|

جایگاه شورایاری‌ها در مدیریت شهری

محمد توسلی.اولین شهردار تهران بعد از انقلاب

انتخابات پنجمین دوره شورایاری‌ها در کلان‌شهر تهران قرار است روز چهارم مردادماه برگزار شود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در این انتخابات شهروندان تهرانی در 354 محله تهران حضور پیدا می‌کنند و برای انتخاب 9 نفر عضو در هر یک از شورایاری‌ها رأی خواهند داد. پرسشی که امروز ممکن است برای شهروندان به‌حق مطرح باشد، این است که شورایاری‌ها چه نقش و جایگاهی در مدیریت شهری دارند و چرا باید در این انتخابات مشارکت کنند؟ برای پاسخ به این پرسش که کاملا بجاست، در اینجا به اختصار به زمینه‌های تاریخی آن و ضرورت حضور در این انتخابات اشاره می‌کنم.
موضوع «بلدیه» و «انجمن شهر» و مشارکت مردم در مدیریت شهری از انقلاب مشروطه یعنی حدود صد سال گذشته مطرح بوده است. اما به علت حضور فرهنگ استبدادی در مدیریت کشور که جایگاهی برای مردم در اداره کشور و شهرها در نظر نداشتند، با وجود پیگیری این ضرورت در دوران نهضت ملی ایران در اوایل دهه 30، تا سال 57 و پیروزی انقلاب این مطالبه مردمی که پیش‌نیاز برنامه توسعه کشور است، عملا تحقق پیدا نکرد.
در سال 57 که ملت ایران با اجماع کم‌نظیری برای کَنده‌شدن کُنده استبداد پهلوی و تأمین آزادی و حاکمیت ملت، در مدیریت کشور و شهرها در عرصه عمومی حضور پیدا کرد و زمینه پیروزی انقلاب فراهم شد و در مرحله بعد در بسیاری از اصول قانون اساسی تبلور پیدا کرد، به‌طور طبیعی از مدیران بعد از انقلاب انتظار داشتند زمینه‌های اصلاح ساختاری در مدیریت کشور و شهرها فراهم شود تا مدیریت از بالا و نظام استبدادی به مدیریت از پایین و مدیریت مردمی متحول شود. در چنین شرایطی که مردم احساس آزادی و حاکمیت بر سرنوشت خودشان را پیدا کرده بودند، خلق‌وخوی مردم آن‌چنان متحول شد که با همکاری و همدلی همه‌جانبه با مدیران پس از انقلاب از جمله مدیریت شهر تهران، اقداماتی انجام شد که به لحاظ کارشناسی در شرایط عادی امکان‌پذیر نیست.
یکی از اقدامات انجام‌شده تشکیل شورای محلات بود که با حضور داوطلبانه مردم به‌ویژه نیروهای جوان و تحصیل‌کرده که بعضا از خارج کشور به عشق خدمت به ایران برگشته بودند، تشکیل شد و کمک‌های اساسی به مدیریت شهر و اجرای طرح‌های مورد نیاز شهری و در دوران جنگ تحمیلی در پشتیبانی جبهه‌ها، داشتند که گزارش آنها در خاطرات آن دوران به‌تفصیل آمده است.
از همان اسفند 57 برای پاسخ به این نیاز راهبردی و تحقق مطالبات تاریخی ملت ایران، برای تهیه قانون شوراهای شهری و اصلاح تقسیمات شهری اقدام شد تا مردم بتوانند نمایندگان خودشان را در حوزه محله خود انتخاب کنند و نمایندگان آنها در شورای مناطق و شورای شهر (پارلمان شهری) حضور پیدا کنند و به‌طور قانونمند، همان‌طور که خانه خودشان را اداره می‌کنند، بتوانند شهر خودشان را هم اداره کنند. در محدوده شرق مسیل کن 341 محله با اشتراکات فرهنگی، اجتماعی و جغرافیایی و 20 منطقه شهری، مشخص شد. تعداد این محلات، با اضافه‌شدن مناطق 21 و 22 در سال‌های اخیر به محدوده شهر تهران، به 354 محله افزایش پیدا کرده است.
قانون شوراها با هماهنگی وزارت کشور و دولت موقت با توجه به آموزه‌های قرآنی و تجربه بشری در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه تهیه شد. زنده‌یاد مهندس بازرگان در دولت موقت با علاقه‌مندی این قانون را با دقت بررسی و روی آن اظهارنظر کردند که در اسناد و خاطرات تاریخی آمده است. در نهایت قانون «مدیریت واحد شهری» در مهرماه 58 به تصویب شورای انقلاب رسید.
اما اینکه چرا این قانون مصوب و در مرحله بعد اصول شفاف فصل هفتم قانون اساسی مربوط به شوراها تاکنون به‌طور کامل اجرا نشده است و اینکه چرا قانون شوراهای مصوب مجلس اول، تا مجلس پنجم به‌تدریج کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر شد و اجرای آن تا سال 77 به تعویق افتاد، توضیح آن نیاز به فرصت دیگری است. اما به‌رغم کاستی‌ها و پاسخ‌گونبودن قانون مصوب مجلس پنجم، آقای سیدمحمد خاتمی در دولت اصلاحات، در سال 77، برای پاسخ به این نیاز راهبردی، اولین انتخابات شوراها را انجام داد و امروز پنجمین دوره شوراهای شهری را تجربه می‌کنیم.
به‌طور خلاصه در همه ادوار شوراها، هم اعضای شوراها، هم مسئولان و هم مردم در حال یادگیری و تلاش برای رفع موانع بوده‌اند. پیشنهاد لایحه «مدیریت یکپارچه شهری» در سال 1393 از سوی وزارت کشور دولت آقای روحانی و برگزاری جلسات هم‌اندیشی با حضور مسئولان و کارشناسان در این راستا درخور ارزیابی است. اما توقف پیگیری آن در دوره دوم دولت آقای روحانی نمودار موانع و ایستادگی نهادهایی است که با اجرائی‌شدن آن موافقت و هماهنگی ندارند.
در این فرایند یادگیری، مشکلاتی که مدیریت شهرها بدون مشارکت و همکاری واقعی مردم در پی داشته است، حتی در شوراهای دوم تا چهارم که محافظه‌کاران عموما در شوراها اکثریت داشته‌اند، شورایاری‌ها در محلات شهر سامان پیدا کرده و خلأ قانونی را هم وزارت کشور و دولت‌ها تقبل کرده‌اند تا به‌تدریج راهبرد مدیریت شهری و جلب مشارکت واقعی مردم از پایین‌ترین واحد طبیعی شهری یعنی محلات، مورد پذیرش نمایندگان مردم در مجلس قرار گیرد و زمینه تصویب قانون «مدیریت واحد یا یکپارچه شهری» در مجلس فراهم شود. در چنین شرایطی، نامزدی اشخاص با صلاحیت در محلات، به‌ویژه جوانان علاقه‌مند به فعالیت‌های اجتماعی برای کسب تجربه در کارهای جمعی و مدیریتی، مشارکت گسترده مردم در روز انتخابات و رأی به نامزدهای واجد صلاحیت این فرایند در پاسخ به این نیاز راهبردی مدیریت شهری، می‌تواند موجب یادگیری شده و زمینه‌سازی برای اصلاح ساختار مدیریت شهری را تسهیل کند.

انتخابات پنجمین دوره شورایاری‌ها در کلان‌شهر تهران قرار است روز چهارم مردادماه برگزار شود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در این انتخابات شهروندان تهرانی در 354 محله تهران حضور پیدا می‌کنند و برای انتخاب 9 نفر عضو در هر یک از شورایاری‌ها رأی خواهند داد. پرسشی که امروز ممکن است برای شهروندان به‌حق مطرح باشد، این است که شورایاری‌ها چه نقش و جایگاهی در مدیریت شهری دارند و چرا باید در این انتخابات مشارکت کنند؟ برای پاسخ به این پرسش که کاملا بجاست، در اینجا به اختصار به زمینه‌های تاریخی آن و ضرورت حضور در این انتخابات اشاره می‌کنم.
موضوع «بلدیه» و «انجمن شهر» و مشارکت مردم در مدیریت شهری از انقلاب مشروطه یعنی حدود صد سال گذشته مطرح بوده است. اما به علت حضور فرهنگ استبدادی در مدیریت کشور که جایگاهی برای مردم در اداره کشور و شهرها در نظر نداشتند، با وجود پیگیری این ضرورت در دوران نهضت ملی ایران در اوایل دهه 30، تا سال 57 و پیروزی انقلاب این مطالبه مردمی که پیش‌نیاز برنامه توسعه کشور است، عملا تحقق پیدا نکرد.
در سال 57 که ملت ایران با اجماع کم‌نظیری برای کَنده‌شدن کُنده استبداد پهلوی و تأمین آزادی و حاکمیت ملت، در مدیریت کشور و شهرها در عرصه عمومی حضور پیدا کرد و زمینه پیروزی انقلاب فراهم شد و در مرحله بعد در بسیاری از اصول قانون اساسی تبلور پیدا کرد، به‌طور طبیعی از مدیران بعد از انقلاب انتظار داشتند زمینه‌های اصلاح ساختاری در مدیریت کشور و شهرها فراهم شود تا مدیریت از بالا و نظام استبدادی به مدیریت از پایین و مدیریت مردمی متحول شود. در چنین شرایطی که مردم احساس آزادی و حاکمیت بر سرنوشت خودشان را پیدا کرده بودند، خلق‌وخوی مردم آن‌چنان متحول شد که با همکاری و همدلی همه‌جانبه با مدیران پس از انقلاب از جمله مدیریت شهر تهران، اقداماتی انجام شد که به لحاظ کارشناسی در شرایط عادی امکان‌پذیر نیست.
یکی از اقدامات انجام‌شده تشکیل شورای محلات بود که با حضور داوطلبانه مردم به‌ویژه نیروهای جوان و تحصیل‌کرده که بعضا از خارج کشور به عشق خدمت به ایران برگشته بودند، تشکیل شد و کمک‌های اساسی به مدیریت شهر و اجرای طرح‌های مورد نیاز شهری و در دوران جنگ تحمیلی در پشتیبانی جبهه‌ها، داشتند که گزارش آنها در خاطرات آن دوران به‌تفصیل آمده است.
از همان اسفند 57 برای پاسخ به این نیاز راهبردی و تحقق مطالبات تاریخی ملت ایران، برای تهیه قانون شوراهای شهری و اصلاح تقسیمات شهری اقدام شد تا مردم بتوانند نمایندگان خودشان را در حوزه محله خود انتخاب کنند و نمایندگان آنها در شورای مناطق و شورای شهر (پارلمان شهری) حضور پیدا کنند و به‌طور قانونمند، همان‌طور که خانه خودشان را اداره می‌کنند، بتوانند شهر خودشان را هم اداره کنند. در محدوده شرق مسیل کن 341 محله با اشتراکات فرهنگی، اجتماعی و جغرافیایی و 20 منطقه شهری، مشخص شد. تعداد این محلات، با اضافه‌شدن مناطق 21 و 22 در سال‌های اخیر به محدوده شهر تهران، به 354 محله افزایش پیدا کرده است.
قانون شوراها با هماهنگی وزارت کشور و دولت موقت با توجه به آموزه‌های قرآنی و تجربه بشری در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه تهیه شد. زنده‌یاد مهندس بازرگان در دولت موقت با علاقه‌مندی این قانون را با دقت بررسی و روی آن اظهارنظر کردند که در اسناد و خاطرات تاریخی آمده است. در نهایت قانون «مدیریت واحد شهری» در مهرماه 58 به تصویب شورای انقلاب رسید.
اما اینکه چرا این قانون مصوب و در مرحله بعد اصول شفاف فصل هفتم قانون اساسی مربوط به شوراها تاکنون به‌طور کامل اجرا نشده است و اینکه چرا قانون شوراهای مصوب مجلس اول، تا مجلس پنجم به‌تدریج کم‌رنگ و کم‌رنگ‌تر شد و اجرای آن تا سال 77 به تعویق افتاد، توضیح آن نیاز به فرصت دیگری است. اما به‌رغم کاستی‌ها و پاسخ‌گونبودن قانون مصوب مجلس پنجم، آقای سیدمحمد خاتمی در دولت اصلاحات، در سال 77، برای پاسخ به این نیاز راهبردی، اولین انتخابات شوراها را انجام داد و امروز پنجمین دوره شوراهای شهری را تجربه می‌کنیم.
به‌طور خلاصه در همه ادوار شوراها، هم اعضای شوراها، هم مسئولان و هم مردم در حال یادگیری و تلاش برای رفع موانع بوده‌اند. پیشنهاد لایحه «مدیریت یکپارچه شهری» در سال 1393 از سوی وزارت کشور دولت آقای روحانی و برگزاری جلسات هم‌اندیشی با حضور مسئولان و کارشناسان در این راستا درخور ارزیابی است. اما توقف پیگیری آن در دوره دوم دولت آقای روحانی نمودار موانع و ایستادگی نهادهایی است که با اجرائی‌شدن آن موافقت و هماهنگی ندارند.
در این فرایند یادگیری، مشکلاتی که مدیریت شهرها بدون مشارکت و همکاری واقعی مردم در پی داشته است، حتی در شوراهای دوم تا چهارم که محافظه‌کاران عموما در شوراها اکثریت داشته‌اند، شورایاری‌ها در محلات شهر سامان پیدا کرده و خلأ قانونی را هم وزارت کشور و دولت‌ها تقبل کرده‌اند تا به‌تدریج راهبرد مدیریت شهری و جلب مشارکت واقعی مردم از پایین‌ترین واحد طبیعی شهری یعنی محلات، مورد پذیرش نمایندگان مردم در مجلس قرار گیرد و زمینه تصویب قانون «مدیریت واحد یا یکپارچه شهری» در مجلس فراهم شود. در چنین شرایطی، نامزدی اشخاص با صلاحیت در محلات، به‌ویژه جوانان علاقه‌مند به فعالیت‌های اجتماعی برای کسب تجربه در کارهای جمعی و مدیریتی، مشارکت گسترده مردم در روز انتخابات و رأی به نامزدهای واجد صلاحیت این فرایند در پاسخ به این نیاز راهبردی مدیریت شهری، می‌تواند موجب یادگیری شده و زمینه‌سازی برای اصلاح ساختار مدیریت شهری را تسهیل کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.