به یاد فیروز گوران، انسانی مثالزدنی
در زیستشناسی اجتماعی جدید، ژن فرمانده است یا خدمتگزار؟
عبدالرحمن نجلرحیم-مغزپژوه
حدود 25 سال پیش بود که مقالهای در مجله جامعه سالم به نام «ژنسالاری یا دیکتانوری مغز و روان» در نکوهش ژنمحوری در مطالعات زیستشناسی و مغزپژوهی نوشتم. منطبق با این نقد، پژوهشها در عرصه زیستشناسی اجتماعی نوین نشان میدهد که ژنها برخلاف تصور گذشته فرمانده بدن ما نیستند، بلکه در خدمت محیط در سطوح سلولی، کل بدن و محیط خارج از بدن (طبیعی، اجتماعی و فرهنگی) هستند. سالها بعد در دهه گذشته بود که پروژه ژنوم انسانی نشان داد که تنها کمتر از دو درصد ژنوم ما به کار رمزگذاری پروتئینها مشغولاند. بقیه تشکیلات ژنوم، برخلاف تصور قبل، بیکار نیستند، بلکه به صورت یک نظام شبکهای تنظیمگر به علائم محیطی از سلول تا پویشهای اجتماعی و فرهنگی، حساس هستند. بدیهی است که این یافتهها خواب باورمندان به وجود دوگانگی ماهیتی بین زیستشناسی و محیط اجتماعی و فرهنگی را آشفته میکند. تا چندیپیش، بر اساس تقدم و اعتبار علیتی یکطرفه بخشی به عوامل ژنتیکی، رشتههای ترکیبی سوسیوبیولوژی، روانشناسی تکاملی و علوم شناختی غریزهمحور و نوروساینس شکل گرفت. اما در دوران پساژنومیک امروز، دیگر علم ژنتیکی را نمیتوان مستقل از بافتار محیطی، اجتماعی و فرهنگی مورد مطالعه قرار داد؛ همانطور که محیط به هرشکل آن به طور مستقل از عوامل زیستطبیعی، بیمعناست. در دنیای پساژنومیک امروز، ژنها در اختیار دستگاه تنظیمگر وسیعی هستند که در درون سلول، محیط شیمیایی پیچیده بدن، داخل اعضای بدن و محیط نهادینه شدهاند. بهنظر عدهای از پژوهشگران، توارث تنها از طریق ژنها منتقل نمیشود، بلکه توارث از راه اپیژنتیکی در هنگام رشد نیز ممکن است. مثال معروف در این زمینه شیوع بیماریهای مزمني در نسل بعدی هنگام قحطی زمستان گرسنگی هلند در سالهای ۱۹۴۴ـ ۱۹۴۵ است. بنابراین به نظر میرسد در دوران اولیه رشد شرایط محیطی برای سازماندهی بدن برای مقابله با بیماریهای بعدی زندگی بسیار مهم باشد. زیرا صدمات این دوران میتواند برنامهریزی فعالیت ژنی در بدن را تغییر دهد و تعداد بیشتری از ژنها را برای انجام کارهای بدن نافعال و بازنشسته کند. بنابراین قحطی در نسلی میتواند نسل دیگری را دچار مخاطرات جدی در زندگی کند. پژوهش در جوندگان نشان داده که ناکفایتی شرایط مراقبتهای مادرانه میتواند ژنها را در منطقه حافظهساز مغز (هیپوکامپ) و همچنین در محور تنشساز (هیپوتالامیکـهیپوفیزـآدرنال) بدن، دچار نافعالی و مشکلات رشدی کند. پژوهشها روی انسان نیز نشان میدهد که تجربیات پس از ضربههای هیجانی (تروماتیک) مانند مورد تعرض جنسی قرارگرفتن در کودکی، میتواند باعث کاشتهشدن عمیق این ضربهها در سطح مولکولی در هیپوکامپ مغز شود.
در قرن بیستم شاهد دوریگزیدن و به حاشیه راندهشدن زیستشناسی در توجیه بسیاری از مسائل جوامع توسط جامعهشناسان و فلاسفه بودهایم. یکی از علل مهم آن نیز قبول ژنسالاری در زیستشناسی بود که شکاف و بیگانهپنداری بین زیستشناسی و جامعهشناسی را افزایش میداد. ولی در دو دهه گذشته شاهد پژوهشهایی هستیم که به روشنی نشان میدهند که چگونه مسائل اجتماعی چون تغذیه، جنسیت، شرایط پرورش مادرانه، فقر، فرودستی و فرادستی، محرومیت و نابرابری میتواند در سطح فعالیت اپیژنتیکی مولکولی، در مناطق مختلف مغز تأثیرات شگرفی برجا بگذارد و بر فعالیت رفتاری ما تأثیراتی بسزا و اغلب ماندگاری داشته باشد. به عنوان مثال پژوهشی در گلاسکوی بریتانیا که بین کارگران یدی و غیریدی انجام شد، نشان میدهد که فقر و محرومیتهای اجتماعی در نافعالشدن ژنوم انسانها تأثیر معناداری ایجاد میکند. ولی واقعیت این است که این همه سازماندهی پیچیده در بدن و مغز به وجود نیامده تا ما فقط از محیط پیرامون خود تأثیر یا شکل بپذیریم، بلکه باید بتوانیم عاملیت انسانی خود را نیز به محیط عرضه کنیم. یعنی بتوانیم با عاملیت مغز و بدن خود به محیط و جامعه، شکل تا حد ممکن دلخواهی را تحمیل کنیم. این معنای پلاستیسیته (شکلپذیریـشکلدهی) و دیالکتیک بین آن دو به عبارتی دیالکتیک حاکم بین زیست طبیعی (بیولوژی) و جامعه و فرهنگ است. موضوعی که به نظر من بنیاد زیستـجامعهشناسی وحدتیافتهای را در آینده ممکن خواهد کرد. این دیالکتیک در تجربه زیستیـاجتماعی را میتوان در بسیاری از افراد تأثیرگذار مورد بررسی دقیق قرار داد. بیمناسبت نیست که از شخصی یاد کنم که جدیدا جامعه مطبوعات ایران در غم ازدستدادنش عزادار شد. فیروز گوران را میگویم. او سردبیر مجله جامعه سالم بود که 25 سال پیش مقاله من در نقد ژنسالاری را در این مجله چاپ کرد. من فیروز گوران را چند بار بیشتر ندیدم؛ مردی با قامتی کوچک و چهرهای رنجکشیده و نگاهی پرنفوذ، همیشه مرتب و کراواتزده. هر بار که مرا میدید، با نگاهی استفهامآلود، عنوان یکی از مقالاتم «دیدن نادیدنیها» را زیر لب تکرار میکرد و بعد مدتی سکوت بود و تفکر... و بعد مضامینی کوک میکرد و میخواست تلویحا به من بفهماند که میداند پشت این نوشته، نوشتههای دیگری پنهان است. من فقط چند بار هنگام چاپ هفت مقالهام در جامعه سالم در طول سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ به دیدارش به دفتر مجله رفتم. منش، رفتار و سرگذشت این مرد مرا به دیالکتیکی متقاعد میکند که از آن صحبت میکنم. او نوجوانی روستایی است که به شهر میآید و در فقر و فلاکت ابتدا کارگر ساده، سپس کارگر چاپخانه میشود و بالاخره با همه سختی و مشقتها و به زندان رفتنها، خود را به سردبیری مطرحترین روزنامه پایتخت میرساند و در انتها سردبیر مجله جامعه سالم میشود. شکی نیست که سختیها و محرومیتهای دوران رشد بر مغز انعطافپذیر فیروز گوران داغها و یادگارهای سختجانی گذاشته بود، ولی این عاملیت و فعالیت پلاستیک مغز او بود که موجب شد تا او خود را بر محیط فرهنگی و اجتماعی در ستیز با افکار و عقایدش تحمیل کند و صدایش را به گوش دیگران برساند. بنابراین، بیولوژی را باید در رفتار اجتماعی بازتعریف کرد، همانطور که محیط، جامعه و فرهنگ با حضور فعال بیولوژی و عاملیت انسانی ناشی از آن، معنا پیدا میکند.
حدود 25 سال پیش بود که مقالهای در مجله جامعه سالم به نام «ژنسالاری یا دیکتانوری مغز و روان» در نکوهش ژنمحوری در مطالعات زیستشناسی و مغزپژوهی نوشتم. منطبق با این نقد، پژوهشها در عرصه زیستشناسی اجتماعی نوین نشان میدهد که ژنها برخلاف تصور گذشته فرمانده بدن ما نیستند، بلکه در خدمت محیط در سطوح سلولی، کل بدن و محیط خارج از بدن (طبیعی، اجتماعی و فرهنگی) هستند. سالها بعد در دهه گذشته بود که پروژه ژنوم انسانی نشان داد که تنها کمتر از دو درصد ژنوم ما به کار رمزگذاری پروتئینها مشغولاند. بقیه تشکیلات ژنوم، برخلاف تصور قبل، بیکار نیستند، بلکه به صورت یک نظام شبکهای تنظیمگر به علائم محیطی از سلول تا پویشهای اجتماعی و فرهنگی، حساس هستند. بدیهی است که این یافتهها خواب باورمندان به وجود دوگانگی ماهیتی بین زیستشناسی و محیط اجتماعی و فرهنگی را آشفته میکند. تا چندیپیش، بر اساس تقدم و اعتبار علیتی یکطرفه بخشی به عوامل ژنتیکی، رشتههای ترکیبی سوسیوبیولوژی، روانشناسی تکاملی و علوم شناختی غریزهمحور و نوروساینس شکل گرفت. اما در دوران پساژنومیک امروز، دیگر علم ژنتیکی را نمیتوان مستقل از بافتار محیطی، اجتماعی و فرهنگی مورد مطالعه قرار داد؛ همانطور که محیط به هرشکل آن به طور مستقل از عوامل زیستطبیعی، بیمعناست. در دنیای پساژنومیک امروز، ژنها در اختیار دستگاه تنظیمگر وسیعی هستند که در درون سلول، محیط شیمیایی پیچیده بدن، داخل اعضای بدن و محیط نهادینه شدهاند. بهنظر عدهای از پژوهشگران، توارث تنها از طریق ژنها منتقل نمیشود، بلکه توارث از راه اپیژنتیکی در هنگام رشد نیز ممکن است. مثال معروف در این زمینه شیوع بیماریهای مزمني در نسل بعدی هنگام قحطی زمستان گرسنگی هلند در سالهای ۱۹۴۴ـ ۱۹۴۵ است. بنابراین به نظر میرسد در دوران اولیه رشد شرایط محیطی برای سازماندهی بدن برای مقابله با بیماریهای بعدی زندگی بسیار مهم باشد. زیرا صدمات این دوران میتواند برنامهریزی فعالیت ژنی در بدن را تغییر دهد و تعداد بیشتری از ژنها را برای انجام کارهای بدن نافعال و بازنشسته کند. بنابراین قحطی در نسلی میتواند نسل دیگری را دچار مخاطرات جدی در زندگی کند. پژوهش در جوندگان نشان داده که ناکفایتی شرایط مراقبتهای مادرانه میتواند ژنها را در منطقه حافظهساز مغز (هیپوکامپ) و همچنین در محور تنشساز (هیپوتالامیکـهیپوفیزـآدرنال) بدن، دچار نافعالی و مشکلات رشدی کند. پژوهشها روی انسان نیز نشان میدهد که تجربیات پس از ضربههای هیجانی (تروماتیک) مانند مورد تعرض جنسی قرارگرفتن در کودکی، میتواند باعث کاشتهشدن عمیق این ضربهها در سطح مولکولی در هیپوکامپ مغز شود.
در قرن بیستم شاهد دوریگزیدن و به حاشیه راندهشدن زیستشناسی در توجیه بسیاری از مسائل جوامع توسط جامعهشناسان و فلاسفه بودهایم. یکی از علل مهم آن نیز قبول ژنسالاری در زیستشناسی بود که شکاف و بیگانهپنداری بین زیستشناسی و جامعهشناسی را افزایش میداد. ولی در دو دهه گذشته شاهد پژوهشهایی هستیم که به روشنی نشان میدهند که چگونه مسائل اجتماعی چون تغذیه، جنسیت، شرایط پرورش مادرانه، فقر، فرودستی و فرادستی، محرومیت و نابرابری میتواند در سطح فعالیت اپیژنتیکی مولکولی، در مناطق مختلف مغز تأثیرات شگرفی برجا بگذارد و بر فعالیت رفتاری ما تأثیراتی بسزا و اغلب ماندگاری داشته باشد. به عنوان مثال پژوهشی در گلاسکوی بریتانیا که بین کارگران یدی و غیریدی انجام شد، نشان میدهد که فقر و محرومیتهای اجتماعی در نافعالشدن ژنوم انسانها تأثیر معناداری ایجاد میکند. ولی واقعیت این است که این همه سازماندهی پیچیده در بدن و مغز به وجود نیامده تا ما فقط از محیط پیرامون خود تأثیر یا شکل بپذیریم، بلکه باید بتوانیم عاملیت انسانی خود را نیز به محیط عرضه کنیم. یعنی بتوانیم با عاملیت مغز و بدن خود به محیط و جامعه، شکل تا حد ممکن دلخواهی را تحمیل کنیم. این معنای پلاستیسیته (شکلپذیریـشکلدهی) و دیالکتیک بین آن دو به عبارتی دیالکتیک حاکم بین زیست طبیعی (بیولوژی) و جامعه و فرهنگ است. موضوعی که به نظر من بنیاد زیستـجامعهشناسی وحدتیافتهای را در آینده ممکن خواهد کرد. این دیالکتیک در تجربه زیستیـاجتماعی را میتوان در بسیاری از افراد تأثیرگذار مورد بررسی دقیق قرار داد. بیمناسبت نیست که از شخصی یاد کنم که جدیدا جامعه مطبوعات ایران در غم ازدستدادنش عزادار شد. فیروز گوران را میگویم. او سردبیر مجله جامعه سالم بود که 25 سال پیش مقاله من در نقد ژنسالاری را در این مجله چاپ کرد. من فیروز گوران را چند بار بیشتر ندیدم؛ مردی با قامتی کوچک و چهرهای رنجکشیده و نگاهی پرنفوذ، همیشه مرتب و کراواتزده. هر بار که مرا میدید، با نگاهی استفهامآلود، عنوان یکی از مقالاتم «دیدن نادیدنیها» را زیر لب تکرار میکرد و بعد مدتی سکوت بود و تفکر... و بعد مضامینی کوک میکرد و میخواست تلویحا به من بفهماند که میداند پشت این نوشته، نوشتههای دیگری پنهان است. من فقط چند بار هنگام چاپ هفت مقالهام در جامعه سالم در طول سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ به دیدارش به دفتر مجله رفتم. منش، رفتار و سرگذشت این مرد مرا به دیالکتیکی متقاعد میکند که از آن صحبت میکنم. او نوجوانی روستایی است که به شهر میآید و در فقر و فلاکت ابتدا کارگر ساده، سپس کارگر چاپخانه میشود و بالاخره با همه سختی و مشقتها و به زندان رفتنها، خود را به سردبیری مطرحترین روزنامه پایتخت میرساند و در انتها سردبیر مجله جامعه سالم میشود. شکی نیست که سختیها و محرومیتهای دوران رشد بر مغز انعطافپذیر فیروز گوران داغها و یادگارهای سختجانی گذاشته بود، ولی این عاملیت و فعالیت پلاستیک مغز او بود که موجب شد تا او خود را بر محیط فرهنگی و اجتماعی در ستیز با افکار و عقایدش تحمیل کند و صدایش را به گوش دیگران برساند. بنابراین، بیولوژی را باید در رفتار اجتماعی بازتعریف کرد، همانطور که محیط، جامعه و فرهنگ با حضور فعال بیولوژی و عاملیت انسانی ناشی از آن، معنا پیدا میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.