابراز امیدواری میکند تا «صداوسیمای ملی» ایران، در مقام نهادی حکومتی که از بودجه عمومی کشور ارتزاق میکند، امکان پاسخگویی به سریال مورد بحث را فراهم آورد؛ ثانیا، به همان نهاد حکومتی که قاعدتا بخشی از دولت واحدی است که آقای ربیعی از آن صحبت میکنند، یادآور میشود که: «بهجای فیلمها و برنامههایی نمایشی که القای «دو دولتی» و «حاکمیت دوگانه» میکند، اندکی خلاقیت بیشتر به خرج دهد و به متن جامعه بازگشته و انتخاب آن را محترم بشمارد». این یادآوری یک مقام دولتی به رسانه دولتی را اگر در کنار اشارههای آقای رئیسجمهور به دوگانه دولتی که اسلحه دارد، در مقابل دولتی که اسلحه ندارد و واقعیتهای میدانی دیگری از سیاست در ایران معاصر اضافه کنیم، آنگاه خواهیم دید که دو دولتی، یا دولت دو سر نه القای دشمنان، بلکه واقعیتی سیاسی و یک بیماری آشنا برای ساخت دولت در سراسر ایران معاصر به حساب میآید. آنچه نهایتا بنا دارم به آن اشاره کنم این است که این نه صرفا خود سریال گاندو و پیامی که با خود داشت، بلکه مجموعه اتفاقاتی که به زایش ایده ساخت سریال، نحوه تولید آن و ماجراهایی که برای پخشش پیش آمد، در کنار موضعگیریهای رسمی و غیررسمی درباره این سریال را باید بهعنوان دردنشان دولت در ایران معاصر به حساب آورد. به نظر نویسنده، سندروم دولت دو سر، افشاکننده بیماری مهلکی است که تا جایی که به انقلاب اسلامی ایران برمیگردد، به بیماری باقیمانده از نزاعهای سیاسی قابل شناسایی در ابتدای انقلاب میان نخستوزیری و کمیتههای انقلاب و صورتهای دیگر آن بعد از دوران تثبیت انقلاب اشاره میکند. بیماری مهلکی که هر بار و در دورهها و دولتهای مختلف، با انباشت زخم و نزاعهای حلناشده، بدنی را که از آن بهعنوان دولت یاد کردهایم، دچار بحرانهایی اساسی کرده است. باور نهایی نویسنده این است که هر جریان اصلاحطلب یا اصولگرایی که دل در گرو نتایج و دستاوردهای برآمده از انقلاب اسلامی ایران دارد، باید این دردنشان سیاسی را جدی گرفته و بهجای افزودن بر زخمها و نزاعهای تقویتکننده بیماری مربوط به آن، تلاش کند راهی برای درمان پیدا کرده و آن را ارائه کند.
بحث درباره مفاهیم انتزاعی مانند عشق، عدالت، دوستی و دولت، عموما از مجرای استعارههایی آشنا امکانپذیر میشوند که این مقولههای مبهم را به اعتبار ربطهای استعاری گوناگونی، به حوزههایی آشنا و قابل فهم تبدیل میکنند. من در این یادداشت کوتاه، عجالتا از استعاره بدن، برای مطرحکردن آنچه در ذهن دارم استفاده خواهم کرد: هر دولتی یک ارگانیسم زنده است. در این معنا، دولتها را باید بهعنوان بدنهایی در نظر بیاوریم که به اعتبار رابطه میان اجزای تشکیلدهندهشان، به واحدی حیاتی تبدیل میشوند. هربار رابطه میان این اجزا، دچار اختلال باشد، عوارضی بهصورتهای مختلف بروز پیدا خواهند کرد که آنها را عموما با اصطلاح دردنشان (سندروم) نامیدهاند. دردنشانها، هرکدام بسته به کیفیاتی که دارند، چیزی را درباره وضعیت سلامت بدن اعلام میکنند. تا جایی که به موضوع این نوشته بازمیگردد، گاندو یکی از همین دردنشانهاست. موضعگیری درباره محتوا و شیوه انتقال پیامهای پیشبینیشده توسط عوامل سریال گاندو یا دلالتهای ضمنی آن در ارتباط با دولت حسن روحانی، از قسمتهای میانی سریال گاندو آغاز شده بود. این موضعگیریها حتی تا امروز نیز ادامه پیدا کرده است. من بدون اینکه بخواهم وارد جزئیات مباحث مطرحشده درباره گاندو بشوم، قصد دارم با عنایت به دو متن متفاوت درباره این سریال، این مسئله را روشن کنم که چطور مجموعه مسائل مربوط به گاندو را باید بهعنوان دردنشانِ بیماری ریشهداری در جمهوری اسلامی ایران به حساب بیاوریم. متونی که برای نوشتن این یادداشت کوتاه مورد نظر داشتهام، عبارتاند از یادداشت سخنگوی محترم دولت، جناب آقای دکتر ربیعی که در روزنامه ایران منتشر شده و یادداشت تلگرامی کوتاهی که آقای دکتر فیرحی در کانال شخصیشان به اشتراک گذاشتهاند. یک مفهوم کلیدی در هر دو این نوشتهها وجود دارد: دولت دو سر (به تعبیر دکتر فیرحی) و دو دولتی (به تعبیر دکتر ربیعی). هر دو یادداشت مورد اشاره من، با وجود تفاوتهای طبیعیشان، به بحث درباره یک چیز مشترک پرداختهاند. اگرچه یادداشت آقای دکتر فیرحی، دولت دو سر را در مقام یک نوع بیماری برای دولت در ایران صورتبندی کرده و معرفی میکند، نوشته سخنگوی محترم دولت، چنین چیزی را بهعنوان مفهومی دستپرورده دشمنان نظام و انقلاب در نظر آورده که گاندو و آثاری مانند آن ناخواسته به ترویج ناصوابش دامن میزنند. بدون اینکه قضاوتی درباره محتوای پیامی که گاندو منتقل کرده داشته باشم، باید این مسئله را روشن کنم که دولت دو سر یا دو دولتی، دردنشانی واقعی برای دولت در ایران پیش و پس از پیروزی انقلاب اسلامی است؛ سندرومی که بهتر است دولت اعتدالی، دکتر حسن روحانی و هر شکل دیگری از اصلاحطلبی سیاسی در ایران، پیش از هر چیز تلاش کند علاجی برای آن بیابد. یکی از نشانههای مؤید آن بیماریای که سندروم دولت دو سر آن را آشکار میکند، دقیقا در یادداشت آقای ربیعی قابل شناسایی است: اولا، سخنگوی محترم دولت، در بخشی از یادداشت خود، ابراز امیدواری میکند تا «صداوسیمای ملی» ایران، در مقام نهادی حکومتی که از بودجه عمومی کشور ارتزاق میکند، امکان پاسخگویی به سریال مورد بحث را فراهم آورد؛ ثانیا، به همان نهاد حکومتی که قاعدتا بخشی از دولت واحدی است که آقای ربیعی از آن صحبت میکنند، یادآور میشود که: «بهجای فیلمها و برنامههایی نمایشی که القای «دو دولتی» و «حاکمیت دوگانه» میکند، اندکی خلاقیت بیشتر به خرج دهد و به متن جامعه بازگشته و انتخاب آن را محترم بشمارد». این یادآوری یک مقام دولتی به رسانه دولتی را اگر در کنار اشارههای آقای رئیسجمهور به دوگانه دولتی که اسلحه دارد، در مقابل دولتی که اسلحه ندارد و واقعیتهای میدانی دیگری از سیاست در ایران معاصر اضافه کنیم، آنگاه خواهیم دید که دو دولتی، یا دولت دو سر نه القای دشمنان، بلکه واقعیتی سیاسی و یک بیماری آشنا برای ساخت دولت در سراسر ایران معاصر به حساب میآید. آنچه نهایتا بنا دارم به آن اشاره کنم این است که این نه صرفا خود سریال گاندو و پیامی که با خود داشت، بلکه مجموعه اتفاقاتی که به زایش ایده ساخت سریال، نحوه تولید آن و ماجراهایی که برای پخشش پیش آمد، در کنار موضعگیریهای رسمی و غیررسمی درباره این سریال را باید بهعنوان دردنشان دولت در ایران معاصر به حساب آورد. به نظر نویسنده، سندروم دولت دو سر، افشاکننده بیماری مهلکی است که تا جایی که به انقلاب اسلامی ایران برمیگردد، به بیماری باقیمانده از نزاعهای سیاسی قابل شناسایی در ابتدای انقلاب میان نخستوزیری و کمیتههای انقلاب و صورتهای دیگر آن بعد از دوران تثبیت انقلاب اشاره میکند. بیماری مهلکی که هر بار و در دورهها و دولتهای مختلف، با انباشت زخم و نزاعهای حلناشده، بدنی را که از آن بهعنوان دولت یاد کردهایم، دچار بحرانهایی اساسی کرده است. باور نهایی نویسنده این است که هر جریان اصلاحطلب یا اصولگرایی که دل در گرو نتایج و دستاوردهای برآمده از انقلاب اسلامی ایران دارد، باید این دردنشان سیاسی را جدی گرفته و بهجای افزودن بر زخمها و نزاعهای تقویتکننده بیماری مربوط به آن، تلاش کند راهی برای درمان پیدا کرده و آن را ارائه کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.