سايمون كريچلي در زبان فارسي
ورود واقعیت به فلسفه
گروه اندیشه: سایمون کریچلی از جمله تأثيرگذارترين و بحثبرانگيزترين متفکران فلسفه معاصر است. او درباره موضوعات مختلفي از نيهيليسم و مرگ تا طنز و موسيقي و سينما و ادبيات و فوتبال قلم ميزند. آثار او بهرغم تنوع مضمونی در سنت «فلسفه قارهای» جای میگيرد، اصطلاحي كه البته به گمان خودش مسئلهدار است و بههميندلیل در كتاب «فلسفه قارهاي»، يكي از آثار اوليهاش، سعي در توضيح تاريخچه شكلگيري اين اصطلاح و تفاوتش با فلسفه تحليلي دارد. او در تأملاتش به موضوعات متنوع و حوزههای گوناگونی میپردازد و چنان که خود میگوید «راه ورود واقعیت را به آثار خویش باز میگذارد». همین حقیقت او را در زمره متفکرانی قرار میدهد که پیوند عمیقی میان فلسفه و زندگی و همچنين مرگ فیلسوف میبینند. کریچلی اين پيوند را لازمه تجديد حيات فلسفه در دوران كنوني ميداند. در واقع او به خلاف فیلسوفانی که مرز دقیقی میان فلسفه و زندگی ترسیم میکنند، فلسفه را فعالیتی زندگینامهای تلقی میکند که پیوند عمیقی با زندگي روزمره دارد و بنابراین چیزی نیست جز همان تعریفی که هگل از آن به دست میدهد: «زمانه آنگاه که به فهم درمیآید». آثار اين فيلسوف در بين
مخاطبان فارسيزبان نيز شناخته شده و تعدادي از آنها پيش از اين به فارسي ترجمه شده است: «فلسفه قارهاي» با ترجمه خشايار ديهيمي، «در باب طنز» با ترجمه سهيل سمي، «كتاب فيلسوفان مرده» با ترجمه عباس مخبر، «خيلي کم... تقريبا هيچ» با ترجمه ليلا کوچکمنش، «چگونه از زندگی دست بشوییم و دلشوره آغاز کنیم» و «چیزها صرفا هستند: فلسفه در شعر والاس استیونس» با ترجمه مهرداد پارسا و تازهترين اثر او «به چه فكر ميكنيم، وقتي به فوتبال فكر ميكنيم» با ترجمه سیاوش آقازاده مسرور. او همچنين سرويراستار و دبير مجموعه شناختهشده «چگونه بخوانيم » در شرح آرا و زندگي برخي از مهمترين متفکران و فيلسوفان دوره مدرن است كه ترجمههای فارسي آنها نیز موجود است.
كاركرد طنز
كريچلي در کتاب «در باب طنز» موضوع طنز و كمدي را از زمان ارسطو و سیسرو تا امروز بررسي ميكند و به نظریههای مختلف دراینباره ميپردازد. او دراینراه به نظريات فروید، باختین و هابرماس نيز اشاره ميكند و میکوشد با بهرهگیری از مثالها و اسطورهها به ژرفای عجیب و جذاب طنز راه یابد. كريچلي با بيان اينكه لطيفه رشته توقعات معمول ما را از جهان تجربي جدا ميکند به اين نتيجه ميرسد كه طنز محصول گسستگي ميان موجوديت معمول اشيا و نحوه بازنمود آنها در لطيفه يا ميان توقع ما و واقعيت است. طنز از طریق ایجاد واقعیتی بدیع و تغییر شرایط ما بر توقعات و انتظارات معمول ما خط بطلان میکشد.
كريچلي به نقل از سیسرو در فن خطابه میگوید «رایجترین نوع لطیفه این است که ما برخلاف انتظارمان، جملهای غافلگیرکننده بشنویم؛ آنچه در اینجا باعث خنده ما میشود این است که آنچه انتظارش را داشتهایم، نقش بر آب شده است. جهان کمیک جهان باژگونه فلسفی نیست، بلکه جهانی است که زنجیره علّیاش پاره، آیینهای اجتماعیاش وارونه و بخردانگی عرف و معمولش محو و نابود شده است (ص 10). كريچلي براي طنز علاوه بر عملکرد انتقادی، کارکردی درمانی نیز قائل است. باژگونگی نماها و جابهجاییهای مضحک جغرافیایی در سفرهای گالیور، اثر جاناتان سویيفت، نقد کوبنده حماقتها و شرارتهای جهان مدرن اروپایی هستند، اما هدف و نیت این هزل، درمان است، يعني بازگرداندن انسان از حالتی که هست به آنچه میتواند باشد.
كريچلي به بستر شكلگيري اجتماعي و نژادي طنز نيز اشاره ميكند. طنز اكثرا بومی است و حس طنز بهشدت وابسته به بستر اجتماعی است، بههميندليل است كه هرکس تاکنون سعی کرده لطیفهای را به زبانی خارجی ترجمه کند و با عدم درک و رفتار مؤدبانه شنوندگانش روبهرو شده باشد، دریافته که ترجمه طنز بهشدت دشوار و شاید غیرممکن است. به عقيده كريچلي بسیاری از طنزها از طریق مفتضحکردن بخشی معین از جامعه (مانند آنچه در طنز جنسی میبینیم) یا خندیدن به بیگانه و اجنبی در پی تأیید وضعیت فعلیاند. به این ترتیب، بریتانیاییها به ایرلندیها میخندند، آمریکاییها به لهستانیها، سوئدیها به فنلاندیها، چکها به اسلواکها، روسها به اوکراینیها، فرانسویها و هلندیها به بلژیکیها و... . هابز هم آنجا که میگوید خنده احساس شکوه و برتری ناگهانی در جایی است که من دیگری را مضحک مییابم و به بهای ازکفرفتن آبرو و حیثیت دیگران به آنها میخندم، به همین خاصیت طنز نظر دارد. از نظر كريچلي اینگونه طنز خندیدن به قدرت نیست، بلکه خندیدنی است بسیار قدرتمندانه به ضعفا.
طنز همچنين شکلی از انسانشناسی اجتماعی و انتقادی است، پدیدهای که از مقوله آشنا آشنازدایی، از پدیده عجیب و نامتعارف اسطوره و راززدایی و جهان عقل سلیم را باژگونه و وارونه میکند. طنز در برابر جهان دیدگاهی وارونه اتخاذ میکند و از طریق بیگانهساختن ما با زندگی روزمره ما را به این نوع زندگی بازمیگرداند. برای آنکه ناهماهنگی موجود در لطیفه واقعا بهعنوان هماهنگی درک و شناخته شود، باید میان ساختار لطیفه و ساختار اجتماعی نوعی هماهنگی وجود داشته باشد. از نظر كريچلي، بدون هماهنگی اجتماعی ناهماهنگی کمیکی نیز وجود نخواهد داشت. اگر هماهنگی ضمنی یا قرارداد تلویحی فسخ شود خندهای در کار نخواهد بود. یک نمونه از این موارد هنگامی است که سعی میکنیم لطیفهای را به زبان خارجی تعریف کنیم (و البته ناکام میمانیم). لطیفه بازی با شکل و فرم است، بازی با رسم و روالهای پذیرفتهشده جامعهای معین. ناهماهنگیهای نهفته در طنز در عین آشکارکردن هماهنگی گسترده و عظیم میان ساختار لطیفه و ساختار اجتماعی با اثبات غیرضروریبودن این ساختارها به آنها میتازد. ماهیت ضدآیینی لطیفه اتفاقی یا تصادفیبودن محض آیینهای اجتماعی را که ما درگیرشان
هستیم آشکار و برملا میکند. طنز از طریق ایجاد نوعی خودآگاهی نسبت به مقوله اتفاقی یا تصادفی میتواند شرایط فعلی ما را تغییر دهد و حتی در ارتباط با جامعه نیز نقشی انتقادی ایفا کند.
نسبت فلسفه و نيستانگاري
کريچلي سرآغاز فلسفه را نومــيـــدي و بنابـــراين سروكارداشتن با مسئله نيهيليسم يا برابري و اخلاق ميداند و بخش عمدهاي از آثار او نیز درباره همین موضوع است. از نظر او فلسفه نه در حيرت از اينكه چيزها (طبيعت، جهان، هستي) هستند، آنگونه كه سنت فلسفي معتقد است، بلكه با اين حس نامعين اما آشكار آغاز ميشود كه ميلي ارضانشده و كوششي بينظير به شكست انجاميده است. او را در اين زمينه تحت تأثير لويناس، هايدگر و دريدا ميخوانند و برخي از مهمترين شرحها بر آثار اين سه را متعلق به او ميدانند. کتاب «خيلي کم... تقريبا هيچ» از جمله آثار اوست که مشخصا به اين موضوع ميپردازد، خصوصا اينکه جرقه اوليه نوشتن کتاب، به گفته نويسنده، مرگ پدرش بوده و هسته مرکزي آن يافتن معنايي براي لحظاتي است كه پدرش در تخت بيمارستان با مرگ دستوپنجه نرم ميكرد. كريچلي كتاب را با توضيح برآمدن نيهيليسم در دوران مدرن آغاز ميكند و انواع آن را برميشمرد. سپس با توضيح چرخش کپرنيکي کانت به نظريهپردازان معاصر فرانسوي ميرسد. او پس از گذر انتقادي از تفکر تراژيک نيچه، هايدگر و تجربه زيباشناختي آدورنو گفتار نيهيليستي را در ادبيات معرفي ميکند.
کتاب چهار گفتار و یک پیشگفتار دارد. پیشگفتار کتاب شرحي است درباره نسبت فلسفه و نیستانگاری. به باور کریچلی، فلسفه با ناامیدی آغاز میشود. تجربه ناامیدی دینی نیز با فلسفه آغاز میشود. این ناامیدی به پرسش از معنای زندگی میانجامد و در منظومه فکری نیچه به هیچانگاری یا نیستانگاری که به قول كريچلي نوعي بینظمی در نظام معناست. او سپس اشکال ناامیدی را تعریف میکند و معضل معنا در زندگی مدرن را با مروری تاریخی پیش میکشد. از حوالی قرن نوزدهم به بعد، شرایطی پیش ميآيد که مثل قبل نمیتوان زندگی معنادار و معناهای زیسته را در کنار هم و با هم در نظر گرفت. کریچلی به سیر تحول این نگره در منابع مختلف تفکر اروپایی از هگل و نیچه تا هایدگر و آدورنو میپردازد. «تقریبا هیچ» مسئله معنا را به مرکز مباحثه فکری بازمیگرداند. دغدغه اصلی کتاب این پرسش است که چگونه میتوان برای تناهی انسان بدون توسل به چیزی که از آن تناهی برمیگذرد، معنایی یافت. کریچلی با تأملی ژرف و دنيوي بر موضوع مرگ، ایده هیچانگاری را با عبور از بلانشو و لویناس پی میگیرد. این تأمل در خوانشی از بکت که از بسیاری از جهات قهرمان کتاب است، به بار مینشیند.
کریچلی به چاپ دوم کتاب، پیشگفتاری روشنگر و مفصل و فصلی درباره والاس استیونس افزوده كه به خوانش فلسفي شعرهاي او ميپردازد.
منظومه تفكرات
کتاب «چگونه از زندگی دست بشوییم و دلشوره آغاز کنیم»، مجموعه گفتوگوهایی با سایمون کریچلی درباره مضامين اصلي تفكر اوست كه در ساير كتابهايش مطرح كرده است. در این مجموعه گفتوگوها كه در سال 2009 از شبكهاي در تلويزيون سوئد پخش شده، موضوعاتي چون زندگی، فلسفه، مرگ، عشق، طنز و اصالت بررسی و خواننده با نثری جذاب و روان با کلیاتی از موضوعات فلسفه او و تفکر معاصر آشنا میشود. کریچلی در فصل نخست به شرح زندگی خود از ایام جوانی و رویدادهای روزمره زندگیاش تا جهتگیریهای فلسفیاش میپردازد. در فصل دوم از فلسفهای سخن میگوید که باید بخشی از حیات یک فرهنگ را شکل دهد و بتواند پرسشهای کلی را در بافتی مشخص مطرح کند. به تعبیر او، «فلسفه با این امید زنده است که بتواند بهمدد طرح پرسشهای جهانشمول همان دوکسایی را که در بافتی بهخصوص مقبولیت عام دارد به چالش بکشد». در فصل بعد کریچلی به مفهوم مرگ میپردازد و میکوشد جنبههای مختلف آن را از خلال اندیشههای هایدگر، لویناس، دریدا و... بررسی کند. گرچه او تا حدی از آرمان مرگ فلسفی دفاع میکند، اما معتقد است تقسیمبندی هایدگری انسان به دازاین اصیل و غیراصیل انسانمدارانه است.
آدمی نمیتواند به نحوی اصیل با مرگ خویش مواجه شود، چراکه از بیخوبن سوژهای انشقاقی و دوپاره است که در بهترین حالت میتواند مرگ خویش را بپذیرد و با اقرار به ناتوانی در مواجهه با آن به راه خویش ادامه دهد. به باور کریچلی، پرداختن بیش از اندازه فلاسفه به مفهوم مرگ از آرمانی خودخواهانه و وسواسی حکایت دارد و ازاینرو او در سالهای اخیر بیش از مرگ به مفهوم عشق میپردازد و این موضوع فصل بعدی کتاب است. عشق تجربهای از جنس رخداد است که بهخوبی تصویر سوژه انشقاقی را بازتاب میدهد. عرفای قرون وسطی مانند مارگاریت پورت از عشق بهعنوان وضعیتی سخن میگویند که فرد در آن باید اندرون خویش را از خود تهی کند تا جا برای ورود دیگری به کفایت باز شود. کریچلی در این فصل مضمون عشق را از خلال آثار فروید و لکان پی میگیرد و تفسیری روانکاوانه از آن به دست میدهد. در فصل بعد کریچلی به موضوع طنز میپردازد و اندیشههای کتاب مستقل خود، «در باب طنز» را خلاصه میکند. به باور او، فیلسوف باید به جهان و به خود نگاهی طنزآمیز داشته باشد. این موضوعی است که او آن را در ابعاد اجتماعی، سیاسی و فلسفیاش بررسی میکند. نهایتا در فصل ششم موضوع اصالت
را بررسی میكند و همراه با تام مک کارتی، نویسنده رمان «بازمانده»، تفاسیر جذابی از این موضوع ارائه میدهد، اینکه اوج اصالتی که سوژه انسانی میتواند داشته باشد، پذیرش ناتوانی و عجز هستیشناختیاش است. کتاب «چگونه از زندگی دست بشوییم و دلشوره آغاز کنیم»، از خلال این گفتوگوها تفسیر جذابی از فلسفه کریچلی به دست میدهد و در حکم مدخلی جامع و آسانیاب به تفکر اوست.
شعر و فلسفه
ایده اصلي كريچلي در كتاب «چیزها صرفا هستند: فلسفه در شعر والاس استیونس» فلسفه بهمثابه شعر است. او در اين کتاب سعی دارد شعر و قابلیتهای فکری آن را براي فلسفه امروز توضیح دهد. شعر داراي جنبههای فلسفی عمیقی است و ميتواند موضوعات سنتی فلسفه را نیز در خود جای دهد. بههميندليل او در این کتاب به شاعری میپردازد که بهعنوان فلسفیترین شاعر قرن بیستم شناخته ميشود. به باور کریچلی جهان فلسفی والاس استیونس به ما یاری میرساند تا به مسئله فلسفی معرفتشناسی یا رابطه میان تفکر و چیزها در شعر بپردازيم.
کریچلی در این کتاب دو هدف را دنبال میکند. نخست میخواهد نشان دهد شعر حاوی نوعی بینش فلسفی مهم و عميق است و دیگر اینکه این بینش به بهترین شکل با شعر بیان میشود، بههمیندلیل او میگوید پروژه این کتاب در حکم نوعی تناقضگویی است، زیرا برای بیان تجربهای که در واقع تنها با شعر بیان میشود از زبان فلسفه سود میجوید. بااینهمه گویی او در پی انتقالدادن صدایی است که آن را در اشعار استیونس مییابد و برای این هدف چارهای جز نوشتار فلسفی نمییابد: صدایی که از چیزها سخن میگوید و سادگی محض آنها را به تصویر میکشد. اولین حرکت فلسفی استیونس شاید این است که با اشعار خود نشان میدهد از طریق کنش ذهن یا آنچه او تخیل مینامد، چیزها همان چیزیاند که هستند. کریچلی در نیمه نخست کتاب، شرح و تفسیر مبسوطی از اشعار اولیه استیونس ارائه میدهد تا نشان دهد بهواسطه فعالیت ذهن است که جهان به ما داده میشود و این کنش با منش فروتنانه اجازه میدهد که چیزها به چیزبودگی خویش ادامه دهند: نظارهکردن چیزها و با چیزها بودن بهصورتیکه نخواهیم برای فهمیدنشان بر آنان تسلط یابیم و تصاحبشان کنیم؛ اما این جنبه خوشبینانه تفکر پدیدارشناختی
استیونس است که میگوید جهان محصول فعالیت ذهن است و کنش ذهن چیزها را چنان که هستند به ما عرضه میکند، زیرا همانطور که کریچلی میگوید، اشعار متأخر استیونس به ما نشان میدهند که ذهن نمیتواند سرشت نهایی واقعیتی را که با آن مواجه میشود فراچنگ بیاورد و واقعیت در برابر تخیلی که آن را نظم میبخشد و سر و شکل میدهد، عقبنشینی میکند. از این جهت شعر همان تجربه ناکامی است، زیرا تنها ایدههایی درباره چیز را به ما میدهد و نه خود چیز را. این تلقی استیونس بیشک بسیاری را به یاد فلسفه کانت میاندازد. حقیقت این است که واقعیت در برابر قدرت تخیل مقاومت میکند. درست است که تخیل در معنایی شبیه به همان قوهای که در بحث کانت دست به شاکلهسازی میزند، در مقام کنش ذهن میتواند به واقعیت و شیء فینفسه نزدیک شود، اما در نهایت استیونس نشان میدهد که جهان و طبیعت از آنِ ما نیست و نسبت به وجود ما یکسره بیتفاوت است. کریچلی پس از تفسیر دقیق اشعار مهم استیونس در سراسر کتاب، در بخش پاياني دو گرایش را در اشعار استیونس تشخیص میدهد. از سویی جریانی وجود دارد که میتوان آن را وسوسه ایدئالیستی نامید. براساس این گرایش واقعیت به تخیل تقلیل
مییابد و در واقع محصول تخیل است: «ایده خیال اعلا و این تصور که جهان همان چیزی است که شما از آن میسازید». از سوی دیگر اما وسوسهای رئالیستی وجود دارد که نشان میدهد شعر رونوشت واقعیتی است که در برابر قدرت تخیل مقاومت میکند، واقعیتی که با شاعر بیگانه باقی میماند. کریچلی نتیجه میگیرد که گویی شعر استیونس میان این دو گرایش دوپاره شده است. کریچلی در اینجا به بلانشو اشاره میکند و اینکه او ادبیات را واجد دو سرازیری میداند. از طرفی ادبیات میخواهد کل واقعیت را در «من» یا «اگو» هضم کند و هگل یکی از این افراد است که با «ذهنِ شکمباره و جنونآمیز» خود در جریان ایدئالیسم استعلایی میخواهد بر چیزها تسلط یابد. کریچلی در همین راستا میگوید، «وقتی بر چیزی اسم میگذاریم، هم بر آن سلطه مییابیم و هم آن را میکُشیم». از طرف دیگر ادبیات تلاشی است برای حفظ بداهت و چیزبودگیِ چیزها. بر این اساس، ادبیات جانب چیزها را میگیرد و به چیزها اجازه میدهد که به چیزبودن ادامه دهند، بدون دخالت هیچ احساس بشری و بدون تحمیل هیچ معنای بشری بر آنها.
گروه اندیشه: سایمون کریچلی از جمله تأثيرگذارترين و بحثبرانگيزترين متفکران فلسفه معاصر است. او درباره موضوعات مختلفي از نيهيليسم و مرگ تا طنز و موسيقي و سينما و ادبيات و فوتبال قلم ميزند. آثار او بهرغم تنوع مضمونی در سنت «فلسفه قارهای» جای میگيرد، اصطلاحي كه البته به گمان خودش مسئلهدار است و بههميندلیل در كتاب «فلسفه قارهاي»، يكي از آثار اوليهاش، سعي در توضيح تاريخچه شكلگيري اين اصطلاح و تفاوتش با فلسفه تحليلي دارد. او در تأملاتش به موضوعات متنوع و حوزههای گوناگونی میپردازد و چنان که خود میگوید «راه ورود واقعیت را به آثار خویش باز میگذارد». همین حقیقت او را در زمره متفکرانی قرار میدهد که پیوند عمیقی میان فلسفه و زندگی و همچنين مرگ فیلسوف میبینند. کریچلی اين پيوند را لازمه تجديد حيات فلسفه در دوران كنوني ميداند. در واقع او به خلاف فیلسوفانی که مرز دقیقی میان فلسفه و زندگی ترسیم میکنند، فلسفه را فعالیتی زندگینامهای تلقی میکند که پیوند عمیقی با زندگي روزمره دارد و بنابراین چیزی نیست جز همان تعریفی که هگل از آن به دست میدهد: «زمانه آنگاه که به فهم درمیآید». آثار اين فيلسوف در بين
مخاطبان فارسيزبان نيز شناخته شده و تعدادي از آنها پيش از اين به فارسي ترجمه شده است: «فلسفه قارهاي» با ترجمه خشايار ديهيمي، «در باب طنز» با ترجمه سهيل سمي، «كتاب فيلسوفان مرده» با ترجمه عباس مخبر، «خيلي کم... تقريبا هيچ» با ترجمه ليلا کوچکمنش، «چگونه از زندگی دست بشوییم و دلشوره آغاز کنیم» و «چیزها صرفا هستند: فلسفه در شعر والاس استیونس» با ترجمه مهرداد پارسا و تازهترين اثر او «به چه فكر ميكنيم، وقتي به فوتبال فكر ميكنيم» با ترجمه سیاوش آقازاده مسرور. او همچنين سرويراستار و دبير مجموعه شناختهشده «چگونه بخوانيم » در شرح آرا و زندگي برخي از مهمترين متفکران و فيلسوفان دوره مدرن است كه ترجمههای فارسي آنها نیز موجود است.
كاركرد طنز
كريچلي در کتاب «در باب طنز» موضوع طنز و كمدي را از زمان ارسطو و سیسرو تا امروز بررسي ميكند و به نظریههای مختلف دراینباره ميپردازد. او دراینراه به نظريات فروید، باختین و هابرماس نيز اشاره ميكند و میکوشد با بهرهگیری از مثالها و اسطورهها به ژرفای عجیب و جذاب طنز راه یابد. كريچلي با بيان اينكه لطيفه رشته توقعات معمول ما را از جهان تجربي جدا ميکند به اين نتيجه ميرسد كه طنز محصول گسستگي ميان موجوديت معمول اشيا و نحوه بازنمود آنها در لطيفه يا ميان توقع ما و واقعيت است. طنز از طریق ایجاد واقعیتی بدیع و تغییر شرایط ما بر توقعات و انتظارات معمول ما خط بطلان میکشد.
كريچلي به نقل از سیسرو در فن خطابه میگوید «رایجترین نوع لطیفه این است که ما برخلاف انتظارمان، جملهای غافلگیرکننده بشنویم؛ آنچه در اینجا باعث خنده ما میشود این است که آنچه انتظارش را داشتهایم، نقش بر آب شده است. جهان کمیک جهان باژگونه فلسفی نیست، بلکه جهانی است که زنجیره علّیاش پاره، آیینهای اجتماعیاش وارونه و بخردانگی عرف و معمولش محو و نابود شده است (ص 10). كريچلي براي طنز علاوه بر عملکرد انتقادی، کارکردی درمانی نیز قائل است. باژگونگی نماها و جابهجاییهای مضحک جغرافیایی در سفرهای گالیور، اثر جاناتان سویيفت، نقد کوبنده حماقتها و شرارتهای جهان مدرن اروپایی هستند، اما هدف و نیت این هزل، درمان است، يعني بازگرداندن انسان از حالتی که هست به آنچه میتواند باشد.
كريچلي به بستر شكلگيري اجتماعي و نژادي طنز نيز اشاره ميكند. طنز اكثرا بومی است و حس طنز بهشدت وابسته به بستر اجتماعی است، بههميندليل است كه هرکس تاکنون سعی کرده لطیفهای را به زبانی خارجی ترجمه کند و با عدم درک و رفتار مؤدبانه شنوندگانش روبهرو شده باشد، دریافته که ترجمه طنز بهشدت دشوار و شاید غیرممکن است. به عقيده كريچلي بسیاری از طنزها از طریق مفتضحکردن بخشی معین از جامعه (مانند آنچه در طنز جنسی میبینیم) یا خندیدن به بیگانه و اجنبی در پی تأیید وضعیت فعلیاند. به این ترتیب، بریتانیاییها به ایرلندیها میخندند، آمریکاییها به لهستانیها، سوئدیها به فنلاندیها، چکها به اسلواکها، روسها به اوکراینیها، فرانسویها و هلندیها به بلژیکیها و... . هابز هم آنجا که میگوید خنده احساس شکوه و برتری ناگهانی در جایی است که من دیگری را مضحک مییابم و به بهای ازکفرفتن آبرو و حیثیت دیگران به آنها میخندم، به همین خاصیت طنز نظر دارد. از نظر كريچلي اینگونه طنز خندیدن به قدرت نیست، بلکه خندیدنی است بسیار قدرتمندانه به ضعفا.
طنز همچنين شکلی از انسانشناسی اجتماعی و انتقادی است، پدیدهای که از مقوله آشنا آشنازدایی، از پدیده عجیب و نامتعارف اسطوره و راززدایی و جهان عقل سلیم را باژگونه و وارونه میکند. طنز در برابر جهان دیدگاهی وارونه اتخاذ میکند و از طریق بیگانهساختن ما با زندگی روزمره ما را به این نوع زندگی بازمیگرداند. برای آنکه ناهماهنگی موجود در لطیفه واقعا بهعنوان هماهنگی درک و شناخته شود، باید میان ساختار لطیفه و ساختار اجتماعی نوعی هماهنگی وجود داشته باشد. از نظر كريچلي، بدون هماهنگی اجتماعی ناهماهنگی کمیکی نیز وجود نخواهد داشت. اگر هماهنگی ضمنی یا قرارداد تلویحی فسخ شود خندهای در کار نخواهد بود. یک نمونه از این موارد هنگامی است که سعی میکنیم لطیفهای را به زبان خارجی تعریف کنیم (و البته ناکام میمانیم). لطیفه بازی با شکل و فرم است، بازی با رسم و روالهای پذیرفتهشده جامعهای معین. ناهماهنگیهای نهفته در طنز در عین آشکارکردن هماهنگی گسترده و عظیم میان ساختار لطیفه و ساختار اجتماعی با اثبات غیرضروریبودن این ساختارها به آنها میتازد. ماهیت ضدآیینی لطیفه اتفاقی یا تصادفیبودن محض آیینهای اجتماعی را که ما درگیرشان
هستیم آشکار و برملا میکند. طنز از طریق ایجاد نوعی خودآگاهی نسبت به مقوله اتفاقی یا تصادفی میتواند شرایط فعلی ما را تغییر دهد و حتی در ارتباط با جامعه نیز نقشی انتقادی ایفا کند.
نسبت فلسفه و نيستانگاري
کريچلي سرآغاز فلسفه را نومــيـــدي و بنابـــراين سروكارداشتن با مسئله نيهيليسم يا برابري و اخلاق ميداند و بخش عمدهاي از آثار او نیز درباره همین موضوع است. از نظر او فلسفه نه در حيرت از اينكه چيزها (طبيعت، جهان، هستي) هستند، آنگونه كه سنت فلسفي معتقد است، بلكه با اين حس نامعين اما آشكار آغاز ميشود كه ميلي ارضانشده و كوششي بينظير به شكست انجاميده است. او را در اين زمينه تحت تأثير لويناس، هايدگر و دريدا ميخوانند و برخي از مهمترين شرحها بر آثار اين سه را متعلق به او ميدانند. کتاب «خيلي کم... تقريبا هيچ» از جمله آثار اوست که مشخصا به اين موضوع ميپردازد، خصوصا اينکه جرقه اوليه نوشتن کتاب، به گفته نويسنده، مرگ پدرش بوده و هسته مرکزي آن يافتن معنايي براي لحظاتي است كه پدرش در تخت بيمارستان با مرگ دستوپنجه نرم ميكرد. كريچلي كتاب را با توضيح برآمدن نيهيليسم در دوران مدرن آغاز ميكند و انواع آن را برميشمرد. سپس با توضيح چرخش کپرنيکي کانت به نظريهپردازان معاصر فرانسوي ميرسد. او پس از گذر انتقادي از تفکر تراژيک نيچه، هايدگر و تجربه زيباشناختي آدورنو گفتار نيهيليستي را در ادبيات معرفي ميکند.
کتاب چهار گفتار و یک پیشگفتار دارد. پیشگفتار کتاب شرحي است درباره نسبت فلسفه و نیستانگاری. به باور کریچلی، فلسفه با ناامیدی آغاز میشود. تجربه ناامیدی دینی نیز با فلسفه آغاز میشود. این ناامیدی به پرسش از معنای زندگی میانجامد و در منظومه فکری نیچه به هیچانگاری یا نیستانگاری که به قول كريچلي نوعي بینظمی در نظام معناست. او سپس اشکال ناامیدی را تعریف میکند و معضل معنا در زندگی مدرن را با مروری تاریخی پیش میکشد. از حوالی قرن نوزدهم به بعد، شرایطی پیش ميآيد که مثل قبل نمیتوان زندگی معنادار و معناهای زیسته را در کنار هم و با هم در نظر گرفت. کریچلی به سیر تحول این نگره در منابع مختلف تفکر اروپایی از هگل و نیچه تا هایدگر و آدورنو میپردازد. «تقریبا هیچ» مسئله معنا را به مرکز مباحثه فکری بازمیگرداند. دغدغه اصلی کتاب این پرسش است که چگونه میتوان برای تناهی انسان بدون توسل به چیزی که از آن تناهی برمیگذرد، معنایی یافت. کریچلی با تأملی ژرف و دنيوي بر موضوع مرگ، ایده هیچانگاری را با عبور از بلانشو و لویناس پی میگیرد. این تأمل در خوانشی از بکت که از بسیاری از جهات قهرمان کتاب است، به بار مینشیند.
کریچلی به چاپ دوم کتاب، پیشگفتاری روشنگر و مفصل و فصلی درباره والاس استیونس افزوده كه به خوانش فلسفي شعرهاي او ميپردازد.
منظومه تفكرات
کتاب «چگونه از زندگی دست بشوییم و دلشوره آغاز کنیم»، مجموعه گفتوگوهایی با سایمون کریچلی درباره مضامين اصلي تفكر اوست كه در ساير كتابهايش مطرح كرده است. در این مجموعه گفتوگوها كه در سال 2009 از شبكهاي در تلويزيون سوئد پخش شده، موضوعاتي چون زندگی، فلسفه، مرگ، عشق، طنز و اصالت بررسی و خواننده با نثری جذاب و روان با کلیاتی از موضوعات فلسفه او و تفکر معاصر آشنا میشود. کریچلی در فصل نخست به شرح زندگی خود از ایام جوانی و رویدادهای روزمره زندگیاش تا جهتگیریهای فلسفیاش میپردازد. در فصل دوم از فلسفهای سخن میگوید که باید بخشی از حیات یک فرهنگ را شکل دهد و بتواند پرسشهای کلی را در بافتی مشخص مطرح کند. به تعبیر او، «فلسفه با این امید زنده است که بتواند بهمدد طرح پرسشهای جهانشمول همان دوکسایی را که در بافتی بهخصوص مقبولیت عام دارد به چالش بکشد». در فصل بعد کریچلی به مفهوم مرگ میپردازد و میکوشد جنبههای مختلف آن را از خلال اندیشههای هایدگر، لویناس، دریدا و... بررسی کند. گرچه او تا حدی از آرمان مرگ فلسفی دفاع میکند، اما معتقد است تقسیمبندی هایدگری انسان به دازاین اصیل و غیراصیل انسانمدارانه است.
آدمی نمیتواند به نحوی اصیل با مرگ خویش مواجه شود، چراکه از بیخوبن سوژهای انشقاقی و دوپاره است که در بهترین حالت میتواند مرگ خویش را بپذیرد و با اقرار به ناتوانی در مواجهه با آن به راه خویش ادامه دهد. به باور کریچلی، پرداختن بیش از اندازه فلاسفه به مفهوم مرگ از آرمانی خودخواهانه و وسواسی حکایت دارد و ازاینرو او در سالهای اخیر بیش از مرگ به مفهوم عشق میپردازد و این موضوع فصل بعدی کتاب است. عشق تجربهای از جنس رخداد است که بهخوبی تصویر سوژه انشقاقی را بازتاب میدهد. عرفای قرون وسطی مانند مارگاریت پورت از عشق بهعنوان وضعیتی سخن میگویند که فرد در آن باید اندرون خویش را از خود تهی کند تا جا برای ورود دیگری به کفایت باز شود. کریچلی در این فصل مضمون عشق را از خلال آثار فروید و لکان پی میگیرد و تفسیری روانکاوانه از آن به دست میدهد. در فصل بعد کریچلی به موضوع طنز میپردازد و اندیشههای کتاب مستقل خود، «در باب طنز» را خلاصه میکند. به باور او، فیلسوف باید به جهان و به خود نگاهی طنزآمیز داشته باشد. این موضوعی است که او آن را در ابعاد اجتماعی، سیاسی و فلسفیاش بررسی میکند. نهایتا در فصل ششم موضوع اصالت
را بررسی میكند و همراه با تام مک کارتی، نویسنده رمان «بازمانده»، تفاسیر جذابی از این موضوع ارائه میدهد، اینکه اوج اصالتی که سوژه انسانی میتواند داشته باشد، پذیرش ناتوانی و عجز هستیشناختیاش است. کتاب «چگونه از زندگی دست بشوییم و دلشوره آغاز کنیم»، از خلال این گفتوگوها تفسیر جذابی از فلسفه کریچلی به دست میدهد و در حکم مدخلی جامع و آسانیاب به تفکر اوست.
شعر و فلسفه
ایده اصلي كريچلي در كتاب «چیزها صرفا هستند: فلسفه در شعر والاس استیونس» فلسفه بهمثابه شعر است. او در اين کتاب سعی دارد شعر و قابلیتهای فکری آن را براي فلسفه امروز توضیح دهد. شعر داراي جنبههای فلسفی عمیقی است و ميتواند موضوعات سنتی فلسفه را نیز در خود جای دهد. بههميندليل او در این کتاب به شاعری میپردازد که بهعنوان فلسفیترین شاعر قرن بیستم شناخته ميشود. به باور کریچلی جهان فلسفی والاس استیونس به ما یاری میرساند تا به مسئله فلسفی معرفتشناسی یا رابطه میان تفکر و چیزها در شعر بپردازيم.
کریچلی در این کتاب دو هدف را دنبال میکند. نخست میخواهد نشان دهد شعر حاوی نوعی بینش فلسفی مهم و عميق است و دیگر اینکه این بینش به بهترین شکل با شعر بیان میشود، بههمیندلیل او میگوید پروژه این کتاب در حکم نوعی تناقضگویی است، زیرا برای بیان تجربهای که در واقع تنها با شعر بیان میشود از زبان فلسفه سود میجوید. بااینهمه گویی او در پی انتقالدادن صدایی است که آن را در اشعار استیونس مییابد و برای این هدف چارهای جز نوشتار فلسفی نمییابد: صدایی که از چیزها سخن میگوید و سادگی محض آنها را به تصویر میکشد. اولین حرکت فلسفی استیونس شاید این است که با اشعار خود نشان میدهد از طریق کنش ذهن یا آنچه او تخیل مینامد، چیزها همان چیزیاند که هستند. کریچلی در نیمه نخست کتاب، شرح و تفسیر مبسوطی از اشعار اولیه استیونس ارائه میدهد تا نشان دهد بهواسطه فعالیت ذهن است که جهان به ما داده میشود و این کنش با منش فروتنانه اجازه میدهد که چیزها به چیزبودگی خویش ادامه دهند: نظارهکردن چیزها و با چیزها بودن بهصورتیکه نخواهیم برای فهمیدنشان بر آنان تسلط یابیم و تصاحبشان کنیم؛ اما این جنبه خوشبینانه تفکر پدیدارشناختی
استیونس است که میگوید جهان محصول فعالیت ذهن است و کنش ذهن چیزها را چنان که هستند به ما عرضه میکند، زیرا همانطور که کریچلی میگوید، اشعار متأخر استیونس به ما نشان میدهند که ذهن نمیتواند سرشت نهایی واقعیتی را که با آن مواجه میشود فراچنگ بیاورد و واقعیت در برابر تخیلی که آن را نظم میبخشد و سر و شکل میدهد، عقبنشینی میکند. از این جهت شعر همان تجربه ناکامی است، زیرا تنها ایدههایی درباره چیز را به ما میدهد و نه خود چیز را. این تلقی استیونس بیشک بسیاری را به یاد فلسفه کانت میاندازد. حقیقت این است که واقعیت در برابر قدرت تخیل مقاومت میکند. درست است که تخیل در معنایی شبیه به همان قوهای که در بحث کانت دست به شاکلهسازی میزند، در مقام کنش ذهن میتواند به واقعیت و شیء فینفسه نزدیک شود، اما در نهایت استیونس نشان میدهد که جهان و طبیعت از آنِ ما نیست و نسبت به وجود ما یکسره بیتفاوت است. کریچلی پس از تفسیر دقیق اشعار مهم استیونس در سراسر کتاب، در بخش پاياني دو گرایش را در اشعار استیونس تشخیص میدهد. از سویی جریانی وجود دارد که میتوان آن را وسوسه ایدئالیستی نامید. براساس این گرایش واقعیت به تخیل تقلیل
مییابد و در واقع محصول تخیل است: «ایده خیال اعلا و این تصور که جهان همان چیزی است که شما از آن میسازید». از سوی دیگر اما وسوسهای رئالیستی وجود دارد که نشان میدهد شعر رونوشت واقعیتی است که در برابر قدرت تخیل مقاومت میکند، واقعیتی که با شاعر بیگانه باقی میماند. کریچلی نتیجه میگیرد که گویی شعر استیونس میان این دو گرایش دوپاره شده است. کریچلی در اینجا به بلانشو اشاره میکند و اینکه او ادبیات را واجد دو سرازیری میداند. از طرفی ادبیات میخواهد کل واقعیت را در «من» یا «اگو» هضم کند و هگل یکی از این افراد است که با «ذهنِ شکمباره و جنونآمیز» خود در جریان ایدئالیسم استعلایی میخواهد بر چیزها تسلط یابد. کریچلی در همین راستا میگوید، «وقتی بر چیزی اسم میگذاریم، هم بر آن سلطه مییابیم و هم آن را میکُشیم». از طرف دیگر ادبیات تلاشی است برای حفظ بداهت و چیزبودگیِ چیزها. بر این اساس، ادبیات جانب چیزها را میگیرد و به چیزها اجازه میدهد که به چیزبودن ادامه دهند، بدون دخالت هیچ احساس بشری و بدون تحمیل هیچ معنای بشری بر آنها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.